SOS113U Davranış Bilimleri -I 2023-2024 Güz Ara Sınavı

Giriş

Davranış bilimleri ve sosyoloji, insan davranışlarını ve toplumsal yapıları sistematik bir şekilde inceleyen bilim dallarıdır. Sosyolojinin kurucularından olan St. Simon’un “sanayileşme” kavramını ortaya atması ve öğrencisi Auguste Comte’un insan düşüncesinin evrimini teolojik, metafizik ve pozitif olmak üzere üç aşamada açıklayan “Üç Hâl Yasası”nı geliştirmesi, bu alanın temellerini oluşturmuştur. Bu makalede, sosyolojinin temel kavramları, kültür, sosyal gruplar ve aile kurumu ele alınacaktır.

Temel Sosyolojik Kavramlar

Sosyoloji, toplumu analiz etmek için bir dizi temel kavram kullanır. “Statü”, bireyin toplum içinde yer aldığı sosyal konumu ifade ederken, “toplumsallaşma” ise bireyin içinde yaşadığı toplumun kültürünü öğrenerek onun bir parçası haline geldiği süreçtir. Toplumsal bütünleşmeyi sağlayan güçler de sosyolojinin önemli bir konusudur. Emile Durkheim, geleneksel topluluklarda benzerliklere dayalı olarak ortaya çıkan dayanışma türünü “mekanik dayanışma” olarak adlandırmıştır. Çok daha önceki bir dönemde ise İbn Haldun, bir topluluğu bir arada tutan güçlü grup dayanışmasını “asabiye” kavramıyla açıklamıştır.

Kültür

Kültür, bir toplumun yaşam biçimini oluşturan maddi ve manevi değerler bütünüdür. Kültürün en temel özelliklerinden biri öğrenilmesidir; biyolojik olarak aktarılmaz, yani “kalıtsal değildir”. Toplum içinde, eğitimli elit kesimin ürettiği sanata “yüksek kültür” denirken, egemen kültürden farklılaşan yaşam tarzlarına sahip gruplara ise “alt kültür” denir. Bir alt kültür; yaş, etnik köken veya meslek gibi unsurlar etrafında şekillenebilir. Kültürün maddi öğeleri (teknoloji gibi) hızla değişirken, manevi öğelerinin (gelenekler) bu değişime ayak uyduramaması sonucu ortaya çıkan uyumsuzluğu ise William F. Ogburn “kültür boşluğu” kavramıyla ifade etmiştir. Kendi kültürünü merkez alıp diğerlerini yargılama eğilimi olan etnosantrizmin bir türü de, Avrupalı olmayanları Avrupa standartlarıyla değerlendiren “Eurosantrizm”dir.

Sosyal Gruplar ve Aile

Bireyler, yaşamları boyunca çeşitli sosyal grupların içinde yer alırlar. Aile ve yakın arkadaş grupları gibi, üyeleri arasında samimi ve yüz yüze ilişkilerin olduğu gruplara “birincil gruplar” denir ve bu grupların en önemli özelliklerinden biri “uzun süreli olmalarıdır”. Aile, toplumun en temel kurumudur. Sadece anne, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşan “çekirdek aile”, modern sanayi toplumlarının bir özelliğidir; bu tanıma “yakın akrabaların” dahil edilmesi ise geniş aileyi ifade eder. Geleneksel ataerkil yapının aksine, modern ailede otorite ilişkileri daha “demokratik” bir nitelik taşır. Aile içindeki davranışları, üyelerin birbirlerinin eylemlerini nasıl anlamlandırdığı üzerinden inceleyen yaklaşım ise “sembolik etkileşim kuramıdır”.

Sonuç

Sosyoloji, toplumun evriminden (“tarım toplumları” gibi), güncel sosyal sorunlara kadar geniş bir yelpazeyi inceler. Liberal, Marksist ve Radikal feminizm gibi farklı “feminist yaklaşımlar” toplumsal cinsiyet eşitsizliğini analiz ederken, “kapitalist feminizm” adında standart bir akım bulunmamaktadır. Tüm bu analizler, bir araştırmanın sorularını cevaplamak için geliştirilen plan olan “araştırma deseni” çerçevesinde, “yaşam öyküsü” gibi nitel veya anket gibi nicel araştırma teknikleri kullanılarak yapılır.

