Modern Üretim Sistemleri 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Modern üretim sistemleri, küresel rekabetin artmasıyla birlikte verimliliği, kaliteyi ve esnekliği en üst düzeye çıkarmayı hedefleyen felsefeler ve teknikler bütünüdür. Bu sistemler, proje tabanlı (gemi inşaatı gibi), kesikli (hastane hizmetleri gibi) ve sürekli (otomobil fabrikası gibi) üretim olarak sınıflandırılan klasik üretim sistemlerinin ötesine geçerek yeni bir anlayış sunar. Bu makalede, klasik Fordist üretimin ardından gelen Toyota Üretim Sistemi (Yalın Üretim) ve Altı Sigma gibi modern yaklaşımlar incelenecektir.

Klasik Üretim Sistemleri: Fordizm

Kitle üretiminin babası olan Henry Ford’un üretim sistemi, standartlaşma ve büyük hacimli üretim üzerine kuruluydu. “Kesikli üretimde” olduğu gibi fonksiyonel bir yerleşim yerine, “sürekli üretim” sistemlerinde olduğu gibi ürün akışına göre düzenlenmiş bir imalat hattı kullanılırdı. Bu tür sürekli üretim hatlarında, tek bir makinenin arızalanması tüm sistemi durdurabileceği için planlı “bakım hayati derecede önemlidir”. Fordist üretimdeki kalite anlayışı, üretimin sonundaki muayene ve kabul kontrolüne dayanıyordu; tüm çalışanların kontrolden sorumlu olduğu modern toplam kalite felsefesinden farklıydı.

Toyota Üretim Sistemi (Yalın Üretim)

Kökeni “tekstil” makineleri üretimine dayanan Toyota ailesinin kurduğu bu sistem, israfı ortadan kaldırmayı hedefleyen bir üretim felsefesidir. Sistemin kurucularından Taiichi Ohno, “Amerika’ya” yaptığı bir gezide gördüğü süpermarketlerin raf yenileme sisteminden esinlenerek çekme sistemini geliştirmiştir. Bu sistemde stoklar en aza indirilir ve üretim, bir sonraki sürecin talebiyle tetiklenir. Bu tetikleme mekanizması “kanban” adı verilen sinyal kartlarıyla çalışır:

• Çekme Kanbanı: Bir sonraki sürecin, bir önceki süreçten hangi malzemeden ne kadar istediğini bildiren karttır.
• Üretim-Sipariş Kanbanı: Çekilen parçaların yerine yenilerinin üretilmesi için bir önceki istasyona üretim emri veren karttır.

Yalın üretimde parti hacminin düşürülmesi, stokları azaltsa da “üretilen parti sayısını” ve dolayısıyla toplam hazırlık maliyetini artırır.

Kalite Yönetimi: Altı Sigma

Altı Sigma, süreçlerdeki hataları ve değişkenliği en aza indirerek kaliteyi artırmayı hedefleyen bir metodolojidir. En temel ilkesi, tüm süreçlerin ve kararların başlangıç noktasının “müşteri odaklılık” olmasıdır. Sigma seviyesi, bir sürecin ne kadar hatasız çalıştığını gösteren bir ölçüttür; örneğin yüzde 99 hatasız çalışan bir işletme yaklaşık “4 sigma” seviyesindedir.

Üretim Planlama ve Kontrol

Modern üretim sistemlerinde, tüm süreçlerin birbiriyle uyumlu, bir orkestra gibi aynı ritimde çalıştığı “senkronize fabrika” ideali hedeflenir. Bu senkronizasyonu sağlamak için montaj hattı dengeleme gibi teknikler kullanılır. Bir işlemin bir istasyona atanabilmesi için, “işlem süresinin o istasyonun atıl süresinden küçük veya eşit olması” gerekir. Bir hattaki “minimum teorik iş istasyonu sayısı” ise, toplam işlem süresinin çevrim süresine bölünmesiyle bulunur.

Stok yönetimi de bu planlamanın kritik bir parçasıdır. Stok tutma maliyetleri (elde bulundurma maliyeti), depolama ve sigorta gibi kalemlerin yanı sıra, stoklara bağlanan paranın “fırsat maliyetini” de içerir. “Hızlı siparişten kaynaklı maliyet” ise elde bulundurma değil, stoksuz kalma maliyetidir.

Sonuç

Modern üretim sistemleri, klasik Fordist modelden önemli bir kopuşu temsil eder. Emek-sanat ağırlıklı üretim ile Fordist üretim arasında kalite, üretim yöntemi ve maliyetler gibi “tüm unsurlarda” temel farklılıklar bulunur. Günümüzün başarılı işletmeleri, Yalın Üretim ve Altı Sigma gibi felsefeleri benimseyerek israfı azaltır, kaliteyi artırır ve müşteri beklentilerine daha hızlı ve esnek bir şekilde cevap verirler.

