Sermaye Piyasaları ve Finansal Kurumlar Yönetimi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Sermaye piyasaları ve finansal kurumlar, bir ekonomideki fonların tasarruf sahiplerinden yatırımcılara akmasını sağlayan, ekonomik büyümenin temel motorlarından biridir. Birçok büyüme modelinde, ekonominin ana etkeni olarak “sermaye birikimi” gösterilir ve bu birikim, etkin işleyen finansal piyasalar sayesinde mümkün olur. Bu makalede, finansal piyasaların yapısı, bu piyasalarda işlem gören temel araçlar, finansal kurumlar ve devletin bu alandaki düzenleyici rolü incelenecektir.

Finansal Piyasaların Yapısı

Finansal piyasalar, işlem gören fonların vadesine göre iki ana başlıkta incelenir. Vadesi bir yıldan kısa olan fonların işlem gördüğü piyasalar “para piyasaları” iken, vadesi bir yıldan uzun olan fonların arz ve talebinin karşılaştığı piyasalara “sermaye piyasaları” denir. Sermaye piyasalarının en temel aracı ise şirketlere ortaklık hakkı sağlayan “hisse senedidir”. Finansal varlıklar dolaşıma ilk kez çıktığında “birincil piyasalarda” işlem görürken, daha sonra yatırımcılar arasında alınıp satıldığı piyasalar ikincil piyasalardır.

Sermaye Piyasası Araçları

• Hisse Senedi: Sahibine ortaklık, yönetime katılma (oy hakkı), kârdan pay alma (temettü) ve yeni hisse alımında öncelik (rüçhan) gibi haklar sağlar. Ancak “bedelsiz hisse senedi dağıtma hakkı” bireysel bir ortağa değil, şirketin yetkili organlarına aittir.
• Tahvil: Bir borçlanma aracıdır ve belirli bir “vade” sonunda anaparanın geri ödeneceği taahhüdünü içerir. Piyasa değeri, nominal değerinden düşük olan tahvillere “iskontolu tahviller” denir.
• Katılma İntifa Senedi: Sahibine ortaklık hakkı vermeden, sadece şirketin kârından veya tasfiye sonucundan pay alma hakkı veren bir menkul kıymettir.

Bu varlıkların nakde çevrilme kolaylığına “likidite” denir. Likiditesi en yüksekten en düşüğe doğru bir sıralama yapılacak olursa: Çek > Hazine Bonosu > Tahvil şeklinde bir sıralama yapılabilir.

Finansal Kurumlar

Finansal kurumlar, tasarrufları yatırımlara dönüştürmek, risk transferini gerçekleştirmek ve piyasalara likidite sağlamak gibi temel işlevleri yerine getirirler. Faiz oranlarına üst sınır koymak gibi düzenleyici faaliyetler ise bu kurumların değil, devletin görevidir. “Esnek fonlar” ise, belirli bir karşılaştırma ölçütüne bağlı kalmadan portföy yöneticisinin serbestçe varlık dağılımını değiştirebildiği yatırım fonlarıdır. Şirketler, “halka arz” yoluyla sermaye piyasalarından fon temin edebilirler. Halka arzın en önemli avantajlarından biri riskin dağıtılmasını sağlaması iken, hisse senetlerine yeterli talep gelmemesi durumunda “kötü bir imaj yaratması” ise bir dezavantajıdır.

Devletin Rolü ve Finansal İstikrar

Devlet, finansal piyasaların düzenli ve istikrarlı çalışması için düzenleyici ve denetleyici bir rol üstlenir. Bu rolün temel amacı, “makroekonomik istikrarı korumaktır”. Türkiye’de bu görevi, 1981 yılında 2499 sayılı kanunla kurulan “Sermaye Piyasası Kurulu (SPK)” üstlenmiştir. SPK, aracı kurumlara yatırım danışmanlığı, portföy yöneticiliği gibi faaliyetler için yetki belgesi verir; “spekülatif işlem yapmak” ise bu faaliyetlerden biri değildir.

Merkez bankalarının uyguladığı para politikaları da finansal sistemi derinden etkiler. “Genişletici bir para politikası”, bankaların verebileceği kredi miktarını artırır. Para politikasındaki şoklardan ise, finansman için büyük ölçüde banka kredilerine bağımlı olan “küçük ölçekli firmalar” en çok etkilenir. Finansal istikrarı tehdit eden unsurlardan biri, “faiz oranlarının hızlı bir şekilde artmasıdır”. Bir diğer risk ise, devletin sağladığı güvence nedeniyle finansal kurumların aşırı risk alması anlamına gelen “ahlaki çöküntüdür” (moral hazard).