1. Bireyin toplum içinde yer aldığı sosyal konumu ifade eden kavrama ne ad verilir?

A) Statü
B) Norm
C) Grup
D) Davranış
E) Kültür

Cevap : A) Statü

Açıklama : Statü, bir bireyin sosyal yapı içerisinde işgal ettiği konum veya mevkidir. Bu konum, bireye belirli haklar ve sorumluluklar yükler.

2. Teolojik, metafizik ve pozitif olmak üzere üç aşamadan oluşan Üç Hâl Yasası’nı ileri sürmüş olan sosyolog aşağıdakilerden hangisidir?

A) Max Weber
B) Emile Durkheim
C) Auguste Comte
D) Karl Marx
E) St. Simon

Cevap : C) Auguste Comte

Açıklama : “Üç Hâl Yasası”, sosyolojinin kurucusu olarak kabul edilen Auguste Comte’un en bilinen teorisidir. Bu teoriye göre, insan düşüncesi ve toplumlar sırasıyla teolojik (dinsel), metafizik (soyut) ve pozitif (bilimsel) aşamalardan geçer.

3. Aşağıdakilerden hangisi nicel araştırma tekniklerinden biri değildir?

A) Yaşam öyküsü
B) Anket
C) Görüşme tekniği
D) Gözlem
E) Deney tekniği

Cevap : A) Yaşam öyküsü

Açıklama : Nicel araştırma, sayısal verilere ve istatistiksel analize dayanır. Anket ve deney bu türün tipik örnekleridir. “Yaşam öyküsü” ise derinlemesine, anlatısal bilgi toplamayı amaçlayan bir nitel araştırma tekniğidir.

4. Diğer toplum biçimlerine göre daha büyük, daha düzenli bir yerleşim biçimine sahip olan, gelişmiş teknoloji ve artan tahıl üretiminin görüldüğü toplum biçimine ne ad verilir?

A) Çobanlık ve ilkel tarım toplumları
B) Bilgi toplumları
C) Avcı ve toplayıcı toplum
D) Endüstriyel toplum
E) Tarım toplumları

Cevap : E) Tarım toplumları

Açıklama : Saban gibi yeni teknolojilerin kullanımıyla tarımsal üretimin arttığı, daha büyük ve kalıcı yerleşimlerin (kentlerin öncülleri) kurulduğu ve sosyal tabakalaşmanın belirginleştiği toplum biçimi “tarım toplumları”dır.

5. Sosyolojide sanayileşme kavramını ortaya atan ve düşünce anlamında sosyoloji fikrine ilham kaynağı olan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) St. Simon
B) İbni Haldun
C) Comte
D) Weber
E) Spencer

Cevap : A) St. Simon

Açıklama : Fransız düşünür Henri de Saint-Simon, sanayi toplumunun analizini yapan ilk düşünürlerden biridir ve “sanayileşme” kavramını sosyolojiye kazandırmıştır. Fikirleri, öğrencisi olan Auguste Comte’u derinden etkilemiştir.

6. Durkheim’a göre geleneksel topluluklarda benzerliklere dayalı olarak ortaya çıkan dayanışma türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sosyal
B) Mekanik
C) Organik
D) Bilimsel
E) Teknolojik

Cevap : B) Mekanik

Açıklama : Emile Durkheim’a göre, bireylerin benzer inançlara, değerlere ve yaşam tarzlarına sahip olduğu geleneksel (az iş bölümü olan) toplumlarda görülen dayanışma türü “mekanik dayanışma”dır.

7. Araştırma sorularını cevaplamak ya da hipotezleri sınamak üzere araştırmacı tarafından bir plan veya strateji geliştirilmesine ne ad verilir?

A) Denetimli gözlem
B) Denetimsiz gözlem
C) Nitel araştırma
D) Araştırma deseni (araştırma incelemesi)
E) Nicel araştırma

Cevap : D) Araştırma deseni (araştırma incelemesi)

Açıklama : Araştırma deseni (tasarımı), bir araştırmanın sorularını cevaplamak ve hipotezlerini test etmek için izlenecek yolu, kullanılacak yöntem ve teknikleri belirleyen genel bir plandır.