1. Konumsal ağırlıklandırma yönteminde bir işlemin toplam süresi mevcut iş istasyonunun atıl süresinden küçükse aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Çevrim süresi işlem süresinden küçüktür.
B) Bu işlem o iş istasyonuna atanır.
C) Son iş istasyonudur.
D) Bu işlem o iş istasyonuna atanamaz.
E) Önceki tüm işlemlerin atamaları yapılmıştır.

Cevap : B) Bu işlem o iş istasyonuna atanır.

Açıklama : Montaj hattı dengelemede kullanılan konumsal ağırlıklandırma yönteminde, bir işlemin bir istasyona atanabilmesi için iki koşul gerekir: 1) Kendisinden önce yapılması gereken tüm işlemlerin atanmış olması. 2) İşlem süresinin, istasyonun kalan boş (atıl) süresinden küçük veya eşit olması. Soruda zaman koşulunun sağlandığı belirtildiğine göre, öncelik koşulunun da sağlandığı varsayılarak işlemin o istasyona atanabileceği sonucu çıkarılır.

2. Aşağıdakilerden hangisi elde bulundurma maliyeti bileşenlerinden biri değildir?

A) Hızlı siparişten kaynaklı maliyet
B) Depocunun maaşı
C) Depolama maliyeti
D) Depo ısıtma maliyeti
E) Fırsat maliyeti

Cevap : A) Hızlı siparişten kaynaklı maliyet

Açıklama : Elde bulundurma maliyeti; depolama, sigorta, stokta bağlanan paranın fırsat maliyeti gibi stokları tutmaktan kaynaklanan maliyetlerdir. “Hızlı siparişten kaynaklı maliyet” ise sipariş verme sürecine ait bir maliyettir, stok tutma maliyeti değildir.

3. Aşağıdakilerden hangi ifade Fordist üretimdeki kalite anlayışını gösteren ifadelerden biri değildir?

A) Kalite kontrol maliyetleri yüksektir.
B) Süreç içerisinde, üretim esnasında kalitesiz ürünler ayıklanır.
C) Kabul kontrolü vardır.
D) Toplam kalite felsefesini kurmuştur.
E) Kontrol tüm çalışanlar tarafından yapılabilir.

Cevap : E) Kontrol tüm çalışanlar tarafından yapılabilir.

Açıklama :

4. Toyota fabrikası süpermarket fikrini aşağıdaki ülkelerin hangisinden esinlenerek geliştirmiştir?

A) Amerika
B) Almanya
C) İngiltere
D) Çin
E) Japonya

Cevap : A) Amerika

Açıklama : Toyota Üretim Sistemi’nin kurucularından Taiichi Ohno, 1950’lerde Amerika’ya yaptığı bir gezide süpermarketlerin raflarını sadece müşteriler ürünleri aldıkça, yani ihtiyaç duyuldukça doldurma sisteminden etkilenmiştir. Bu gözlem, Toyota’nın “çekme sistemi” ve “kanban” uygulamasının temelini oluşturmuştur.

5. Aşağıdakilerden hangisi Toyota Ailesinin ilk faaliyet alanıdır?

A) Deri
B) Silah
C) Tekstil
D) Kimya
E) Otomobil

Cevap : C) Tekstil

Açıklama : Toyota Grubu’nun kurucusu Sakichi Toyoda, iş hayatına otomatik dokuma tezgahları icat edip üreterek başlamıştır. Şirketin kökeni otomobil değil, tekstil makineleri üretimine dayanmaktadır.

6. Yüzde 99 hatasız olarak çalışan bir işletmenin sigma seviyesi, yaklaşık olarak aşağıdakilerden hangisidir?

A) 3
B) 4
C) 5
D) 2
E) 6

Cevap : B) 4

Açıklama :

7. Bir önceki istasyonun üretmesi gereken parça türü ve miktarını belirleyen kanban türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tedarikçi kanbanı
B) Üretim- Sipariş kanbanı
C) Malzeme kanbanı
D) Çekme kanbanı
E) Acil ihtiyaç kanbanı

Cevap : B) Üretim- Sipariş kanbanı

Açıklama : Bir sonraki istasyon tarafından çekilen parçaların yerine yenilerinin üretilmesi için bir önceki (kaynak) istasyona üretim yetkisi veren kanbana “Üretim-Sipariş Kanbanı” (Production Kanban) denir.

8.

Yukarıda bazı işlemlerin konumsal ağırlıkları verilmiştir. Bu duruma göre birinci iş istasyonuna hangisi atanabilir?

