İKT103U İktisada Giriş -I 2023-2024 Güz Ara Sınavı

Giriş

İktisat, insan ihtiyaçlarının sınırsız, ancak bu ihtiyaçları karşılayacak kaynakların sınırlı (kıt) olduğu gerçeğiyle ilgilenen bir sosyal bilimdir. Bu nedenle, iktisat biliminin karşı karşıya bulunduğu en temel ekonomik sorun “kıtlık ve tercihtir”. İktisat bilimi, bu temel sorunu bireyler ve firmalar düzeyinde inceleyen “mikro iktisat” ile enflasyon ve işsizlik gibi toplulaştırılmış ekonomik davranışları inceleyen “makro iktisat” olmak üzere iki ana dala ayrılır. İktisat öğrenmek, hem içinde yaşanılan dünyayı anlamak hem de daha rasyonel ekonomik kararlar almak için gereklidir.

İktisadi Düşünme ve Temel Kavramlar

İktisatçılar, ekonomik sorunları analiz etmek için bilimsel bir yöntem kullanırlar. Bu yöntemin ikinci aşaması, teorinin geçerli olacağı koşulları belirleyen “varsayımların yapılmasıdır”. Bu düşünme tarzının merkezinde ise “fırsat maliyeti” kavramı yer alır. Bir öğrencinin üniversiteye gitmesinin fırsat maliyeti, sadece okul masraflarını değil, aynı zamanda o sürede çalışarak kazanabileceği ücreti de içerir. İktisadi düşünme tarzında “tümleme yanılgısı” ve “birlikte değişim-nedensellik” gibi hatalardan kaçınmak önemlidir.

İktisadın temel kavramlarını görselleştirmek için “üretim imkânları sınırı eğrisi” kullanılır. Bu eğri, bir ekonominin mevcut kaynaklarıyla üretebileceği mal bileşimlerini göstererek “her tercihin alternatif (fırsat) maliyetini” ortaya koyar. Eğrinin orijine göre içbükey olmasının nedeni ise, bir maldan daha fazla üretmek için diğer maldan giderek daha fazla vazgeçilmesi gerektiğini ifade eden “artan fırsat maliyeti” ilkesidir.

Arz ve Talep Mekanizması

Piyasa ekonomilerinde fiyatlar, arz ve talep güçlerinin etkileşimiyle belirlenir.

• Talep: Tüketicilerin belirli bir fiyattan almaya istekli oldukları mal miktarını ifade eder. Bir toplumda “doğurganlık oranının artması”, bebek kıyafetlerine olan talebi artırarak talep eğrisini bütünüyle “sağa kaydırır”. Tüketicinin geliri arttığında talebi azalan mallara ise “düşük mallar” denir. Bir malın fiyatı arttığında tüketicinin satın alma gücünün azalması ve bu nedenle o maldan daha az alması durumu “gelir etkisi” olarak adlandırılır. Bir malın talep fonksiyonu, tüketici sayısı ve ikame malların fiyatları gibi faktörleri içerirken, piyasadaki “firma sayısı” arzı etkileyen bir faktördür.
• Arz: Üreticilerin belirli bir fiyattan satmaya istekli oldukları mal miktarını ifade eder. Üretim maliyetlerini etkileyen “vergiler ve sübvansiyonlar” ile “teknoloji”, arz eğrisinin kaymasına neden olan temel faktörlerdendir.

Esneklik ve Uygulamaları

Esneklik, bir değişkendeki yüzde değişmenin başka bir değişkendeki yüzde değişmeye olan duyarlılığını ölçer.

• Talebin Fiyat Esnekliği: Fiyattaki değişime talebin ne kadar tepki verdiğini gösterir. “Zorunlu bir ihtiyacı karşılayan malın esnekliğinin yüksek olduğu” ifadesi yanlıştır; bu tür malların esnekliği düşüktür. Eğer bir malın talebi “esnek” ise, fiyatta meydana gelen bir artış, firmanın “toplam hasılatını” azaltır.
• Talebin Gelir Esnekliği: Gelirdeki bir değişmenin talep edilen miktar üzerindeki etkisini ölçer.
• Arz Esnekliği: Arz esnekliğinin “sıfır” olması, fiyat ne kadar değişirse değişsin arz edilen miktarın hiç değişmediği “tam inelastik arz” durumunu ifade eder ve bu durum “düşey” bir arz eğrisi ile gösterilir.

