Felsefeye Giriş 2025 Ünite -2

Giriş

Felsefenin ve bilimin başlangıcı, evreni mitolojik anlatılar yerine akıl ve gözlem yoluyla anlama çabasına dayanır. Bu çabayı ilk kez sistematik olarak başlatanlar Antik “Yunanlılar” olmuştur. Thales gibi ilk doğa filozoflarının temel amacı, “Doğa olaylarının sebebinin ne olduğunu” rasyonel bir şekilde araştırmaktı. Onların bu arayışı, pratik bir fayda gütmeden, sadece bilmek için bilme amacı taşıyan ve “varlığın varlık olarak bilgisini” hedefleyen “theoria” etkinliğinin de başlangıcıydı. Bu makalede, bu ilk filozoflardan Herakleitos, Parmenides ve Demokritos’un temel düşünceleri incelenecektir.

Herakleitos: Değişim ve Logos

Efesli filozof Herakleitos, felsefesinin merkezine “logos” kavramını yerleştirmiştir. Logos, evrendeki her şeyin kendisine göre olup bittiği evrensel akıl ve yasadır. Herakleitos’a göre, insanlar bu her zaman mevcut olan logos’u işittikten sonra bile anlamazlar ve “uyanıkken ne yaptıklarının farkında değillerdir”. Platon, daha sonraki dönemlerde Herakleitosçu düşünceyi “Kratylos” adlı diyaloğunda tartışmıştır.

Parmenides: Varlık ve Akıl

Elealı Parmenides, düşüncelerini “şiirsel” bir dille aktarmıştır. Felsefesi, duyusal deneyime karşı saf aklı temel alır. Onun için varlık, ezeli, ebedi, bölünemez ve değişmezdir. Bu düşüncenin temelini ise şu önermeler oluşturur: “Var olmayan düşünülemez”, “düşünülen her şey vardır” ve “var olmayan hakkında konuşulamaz”. Parmenides’e göre, duyularımızın bize gösterdiği değişim ve çokluk bir yanılsamadan ibarettir.

Atomcular: Maddeci Gelenek

“Leukippos” ve öğrencisi Demokritos, antik çağdaki “maddeci” felsefe geleneğinin en önemli temsilcileridir. Onlara göre evren, bölünemeyen en küçük parçacıklar olan atomlardan ve boşluktan oluşur. “Demokritos”, sadece atom teorisiyle değil, çok yönlülüğüyle de tanınır. Bir “beş dalda yarışan atlet gibi” fizik, ahlak, matematik ve sanat gibi birçok konuyla ilgilenmiştir. Aynı zamanda, toplumların ve kültürün ilkel bir durumdan başlayarak zamanla nasıl geliştiğine dair evrimci bir bakış açısı sunan ilk önemli “kültür kuramcısı” olarak da bilinir.

Sonuç

İlkçağ doğa filozofları, kendilerinden sonraki tüm felsefe tarihini etkileyen temel sorunları ve kavramları ortaya koymuşlardır. Herakleitos’un değişim, Parmenides’in kalıcılık ve Demokritos’un atomcu materyalizmi üzerine kurulu felsefeleri, evreni anlama yolunda atılmış devrimci adımlardır ve felsefenin bugün bile tartıştığı temel karşıtlıkların ilk formülasyonlarını içerir.

1. Burnet’’in ifadeleriyle, “En sonunda bütün evreni nesnesi olarak alacak olan sağın bir bilim anlayışını o insanlara borçluyuz. İlk kez ……………. bu yöntemi izlediler ve bilimin yaratıcıları olarak görülmeleri haklarıdır.”

Yukarıda verilen pasajda boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisinin getirilmesi uygundur?

A) Mısırlılar
B) Çinliler
C) Babilliler
D) Hititler
E) Yunanlılar

Cevap : E) Yunanlılar

Açıklama : Pasaj, evreni mitolojik açıklamalar yerine rasyonel ve sistematik bir şekilde incelemeye başlayan ilk topluluğa atıfta bulunmaktadır. Felsefe ve bilimin temellerini atan, evreni bir bütün olarak akıl yoluyla anlamaya çalışan ilk medeniyet Antik Yunan’dır.

2. Aşağıda yer alan filozoflardan hangisi düşüncelerini şiirle aktarmıştır?

A) Ksenophon
B) Parmenides
C) Herakleitos
D) Demokritos
E) Thales

Cevap : B) Parmenides

Açıklama : Varlık felsefesiyle tanınan Elealı Parmenides, “Doğa Üzerine” adlı eserini heksametron vezniyle, yani şiirsel bir dille yazmıştır. Bu, o dönem filozofları arasında görülen bir gelenektir.

3. “Gerçekten de ………………. felsefede beş dalda yarışan atlet gibiydi: fizik ve ahlak alanlarından başka, matematik ve temel eğitim konularıyla da ilgileniyordu, sanat konularında da deneyimliydi.”

Yukarıda verilen pasajda boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisinin getirilmesi uygundur?