A) Çapak alma
B) Tel çekme
C) Kesme
D) Delme
E) Somun sıkma

Cevap : C) Kesme

Açıklama :

9. Kesikli üretimle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Hız ve verimlilik yüksektir.
B) İş yükü dengesini sağlamak kolaydır.
C) İşçi niteliksizdir.
D) Çok amaçlı ve üniversal tezgâhlar tercih edilmez.
E) Fabrika imalat hattı şeklinde düzenlenmemiştir.

Cevap : E) Fabrika imalat hattı şeklinde düzenlenmemiştir.

Açıklama : Kesikli üretim (atölye tipi), farklı ürünlerin küçük partiler halinde üretildiği bir sistemdir. Bu nedenle, belirli bir ürün akışına göre tasarlanmış imalat hatları yerine, benzer işlemleri yapan makinelerin bir araya toplandığı fonksiyonel bir yerleşim düzeni kullanılır.

10. I. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra dünyaca tanınmıştır.
II. Amerikan hızlı tüketim mağazalarından etkilenmiştir.
III. Stokların azaltılmasını esas almaktadır.
IV. Tedarikçi ilişkilerini oldukça kısıtlı tutmaktadır.
V. Az sayıda üretim anlayışını benimsemiştir.
Yukarıdakilerden kaç tanesi Toyota üretim sistemi için söylenebilir?

A) 3
B) 1
C) 4
D) 2
E) 5

Cevap : C) 4

Açıklama :

11. Sürekli üretimle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Makine ve tezgâhlar üretim bandı şeklinde düzenlenmiştir.
B) İşçilerin çoğunluğu niteliksizdir.
C) Bakım kesikli üretim için olduğu kadar önemli değildir.
D) Üretim hızı yüksektir.
E) İş yükü dengesi sağlanabilir.

Cevap : C) Bakım kesikli üretim için olduğu kadar önemli değildir.

Açıklama : Sürekli üretim sisteminde, üretim hattındaki tek bir makinenin arızalanması tüm hattın durmasına neden olur. Bu nedenle, üretimin aksamaması için planlı ve önleyici bakım faaliyetleri hayati derecede önemlidir; kesikli üretime göre çok daha kritiktir.

12. Tüm üretimin aynı hızda ilerleyen bütünleşmiş bir fabrikada gerçekleşmesi fikrine ne ad verilir?

A) Senkronize fabrika
B) Toyota üretim sistemi
C) Kanban
D) Ford üretim sistemi
E) Emek sanat ağırlıklı üretim sistemi

Cevap : A) Senkronize fabrika

Açıklama : Tüm süreçlerin birbiriyle uyumlu, bir orkestra gibi aynı ritimde ve darboğazın hızında çalıştığı, akışın kesintisiz olduğu fabrika idealine “senkronize fabrika” denir. Bu, özellikle Kısıtlar Teorisi’nde vurgulanan bir kavramdır.

13. Toyota üretim sisteminde parti hacmi düşürüldüğünde aşağıdakilerden hangisi artar?

A) Üretilen parti sayısı
B) Elde bulundurma maliyeti
C) Hazırlık maliyeti
D) Üretilen hacim
E) Üretilen adet

Cevap : A) Üretilen parti sayısı

Açıklama : Belirli bir toplam üretim miktarına ulaşmak için parti hacmi (her partideki ürün sayısı) düşürülürse, aynı toplam miktarı üretebilmek için daha fazla sayıda parti üretmek gerekir. Bu durum, hazırlık (setup) sayısını ve dolayısıyla toplam hazırlık maliyetini artırır.

14. Müşteri istek ve beklentilerinin en iyi şekilde karşılanması ve müşteri tatmininin sağlanması felsefesine dayanan altı sigma ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Süreç odaklılık
B) Verilere dayalı yönetim anlayışı
C) Sınırsız işbirliği
D) Proaktif yaklaşım
E) Müşteri odaklılık

Cevap : E) Müşteri odaklılık

Açıklama : Altı Sigma ve Toplam Kalite Yönetimi felsefelerinin en temel ilkesi, tüm süreçlerin ve kararların başlangıç noktasının “müşteri” olmasıdır. Kalite, müşterinin istek ve beklentilerini karşılamak ve aşmak olarak tanımlanır.

15. I. Kesikli Üretim Sistemi – Hastanede Hastalara Sunulan Hizmet
II. Sürekli Üretim Sistemi – Otelde Müşterilere Sunulan Hizmet
III. Kesikli Üretim Sistemi – Prototip Makine Üretimi
IV. Sürekli Üretim Sistemi – Otomobil Fabrikası
V. Parti Üretim Sistemi – HES İnşaatı
VI. Proje Tabanlı Üretim Sistemi – Gemi İnşaatı
Yukarıdaki eşleştirmelerden hangileri doğrudur?