Sonuç

İktisadın temel kavramları, farklı ekonomik sistemlerde farklı şekillerde hayata geçer. Temel ekonomik kararların merkezi bir otorite tarafından alındığı sisteme “Kumanda Ekonomileri Sistemi” denir. Hangi sistem olursa olsun, iktisadi analizin temelinde, bireylerin tüketimden elde ettiği tatmin düzeyi olan “toplam fayda” gibi kavramlar yatar. Bu temel ilkeleri anlamak, karmaşık ekonomik olayları ve politikaları yorumlamak için bir başlangıç noktasıdır.

1. Bir bütün olarak ekonomiyi ve toplulaştırılmış ekonomik davranışları inceleyen iktisat bölümü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sanal iktisat
B) Mikro iktisat
C) Varsayılan iktisat
D) Makro iktisat
E) Negatif iktisat

Cevap : D) Makro iktisat

Açıklama : İktisat bilimi temel olarak iki ana dala ayrılır. Bireyler, firmalar ve tekil piyasalar gibi bireysel ekonomik birimleri inceleyen dal mikro iktisat iken; enflasyon, işsizlik, milli gelir gibi toplulaştırılmış ekonomik büyüklükleri ve ekonomiyi bir bütün olarak inceleyen dal makro iktisattır.

2.
I. Ekonomi politikalarının sınırlarını ve potansiyelini anlamak
II. Ekonomide daha rasyonel ve daha katılımcı olmak
III. İçinde yaşanılan dünyayı anlamak
Yukarıdakilerden hangisi/hangileri iktisat bilimini öğrenmenin yararları arasında yer alır?

A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III

Cevap : E) I, II ve III

Açıklama : İktisat öğrenmek, bireylerin ve toplumların karşılaştığı ekonomik sorunları (kıtlık, tercih vb.) ve bu sorunlara yönelik geliştirilen politikaları anlamalarını sağlar. Bu sayede hem içinde yaşanılan dünyayı daha iyi anlama (III), hem ekonomik kararlarda daha bilinçli olma (II), hem de ekonomi politikalarını değerlendirme (I) becerisi kazanılır.

3. İktisadi sorunların analiz edilmesinde kullanılan bilimsel yöntemin ikinci aşaması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Teorinin uygulanacağı varsayımların yapılması
B) Teorik yaklaşımın olası sonuçlarının önceden değerlendirilmesi
C) Hipotezlerin test edilmesi
D) İncelenen iktisadi sorunla ilgili temel değişkenlerin belirlenmesi
E) Hipotezin ortaya konulması

Cevap : A) Teorinin uygulanacağı varsayımların yapılması

Açıklama : Bilimsel yöntemin genel adımları; problemin tanımlanması, varsayımların yapılması, hipotezin oluşturulması ve hipotezin test edilmesidir. Bu sıralamaya göre ikinci aşama, teorinin geçerli olacağı koşulları belirleyen varsayımların yapılmasıdır.

4. Tüm ekonomilerin karşı karşıya bulunduğu temel ekonomik sorun aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fiyatların azalması
B) Kıtlık ve tercih
C) Yatırımların artması
D) Nüfusun azalması
E) Üretimin artması

Cevap : B) Kıtlık ve tercih

Açıklama : İktisat biliminin varlık nedeni, insan ihtiyaçlarının sınırsız olmasına karşın bu ihtiyaçları karşılayacak kaynakların sınırlı (kıt) olmasıdır. Bu “kıtlık” durumu, ekonomileri mevcut kaynaklarla hangi ihtiyaçların karşılanacağı konusunda bir “tercih” yapmaya zorlar.