Sonuç

Sermaye piyasaları ve finansal kurumlar, modern ekonomilerin can damarıdır. Bu sistemin sağlıklı işlemesi, hem piyasa mekanizmalarının etkinliğine hem de devletin düzenleyici rolünü doğru bir şekilde yerine getirmesine bağlıdır. Bu denge sayesinde, ekonomik büyüme için gerekli olan kaynaklar en verimli alanlara yönlendirilebilir.

1. Aşağıdakilerden hangisi finansal piyasa ve kurumlarına Devlet tarafından düzenlenmesinin nedenlerinden biridir?

A) Deflasyondan korunmak
B) Büyüme oranını azaltmak
C) Stagflasyondan korunmak
D) Makroekonomik istikrarı korumak
E) Yüksek faiz oranlarından korunmak

Cevap : D) Makroekonomik istikrarı korumak

Açıklama : Devlet, finansal piyasalarda yaşanabilecek bir krizin tüm ekonomiyi olumsuz etkilemesini önlemek, yatırımcıları korumak ve genel ekonomik dengeyi sağlamak amacıyla düzenleyici ve denetleyici bir rol üstlenir. Bu, makroekonomik istikrarı korumanın bir parçasıdır.

2. Sermaye piyasaları; uzun vadeli fon arz ve talebinin karşılaştığı, uzun vadeli fon ihtiyaçlarının karşılandığı piyasalardır. Bu piyasalarının temel araçlarından hangisi aşağıda gösterilmiştir?

A) Hisse senedi
B) Türev
C) Forward
D) Futures
E) Opsiyon

Cevap : A) Hisse senedi

Açıklama : Sermaye piyasaları, vadesi bir yıldan uzun olan fonların alınıp satıldığı piyasalardır. Bu piyasaların temel menkul kıymetleri, ortaklık hakkı sağlayan hisse senetleri ve uzun vadeli borçlanma aracı olan tahvillerdir. Diğer şıklar türev piyasası araçlarıdır.

3. Aşağıdaki politikalardan hangisinin uygulanması sonucunda bankaların verebileceği kredi miktarı yükselecektir?

A) Vergi oranlarının artırılması
B) Daraltıcı bir para politikasının uygulanması
C) Hanehalkı gelirinin azalması
D) Dolaylı vergi tahsilatının artırılması
E) Genişletici bir para politikasının uygulanması

Cevap : E) Genişletici bir para politikasının uygulanması

Açıklama : Genişletici para politikası, merkez bankasının faiz oranlarını düşürmesi veya zorunlu karşılık oranlarını azaltması gibi araçlarla piyasadaki para miktarını artırmasıdır. Bu durum, bankaların daha fazla kaynağa sahip olmasını ve daha fazla kredi vermesini teşvik eder.

4. Piyasa değeri, nominal değerinden düşük olan tahvillere ne ad verilir?

A) Primli tahviller
B) İmtiyazlı tahviller
C) Faizsiz tahvil
D) Hamiline tahviller
E) İskontolu tahviller

Cevap : E) İskontolu tahviller

Açıklama : Bir tahvilin piyasa fiyatı, üzerinde yazılı olan nominal (itibari) değerden daha düşükse, bu tahvilin “iskontolu” olduğu söylenir. Bu durum genellikle piyasa faiz oranlarının tahvilin kupon faiz oranından daha yüksek olduğu zamanlarda ortaya çıkar.

5. Hisse senedi sahiplerinin hakları ve yükümlülükleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

A) Oy hakkı
B) Denetim hakkı
C) Genel kurula katılma hakkı
D) Yönetime katılma hakkı
E) Bedelsiz hisse senedi dağıtma hakkı

Cevap : E) Bedelsiz hisse senedi dağıtma hakkı

Açıklama : Hisse senedi sahipleri (ortaklar) genel kurula katılma, oy kullanma, bilgi alma ve denetim gibi haklara sahiptir. Ancak bedelsiz hisse senedi çıkarma ve dağıtma kararı, bireysel bir ortağın değil, şirketin yetkili organı olan genel kurulun veya yönetim kurulunun yetkisindedir.

6. Sahiplerine, ortaklık hakkına sahip olmaksızın kârdan pay alma, tasfiye bakiyesinden yararlanma, yeni pay alma ve belli bazı olanaklardan yararlanma hakkı veren sermaye piyasası aracı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Katılma intifa senedi
B) Tahvil
C) Bono
D) Sigorta
E) Poliçe

Cevap : A) Katılma intifa senedi

Açıklama : Katılma intifa senedi, sahibine oy hakkı ve ortaklık statüsü vermeden, sadece şirketin kârı veya tasfiye sonucu gibi mali haklarından belirli bir oranda pay alma hakkı sağlayan bir sermaye piyasası aracıdır.