A) I, III ve V
B) I, III, IV ve VI
C) I, II, III ve IV
D) I, II ve VI
E) II, IV ve VI

Cevap : B) I, III, IV ve VI

Açıklama : I-Doğru: Hastane hizmeti, her hastanın ihtiyacına göre değiştiği için kesikli üretime benzer. III-Doğru: Farklı prototiplerin üretildiği bir atölye, kesikli üretimdir. IV-Doğru: Otomobil fabrikası standart montaj hattıyla sürekli üretime örnektir. VI-Doğru: Gemi inşaatı tek ve büyük bir iş olduğu için proje tabanlıdır. II ve V yanlıştır.

16. I. Kalite anlayışı
II. Kullanım kılavuzu
III. Üretim yöntemi
IV. Bakım maliyetleri
V. Kullanım kolaylığı
Yukarıdaki ifadelerden kaç tanesi Fordist üretim ile emek sanat yoğun üretimi arasında farklılık göstermektedir?

A) 3
B) 4
C) 1
D) 2
E) 5

Cevap : E) 5

Açıklama : Emek-sanat yoğun (zanaat) üretim ile Fordist (kitle) üretim arasında sayılan tüm unsurlar temelden farklıdır. Kalite anlayışı (ustalık vs. muayene), üretim yöntemi (esnek vs. standart), bakım maliyetleri (basit aletler vs. pahalı makineler) ve kullanım kolaylığı (kişiye özel vs. standart) tamamen farklıdır.

17. Bir sonraki sürecin bir önceki süreçten çekmek istediği malzeme türü ve miktarını belirleyen ve parça/malzeme çekmek amacıyla kullanılan kanban türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Üretim- Sipariş kanbanı
B) Malzeme kanbanı
C) Acil ihtiyaç kanbanı
D) Çekme kanbanı
E) Tedarikçi kanbanı

Cevap : D) Çekme kanbanı

Açıklama : “Çekme Kanbanı” (Withdrawal Kanban), sonraki (tüketen) sürecin, bir önceki (üreten) süreçten hangi malzemeden ne kadar istediğini bildiren bir sinyal kartıdır. Bu kart, malzeme hareketini başlatır.

18. Aşağıdakilerden hangisi elde bulundurma maliyetinde en çok paya sahiptir?

A) Depocunun maaşı
B) Depo ısıtma maliyeti
C) Depolama maliyeti
D) Fırsat maliyeti
E) Hızlı siparişten kaynaklı maliyet

Cevap : D) Fırsat maliyeti

Açıklama : Elde bulundurma maliyetinin en büyük ve genellikle gizli kalan bileşeni, stoklara bağlanan paranın, başka bir yatırımda (örneğin faizde) değerlendirilmesi durumunda getireceği kazançtan vazgeçilmesidir. Bu, “fırsat maliyeti” veya “sermaye maliyeti” olarak adlandırılır.

19. I. Emek sanat ağırlıklı üretimde ürünler farklı atölyelerde yapılmaktaydı.
II. Ford üretim sisteminde çalışabilen işçiler, emek sanat ağırlıklı üretimdekilerden daha yetenekliydi.
III. Senkronize fabrikayı Ford hayata geçirememiştir.
IV. Üretim maliyeti olarak bakıldığında Ford’un maliyetleri emek sanat ağırlıklı üretimine göre daha düşüktür.
V. Ford, ölçek ekonomisi avantajını kullanmıştır.
Yukarıdaki ifadelerden kaç tanesi yanlıştır?

A) 3
B) 5
C) 4
D) 1
E) 2

Cevap : D) 1

Açıklama :

20. Toplam işlem süresi 42 dakika ve çevrim süresi 6 dakika olarak bulunan bir işle ilgili montaj hattında hat dengeleme sonucu 9 iş istasyonu oluşmuştur. Ayrıca darboğaz olan iş istasyonunun süresi 5,4 dakika olarak hesaplanmıştır. Hattın minimum teorik iş istasyonu sayısı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 6
B) 8
C) 9
D) 7
E) 5

Cevap : D) 7

Açıklama : Minimum teorik iş istasyonu sayısı, toplam işlem süresinin çevrim süresine bölünmesiyle bulunur. Diğer veriler (gerçek istasyon sayısı, darboğaz süresi) dikkat dağıtıcıdır. Hesaplama: Min. İstasyon Sayısı = Toplam Süre / Çevrim Süresi = 42 dakika / 6 dakika = 7 istasyon.