5.
I. “Diğer şartlar sabitken” varsayımının kullanılması
II. Birlikte değişim – Nedensellik
III. Tümleme yanılgısı
Yukarıdakilerden hangisi/hangileri iktisadi düşünme tarzında yapılan hatalar arasında yer alır?

A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III

Cevap : E) I, II ve III

Açıklama :  E) I, II ve III

6.
I. Bir malın fırsat maliyeti artıyorsa insanlar bu malın alımını azaltır.
II. Piyasa iyi işlemediğinde parasal maliyet fırsat maliyetini yansıtmaz.
III. Bir öğrencinin üniversitede okuması sonucunda ailesinin katlandığı parasal maliyet ile ekonomik açıdan hesaplanan fırsat maliyeti aynıdır.
Fırsat maliyeti ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi/hangileri doğrudur?

A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) I ve III
E) II ve III

Cevap : C) I ve II

Açıklama : Bir malın fırsat maliyetinin artması, o malı tüketmekle vazgeçilen diğer şeylerin değerinin artması demektir, bu da talebi azaltır (I doğru). Piyasa başarısızlıkları durumunda fiyatlar gerçek maliyetleri yansıtmayabilir (II doğru). Bir öğrencinin fırsat maliyeti, okul masraflarına ek olarak, o sürede çalışarak kazanabileceği ücreti de içerir; bu nedenle sadece ailesinin katlandığı parasal maliyetten daha fazladır (III yanlış).

7.
I. Cari açıktaki değişimi ifade eder.
II. Senyoraj oranı hakkında bilgi verir.
III. Her tercihin alternatif maliyetini gösterir.
Üretim imkânları sınırı eğrisi ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi/hangileri doğrudur?

A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) I ve III
E) II ve III

Cevap : B) Yalnız III

Açıklama : Üretim imkânları sınırı eğrisi, bir ekonominin mevcut kaynakları ve teknolojisi ile üretebileceği mal demetlerini gösterir. Eğri üzerindeki bir noktadan diğerine geçmek, bir maldan daha fazla üretmek için diğer maldan ne kadar vazgeçilmesi gerektiğini, yani o tercihin fırsat maliyetini gösterir.

8. Üretim imkanları sınırı eğrisinin orijine göre içbükey çizilmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Azalan fayda
B) Azalan fırsat maliyeti
C) Artan fırsat maliyeti
D) Artan fayda
E) Alternatif fayda

Cevap : C) Artan fırsat maliyeti

Açıklama : Eğrinin orijine göre içbükey (dışa dönük) olması, “artan fırsat maliyeti” ilkesini yansıtır. Bu ilkeye göre, bir malın üretimi artırıldıkça, o maldan bir birim daha üretebilmek için diğer maldan vazgeçilmesi gereken miktar giderek artar.

9. Temel ekonomik sorulara ilişkin kararların merkezi otorite tarafından alındığı sisteme ne ad verilir?

A) Kumanda Ekonomileri Sistemi
B) Karma Ekonomiler Sistemi
C) Piyasa Ekonomileri Sistemi
D) Fiyat Sistemi
E) Üretim Ekonomileri Sistemi

Cevap : A) Kumanda Ekonomileri Sistemi

Açıklama : Kumanda (veya merkezi planlı) ekonomilerde, neyin, ne kadar, nasıl ve kimin için üretileceği gibi temel ekonomik kararlar, piyasa mekanizması yerine merkezi bir otorite (devlet) tarafından verilir.

10. Belirli bir zaman diliminde, bireyin diğer mal ve hizmetlerden olan tüketimi sabit iken, bir malın çeşitli miktarlarının tüketilmesi sonucu ulaşılan tatmin düzeyine ne ad verilir?

A) Oransal fayda
B) Optimum fayda
C) Marjinal fayda
D) Toplam fayda
E) Net fayda

Cevap : D) Toplam fayda

Açıklama : Bu ifade, bir malın tüketilen miktarı arttıkça tüketicinin elde ettiği toplam tatmin düzeyini ifade eden “toplam fayda” kavramının tanımıdır.