7. Aşağıdakilerden hangisi hisse senedinin sahibine sağladığı haklardan biri değildir?

A) Peşin alım iskontosu
B) Temettü alma hakkı
C) Ortaklık hakkı
D) Yönetime katılma hakkı
E) Rüçhan hakkı

Cevap : A) Peşin alım iskontosu

Açıklama : Hisse senedi sahipliği; ortaklık, yönetime katılma (oy hakkı), kârdan pay alma (temettü) ve sermaye artırımlarında öncelikli pay alma (rüçhan) gibi haklar sağlar. “Peşin alım iskontosu” ise bir ticari satış terimidir, menkul kıymet sahipliği hakkı değildir.

8. Herhangi bir karşılaştırma ölçütü olmayan veya karşılaştırma ölçütünü fon portföyünden bağımsız olarak belirleyen fonlara ne ad verilir?

A) Özel fonlar
B) Uluslararası hisse fonları
C) Para piyasası fonları
D) Likit fonlar
E) Esnek fonlar

Cevap : E) Esnek fonlar

Açıklama : Esnek fonlar, portföy yöneticisinin piyasa koşullarına göre varlık dağılımını (hisse senedi, tahvil, döviz vb. oranlarını) serbestçe değiştirebildiği ve belirli bir endekse veya karşılaştırma ölçütüne sıkı sıkıya bağlı kalmadığı yatırım fonlarıdır.

9. Aşağıdakilerden hangisi finansal kurumların devletin sağladığı güvenceyi kötüye kullanmasını ifade eder?

A) Sistemin kilitlenmesi
B) Ölçek ekonomisi
C) Ahlaki çöküntü
D) Rekabetin zayıf olması
E) Bilgi asimetrisi

Cevap : C) Ahlaki çöküntü

Açıklama : Ahlaki çöküntü (moral hazard), bir tarafın, riskin sonuçlarına karşı (örneğin devlet garantisi veya sigorta ile) korunduğu için, normalde olduğundan daha fazla risk alma eğilimine girmesidir. Bu, devlet güvencesinin kötüye kullanılması durumunu ifade eder.

10. Aşağıdaki durumlar arasında hangisinin gerçekleşmesi durumunda bir finansal istikrarsızlığın başlangıcına neden olabilir?

A) Piyasada küçük yatırımcıların korunması
B) Finansal piyasaların düzenlenmesi
C) Finansal sistem altyapısının geliştirilmesi
D) Faiz oranlarının hızlı bir şekilde artışı
E) Makroekonomik istikrarın sağlanması

Cevap : D) Faiz oranlarının hızlı bir şekilde artışı

Açıklama : Faiz oranlarında ani ve sert bir artış, borçlanma maliyetlerini yükseltir, kredi geri ödemelerini zorlaştırır, varlık fiyatlarında (hisse senedi, gayrimenkul) düşüşe neden olabilir ve bu durum finansal bir istikrarsızlığı tetikleyebilir.

11. Aşağıdakilerden hangisi Halka Arzın şirkete sağladığı avantajlardan biri değildir?

A) Şirketlerin risk dağıtmasını kolaylaştırır.
B) Banka ve diğer finans kurumları ile pazarlık gücünü artırır.
C) Hisse senetlerine yeterli talep olmaması nedeniyle kötü imaj yaratır.
D) Yatırımcıların gözünde itibar ve güven kazanır.
E) İkincil halka arz imkânı sağlar.

Cevap : C) Hisse senetlerine yeterli talep olmaması nedeniyle kötü imaj yaratır.

Açıklama : Halka arza yeterli talep gelmemesi, şirketin hedeflerine ulaşamamasına ve piyasada itibar kaybetmesine neden olur. Bu durum, halka arzın bir avantajı değil, potansiyel bir riski ve dezavantajıdır.

12. Kredi kanalı aracılığı ile para politikasında meydana gelen şoklar en çok hangi ekonomik birimleri etkiler?

A) Belediye kurumlarını
B) Büyük ölçekli firmaları
C) Küçük ölçekli firmaları
D) Vakıfları
E) Kamu İktisadi Kurumlarını

Cevap : C) Küçük ölçekli firmaları

Açıklama : Para politikasının kredi kanalı, bankaların kredi arzındaki değişiklikler üzerinden ekonomiyi etkiler. Büyük firmalar sermaye piyasalarından borçlanma gibi alternatiflere sahipken, küçük ölçekli firmalar büyük ölçüde banka kredilerine bağımlıdır. Bu nedenle, banka kredilerinin daralmasından en çok küçük firmalar etkilenir.

13.

Yukarıdaki değişkenler hangi piyasayı tarif etmektedir?

A) Kapalıçarşı Piyasası
B) Para Piyasaları
C) Döviz Piyasaları
D) Sermaye Piyasaları
E) Serbest piyasa

Cevap : B) Para Piyasaları

Açıklama :

14. Ekonomide gelişme olgusu üzerine gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler için çeşitli modeller ileri sürülmüştür. Tüm modellerde büyümenin ana etkeni olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilmiştir?