A) Demokritos
B) Herakleitos
C) Parmenides
D) Pythagoras
E) Thales

Cevap : A) Demokritos

Açıklama : Atomculuk teorisiyle tanınan Demokritos, sadece doğa felsefesiyle değil, aynı zamanda etik, matematik ve sanat gibi çok çeşitli konularla ilgilenen ansiklopedik bir düşünürdü. Pasajdaki “beş dalda yarışan atlet” benzetmesi onun bu çok yönlülüğünü ifade eder.

4. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi theoria bilgisinin anlamını en yakın şekilde karşılamaktadır?

A) Eylem bilgisi
B) Mutlu olmanın bilgisi
C) Varlığın varlık olarak bilgisi
D) Zanaat bilgisi
E) Yaşam sorunlarının çözümünün bilgisi

Cevap : C) Varlığın varlık olarak bilgisi

Açıklama : Antik Yunan felsefesinde “theoria”, pratik bir fayda amacı gütmeden, sadece bilmek için bilme amacıyla yapılan teorik ve soyut araştırmayı ifade eder. Bu, varlığın kendisini ve temel ilkelerini anlamaya yönelik bilgidir.

5. “Bu her zaman mevcut olan logos’u insanlar yalnızca işitmeden önce değil, işittikten sonra da anlamıyorlar. Her şey bu logos’a göre olup bittiği ve ben her şeyi doğasına göre ayırt ettiğim ve nasıl olduğunu bildirip açıkladığım halde, söylediklerimle ve yaptıklarımla karşılaştıklarında acemi gibi davranıyorlar. Uykudayken ne yaptığını unutan diğer insanlar gibi bunlar da uyanıkken ne yaptıklarının farkında değiller.”

Yukarıda verilen pasajdaki ifadelerin sahibi aşağıdakiler filozoflardan hangisidir?

A) Demokritos
B) Herakleitos
C) Parmenides
D) Pythagoras
E) Thales

Cevap : B) Herakleitos

Açıklama : Pasajdaki “logos” kavramı ve evrenin temel yasasını anlama ancak insanların çoğunun bundan habersiz olduğu fikri, Efesli filozof Herakleitos’un felsefesinin merkezinde yer alan temel düşüncelerdir.

6. İlkçağ doğa filozoflarının cevap aradığı temel soru aşağıdakilerden hangisidir?

A) İnsanın dünyadaki manası nedir?
B) Doğa olaylarının sebebi nedir?
C) Teknik ile doğaya müdahalenin sınırı nedir?
D) Öznenin nesnesinin bilgisine tam olarak sahip olması mümkün müdür?
E) İdealar ve nesneler arasındaki ilişki nasıl kurulmaktadır?

Cevap : B) Doğa olaylarının sebebi nedir?

Açıklama : Thales, Anaksimandros gibi ilk filozoflar, mitolojik açıklamaları reddederek doğadaki çeşitliliğin arkasındaki temel ilkeyi (arkhe) ve doğa olaylarının nedenlerini akıl yoluyla bulmaya çalışmışlardır.

7. Aşağıdaki filozoflardan hangisi, maddeci gelenek içinde gösterilen filozoflardan biridir?

A) Herakleitos
B) Leukippos
C) Pythagoras
D) Parmenides
E) Ksenophanes

Cevap : B) Leukippos

Açıklama : Leukippos ve öğrencisi Demokritos, evrendeki her şeyin bölünemeyen en küçük parçacıklar olan “atomlardan” ve boşluktan oluştuğunu savunan Atomculuk teorisinin kurucularıdır. Bu teori, antik çağdaki materyalist (maddeci) felsefenin en önemli örneğidir.

8. Platon’un Herakleitosçu bir sofisti konuşturduğu diyaloğu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Timaios
B) Menon
C) Kriton
D) Kratylos
E) Phaidon

Cevap : D) Kratylos

Açıklama : Kratylos diyaloğu, dil felsefesi üzerine odaklanır ve isimlendirmenin doğası tartışılır. Diyalogdaki ana karakterlerden biri olan Kratylos, Herakleitos’un “her şey akar” düşüncesini radikal bir şekilde savunan bir filozoftur.

9. Eski Yunan’da ilk önemli kültür kuramcısı olarak bilinen ve kuramı evrimci bir nitelik taşıyan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) Aneksimenes
B) Thales
C) Demokritos
D) Parmenides
E) Platon

Cevap : C) Demokritos

Açıklama : Demokritos, sadece atom teorisiyle değil, aynı zamanda toplumların ve kültürün ilkel bir durumdan başlayarak zamanla nasıl geliştiğine dair evrimci bir bakış açısı sunan ilk düşünürlerden biridir.

10. “var olmayan düşünülemez”, “düşünülen her şey vardır” ve “var olmayan hakkında konuşulamaz” önermelerin çıkış noktası aşağıdaki filozoflardan hangisidir?

A) Parmenides
B) Herakleitos
C) Ksenophanes
D) Platon
E) Demokritos

Cevap : A) Parmenides

Açıklama : Bu önermeler, Elealı filozof Parmenides’in varlık felsefesinin temelini oluşturur. Ona göre varlık; ezeli, ebedi, bölünemez ve değişmezdir. Yokluk ise ne düşünülebilir ne de hakkında konuşulabilir.