11. I. Tüketici sayısındaki değişim
II. Vergiler ve sübvansiyonlar
III. Teknoloji ve üretkenlik
Yukarıdakilerden hangisi/hangileri arz eğrisinin kaymasına neden olan temel faktörler arasında yer alır?

A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) I ve III
E) II ve III

Cevap : E) II ve III

Açıklama : Arz eğrisinin kaymasına, malın kendi fiyatı dışındaki faktörler neden olur. Üretim maliyetlerini etkileyen vergiler ve sübvansiyonlar (II) ile teknoloji ve verimlilik (III) arzı etkiler. Tüketici sayısı (I) ise talep eğrisini kaydıran bir faktördür.

12. Gelir artıkça talebi azalan ve gelir azaldıkça talebi artan mallara ne ad verilir?

A) Normal mallar
B) Tamamlayıcı mallar
C) Kıt mallar
D) Düşük mallar
E) İkame mallar

Cevap : D) Düşük mallar

Açıklama : Tüketicinin geliri arttığında talebi azalan mallara “düşük mal” (inferior good) denir. Tüketiciler gelirleri arttıkça bu mallar yerine daha kaliteli alternatiflerine yönelirler (örn: margarin yerine tereyağı).

13. Bir toplumda doğurganlık oranı arttığında aşağıdaki durumlardan hangisi gerçekleşir?

A) Bebek kıyafetine olan talep artar ama bebek kıyafeti talep eğrisi sabit kalır.
B) Bebek kıyafetine olan talep azalır ve bu da bebek kıyafeti talep eğrisini sola kaydırır.
C) Bebek kıyafetine olan talep artar ve bu da bebek kıyafeti talep eğrisini sağa kaydırır.
D) Bebek kıyafetine olan talep azalır ve bu da bebek kıyafeti talep eğrisini sağa kaydırır.
E) Bebek kıyafetine olan talep artar ve bu da bebek kıyafeti talep eğrisini sola kaydırır.

Cevap : C) Bebek kıyafetine olan talep artar ve bu da bebek kıyafeti talep eğrisini sağa kaydırır.

Açıklama : Doğurganlık oranının artması, bebek kıyafetleri için alıcı sayısının artması anlamına gelir. Alıcı sayısındaki artış, talep eğrisini bütünüyle sağa kaydırarak her fiyat düzeyinde daha fazla mal talep edilmesine neden olur.

14. Aşağıdakilerden hangisi X malı için kapalı talep fonksiyonunda yer almaz?

A) Tüketicilerin geliri
B) Firma sayısı
C) İkame malların fiyatları
D) Tüketicilerin beklentileri
E) Tüketicilerin sayısı

Cevap : B) Firma sayısı

Açıklama : Bir malın talep fonksiyonu, o malı talep eden tüketicilerin davranışlarını etkileyen faktörlerden (gelir, beklentiler, diğer mal fiyatları, alıcı sayısı vb.) oluşur. “Firma sayısı” ise piyasadaki üretici sayısını ifade eder ve arz fonksiyonunda yer alan bir değişkendir.

15. Diğer faktörler sabitken bir malın fiyatının artması sonucunda tüketicinin reel gelirinin azalmasına ne ad verilir?

A) Gelir etkisi
B) İkame etkisi
C) Senyoraj etkisi
D) Arbitraj etkisi
E) Nedensellik etkisi

Cevap : A) Gelir etkisi

Açıklama : Fiyatı artan bir mal, tüketicinin mevcut parasal geliriyle daha az mal alabilmesine neden olur. Tüketicinin satın alma gücündeki (reel gelirindeki) bu azalmanın talep miktarı üzerindeki etkisine “gelir etkisi” denir.

16. Talebi esnek olan bir malın fiyatında meydana gelen bir artış bu malın üreticisinin —— azaltır. Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru şekilde tamamlar?