8. Aşağıdakilerden hangisi feminist yaklaşımlardan biri değildir?

A) Marksist Feminizm
B) Liberal Feminizm
C) Kapitalist Feminizm
D) Sosyalist Feminizm
E) Radikal Feminizm

Cevap : C) Kapitalist Feminizm

Açıklama : Liberal, Marksist, Sosyalist ve Radikal feminizm, kadınların ezilmişliğinin kaynaklarını ve çözüm yollarını farklı teorik çerçevelerde açıklayan temel feminist yaklaşımlardır. “Kapitalist feminizm” adında standart bir feminist akım bulunmamaktadır.

9. İbni Haldun’a göre _________ kavramı, herkesin soyuna bağlı olması ve onlarla dayanışma içinde olması anlamına gelir.

Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yeri aşağıdakilerden hangisi doğru olarak tamamlar?

A) Doğallık
B) Bedevi ümran
C) Organiklik
D) Hadari ümran
E) Asabiye

Cevap : E) Asabiye

Açıklama : İbn Haldun’un temel kavramlarından olan “asabiye”, bir topluluğu (özellikle kabile veya hanedan) bir arada tutan güçlü grup dayanışması, sosyal bağlılık ve ortak ruh anlamına gelir.

10. Bireyin içinde yaşadığı toplumun üyesi olduğu, onun bir parçası haline geldiği ve ona göre davrandığı sürece ne ad verilir?

A) Toplumsallaşma
B) Etkileşim
C) Kültürel yapı
D) Kültürel rölativizm
E) Bireyselleşme

Cevap : A) Toplumsallaşma

Açıklama : Bu ifade, bireyin toplumun kültürünü, normlarını ve değerlerini öğrenerek o toplumun bir üyesi haline gelme süreci olan “toplumsallaşma”nın (sosyalleşme) tanımıdır.

11. Aşağıdakilerden hangisi birincil grupların özelliklerinden biridir?

A) Daha resmi olması
B) İlişkilerin yüzeysel olması
C) Yakın ilişkilerin kısıtlı olması
D) Uzun süreli olması
E) Üye sayısının çok olması

Cevap : D) Uzun süreli olması

Açıklama : Birincil gruplar (aile, yakın arkadaş grupları gibi), üyeleri arasında yüz yüze, samimi ve duygusal bağların olduğu, genellikle az sayıda üyeden oluşan ve “uzun süreli” olan gruplardır. Diğer şıklar ikincil grupların özellikleridir.

12. Bir tür etnosantrik görüş olan ve Avrupalı olmayanları Avrupa ülkelerinin standartları ile değerlendirme anlamına gelen yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Oryantalizm
B) Afrosantrizm
C) Supersantrizm
D) Eurosantrizm
E) Xenosantrizm

Cevap : D) Eurosantrizm

Açıklama : Eurosantrizm (Avrupa-merkezcilik), tarihi, kültürü ve toplumu Avrupa’yı merkez alarak yorumlama ve diğer kültürleri Avrupa’nın standartlarına göre yargılama eğilimini ifade eder.

13. Çekirdek aile ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Üyeleri arasında yakın ilişkiler vardır.
B) Modern sanayi toplumlarının özelliğine sahiptir.
C) Anne, baba, çocuklar ve yakın akrabalardan oluşur.
D) Ana-baba ailesinin yanında olmayan bağımsız bir yerde kurulur.
E) Kadın erkek eşitliğine önem verilir.

Cevap : C) Anne, baba, çocuklar ve yakın akrabalardan oluşur.

Açıklama : Çekirdek aile, sadece anne, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşur. Tanıma “yakın akrabaların” da dahil edilmesi, geleneksel “geniş aile” yapısını ifade eder, çekirdek aileyi değil.

14. Kök aile kavramı aşağıdaki kuramcılardan hangisi tarafından ortaya atılmıştır?

A) Aguste Comte
B) Emile Durkheim
C) Max Weber
D) Frederic Le Play
E) Karl Marx

Cevap : D) Frederic Le Play

Açıklama : Fransız sosyolog Frederic Le Play, aile yapılarını incelerken baba otoritesine dayalı ve mirasın tek bir çocuğa kaldığı, diğer çocukların ise evlenince ayrıldığı “kök aile” (stem family) modelini tanımlamıştır.