A) Belirsizlik
B) Sermaye birikimi
C) Enflasyon
D) İşsizlik
E) Resesyon

Cevap : B) Sermaye birikimi

Açıklama : Klasik ve modern büyüme teorilerinin hemen hepsinde, bir ekonominin üretim kapasitesini ve dolayısıyla büyümesini sağlayan en temel etkenlerden biri, yeni makine, teçhizat ve altyapı yatırımları yoluyla sağlanan “sermaye birikimi”dir.

15. SPK’dan yetki belgesi alan kurumların sermaye piyasasında yapacağı faaliyetler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

A) Yatırım danışmanlığı
B) Spekülatif işlemler yapmak
C) Sermaye piyasası araçlarının ihraç veya halka arz yoluyla satışına aracılık
D) Portföy yöneticiliği
E) Daha önce ihraç edilmiş olan sermaye piyasası araçlarının aracılık amacıyla alım-satımı

Cevap : B) Spekülatif işlemler yapmak

Açıklama : SPK, aracı kurumlara yatırım danışmanlığı, portföy yöneticiliği, halka arza aracılık gibi belirli faaliyetler için yetki belgesi verir. “Spekülatif işlem yapmak” ise bir faaliyet türü değil, bir işlemin amacını belirten bir niteleme olup, SPK’nın verdiği yetki belgeleri arasında bu isimle bir faaliyet tanımı yoktur.

16. Aşağıdakilerden hangisi serbest ekonomilerde bir finansal kurumun temel işlevi olamaz?

A) Risk transferini gerçekleştirmek
B) Faiz oranlarına üst sınır koymak
C) Kredi kullandırmak
D) Likiditeyi sağlamak
E) Tasarrufları yatırımlara dönüştürmek

Cevap : B) Faiz oranlarına üst sınır koymak

Açıklama : Finansal kurumlar fonları toplar ve kredi olarak dağıtır, riskleri transfer eder ve piyasalara likidite sağlar. Faiz oranlarına üst sınır koymak gibi düzenleyici müdahaleler ise genellikle devletin veya merkez bankasının görevidir, piyasadaki bir finansal kurumun değil.

17. 1981 yılında 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ile kurulan ve yetkilerini kendi sorumluluğu altında bağımsız olarak kullanan, idari ve mali özerkliğe sahip düzenleyici ve denetleyici kamu kurumu aşağıdakilerden hangisidir?

A) TMSF
B) TCMB
C) Sermaye Piyasası Kurulu (SPK)
D) Borsa İstanbul (İMKB)
E) BDDK

Cevap : C) Sermaye Piyasası Kurulu (SPK)

Açıklama : Verilen tanım, Türkiye’de sermaye piyasalarını düzenlemek ve denetlemek amacıyla 1981’de kurulan Sermaye Piyasası Kurulu’nun (SPK) tanımıdır.

18. Bir borç aracının, tarafların yükümlülüklerini yerine getirmeleri ile geçerliliğini yitireceği tarihe ne ad verilir?

A) Taahhüt
B) Risk
C) Getiri
D) Vade
E) Ay sonu

Cevap : D) Vade

Açıklama : Vade, bir finansal yükümlülüğün (borcun) ödenmesi gereken son tarihi ifade eder. Bu tarihte borç aracı sona erer.

19. Dolaşıma ilk kez çıkan finansal varlıkların alınıp satıldığı piyasalara ne ad verilir?

A) Birincil piyasalar
B) Para piyasası
C) Organize piyasalar
D) İkincil piyasalar
E) Organize olmamış piyasalar

Cevap : A) Birincil piyasalar

Açıklama : Şirketlerin hisse senedi veya tahvil gibi menkul kıymetleri ilk kez ihraç ederek doğrudan yatırımcılara sattığı piyasalara “birincil piyasalar” denir. Halka arzlar bu piyasada gerçekleşir.

20. I. Hazine bonosu
II. Çek
III. Tahvil
Yukarıdaki varlıkların likiditesi yüksek olandan düşük olana doğru sıralaması aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) I-II-III
B) II-III-I
C) III-II-I
D) II-I-III
E) III-I-II

Cevap : D) II-I-III

Açıklama : Likidite, bir varlığın nakde çevrilme kolaylığıdır. Çek, vadesiz mevduat gibi neredeyse nakit sayılır (en likit). Hazine bonosu, vadesi bir yıldan kısa olan ve aktif bir ikincil piyasası olan çok likit bir araçtır. Tahvil ise genellikle daha uzun vadelidir ve likiditesi diğer ikisine göre daha düşüktür. Doğru sıralama: Çek > Hazine Bonosu > Tahvil.