A) optimizasyon oranını
B) senyoraj oranını
C) sermaye miktarını
D) toplam hasılatını
E) arbitraj oranını

Cevap : D) toplam hasılatını

Açıklama : Bir malın talebi esnek ise (esneklik değeri 1’den büyükse), fiyattaki yüzde artış, talep edilen miktarda daha büyük bir yüzde azalışa neden olur. Bu durumda, fiyat artışı firmanın toplam hasılatını (fiyat x miktar) azaltır.

17. Parasal gelirde ortaya çıkan yüzde değişme sonucunda talep miktarında meydana gelen yüzde değişmeye ne ad verilir?

A) Optimum esneklik
B) Çapraz fiyat esnekliği
C) Arz esnekliği
D) İkame esnekliği
E) Talebin gelir esnekliği

Cevap : E) Talebin gelir esnekliği

Açıklama : Bu ifade, “Talebin gelir esnekliği”nin tanımıdır. Bu ölçüt, tüketicilerin gelirleri değiştiğinde bir mala olan taleplerinin ne kadar hassas olduğunu gösterir.

18.
I. Göreceli olarak yatık bir talep eğrisi, tüketicilerin fiyat değişmelerine karşı duyarlı olduğunu gösterir.
II. Nispeten dik bir talep eğrisi tüketicilerin fiyat değişmelerine karşı daha duyarsız olduğunu ifade eder.
III. Tüketicilerin fiyat değişmelerine karşı duyarlılıklarını talep eğrisinin biçimi ya da eğimi ile ölçmek, her zaman doğru sonuç verir.
Talep eğrisi ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi/hangileri yanlıştır?

A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve II
E) II ve III

Cevap : C) Yalnız III

Açıklama : Talep eğrisinin yatık olması yüksek esnekliği (duyarlılığı), dik olması ise düşük esnekliği (duyarsızlığı) gösterir (I ve II doğru). Ancak eğim, esnekliğin tek belirleyicisi değildir; esneklik aynı zamanda eğri üzerindeki noktaya da bağlıdır. Bu nedenle eğim ile esnekliği ölçmek her zaman doğru sonuç vermez (III yanlış).

19. Talebin fiyat esnekliğini etkileyen ekonomik faktörler ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Fiyat değişiminden hemen sonra esneklik düşüktür.
B) Zorunlu bir ihtiyacı karşılayan malın esnekliği yüksektir.
C) Ertelenebilir malların esnekliği yüksektir.
D) Tüketicinin bütçesinde çok küçük bir oran oluşturan ürünün esnekliği düşüktür.
E) Ürün için ikame edilebilirlik arttıkça esneklik artar.

Cevap : B) Zorunlu bir ihtiyacı karşılayan malın esnekliği yüksektir.

Açıklama : Tüketiciler için zorunlu olan (ekmek, su, ilaç gibi) malların fiyatı artsa bile talebi çok fazla düşmez. Bu nedenle, zorunlu ihtiyaçları karşılayan malların talep esnekliği düşük (inelastik), lüks veya ertelenebilir malların ise yüksek (elastik) olma eğilimindedir.

20.
I. Bu durum tam inelastik bir arzı gösterir ve arz eğrisi düşeydir.
II. Bu durum tam esnek bir arzı gösterir ve arz eğrisi düşeydir.
III. Bu durum tam inelastik bir arzı gösterir ve arz eğrisi yataydır.
IV. Bu durum birim esnek bir arzı gösterir ve arz eğrisi düşeydir.
V. Bu durum birim esnek bir arzı gösterir ve arz eğrisi yataydır.
Arz esnekliğinin sıfır olması durumunda yukarıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V

Cevap : A) I

Açıklama : Arz esnekliğinin sıfır olması, “tam inelastik arz” anlamına gelir. Bu durumda, fiyattaki değişiklik ne olursa olsun arz edilen miktar hiç değişmez. Bu durum, grafik üzerinde miktar eksenine dik, yani “düşey” bir arz eğrisi ile gösterilir.