15. Aşağıdakilerden hangisi kültürün özelliklerinden biri değildir?

A) Kültür semboliktir.
B) Kültür paylaşılır.
C) Kültür kalıtsaldır.
D) Kültür olduğu gibi kabul edilir.
E) Kültür yer ve zamana göre değişir.

Cevap : C) Kültür kalıtsaldır.

Açıklama : Kültür, biyolojik veya genetik olarak “kalıtsal” yollarla aktarılmaz. Bireyler, içinde yaşadıkları toplumun kültürünü toplumsallaşma süreci yoluyla “öğrenirler”.

16. Modern ailede otorite ilişkileri aşağıdaki kavramlardan hangisi ile ifade edilir?

A) Monogami
B) Demokratik
C) Poligini
D) Patriyarki
E) Matriyarki

Cevap : B) Demokratik

Açıklama : Geleneksel ailedeki ataerkil (patriyarki) veya anaerkil (matriyarki) otorite yapılarının aksine, modern ailede eşler ve çocuklar arasında karar alma süreçlerinin daha eşitlikçi ve katılımcı olduğu “demokratik” bir otorite ilişkisi eğilimi görülür.

17. İnsan yaratıcılığının estetik mükemmellik ile özdeş olan en üst düzey örneklerine işaret eden kültüre ne ad verilir?

A) Alt kültür
B) Popüler kültür
C) Baskın kültür
D) Karşıt kültür
E) Yüksek kültür

Cevap : E) Yüksek kültür

Açıklama : Genellikle toplumun eğitimli elit kesimi tarafından üretilen ve tüketilen, klasik müzik, opera, sanat galerileri gibi estetik değeri yüksek olduğu kabul edilen sanat ve kültür ürünlerine “yüksek kültür” denir.

18. I. Yaş

II. Etnik köken

III. Meslek

Yukarıdakilerden hangileri bir alt kültür oluşmasında etkili olabilen unsurlardandır?

A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III

Cevap : E) I, II ve III

Açıklama : Alt kültür, egemen kültürden farklılaşan değerlere, normlara ve yaşam tarzlarına sahip grupları ifade eder. Bir alt kültür; yaş (gençlik alt kültürleri), etnik köken (göçmen alt kültürleri) veya meslek (doktorların jargonu gibi) gibi birçok farklı unsur etrafında şekillenebilir.

19. Kültürün değişen toplumsal koşullara uyum sağlaması sürecinde yaşanan boşluk ya da gecikmeleri “”kültür boşluğu”” kavramı ile ifade eden kuramcı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Durkheim
B) Ogburn
C) Lenski
D) Marx
E) Weber

Cevap : B) Ogburn

Açıklama : “Kültür boşluğu” (cultural lag) kavramı, Amerikalı sosyolog William F. Ogburn’a aittir. Bu kavram, kültürün maddi öğelerinin (teknoloji gibi) hızla değişirken, manevi öğelerinin (gelenekler, inançlar vb.) bu değişime ayak uyduramaması sonucu ortaya çıkan uyumsuzluğu ifade eder.

20. Aile içindeki davranışları anlamak için aile üyeleri arasındaki mevcut ilişkilere ve üyelerin bu ilişkileri nasıl anlamlandırdığına bakılması gerektiğini savunan yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Marksist kuram
B) Sembolik etkileşim kuramı
C) Liberal feminist yaklaşım
D) Fonksiyonalist yaklaşım
E) Çatışma yaklaşımı

Cevap : B) Sembolik etkileşim kuramı

Açıklama : Toplumsal hayatı, bireylerin birbirlerinin eylemlerini yorumladığı ve anlamlandırdığı gündelik etkileşimler üzerinden analiz eden yaklaşım “sembolik etkileşimcilik”tir. Aileye bu perspektiften bakmak, üyelerin birbirlerine atfettiği anlamları ve rollerin nasıl inşa edildiğini incelemeyi gerektirir.