Felsefeye Giriş 2025 Ünite -4

Giriş

Felsefe, en temel sorulara akıl yoluyla yanıt arama çabasıdır. Bu çabanın en derin ve en kapsamlı alanlarından biri, “bir bütün olarak varlığın geneline yönelik kuşatıcı bilgi edinme çabası” olarak tanımlanan “metafiziktir”. “Metafizik” terimi ilk olarak M.Ö. 1. yüzyılda, Aristoteles’in eserlerini düzenleyen “Rodoslu Andronikus” tarafından, Aristoteles’in bu konudaki yazılarını “fizik” ile ilgili yazılarından “sonra” (meta) gelecek şekilde sıralamasıyla ortaya çıkmıştır. Bu makalede, metafiziğin doğa bilimlerinden farkı ve felsefe tarihinde ona yöneltilen temel eleştiriler incelenecektir.

Metafizik ve Doğa Bilimleri

Metafizik ile doğa bilimleri arasındaki en temel ayrım, ele aldıkları konuların kapsamındadır. Doğa bilimleri, varlığın belirli bir alanını inceler ve olgular arasındaki “neden-sonuç” ilişkilerini araştırır. Buna karşılık metafizik, “varlığa yönelik en genel ve kapsayıcı araştırma alanıdır”. Aristoteles’in klasik tanımıyla metafizik, “ilk ilke ve nedenlerin bilimidir”. Bu tanım, metafiziğin, bilimlerin temel aldığı ancak kendilerinin sorgulamadığı ilkeleri ve varsayımları araştırdığını gösterir.

Metafiziğin Eleştirisi: Kant

Felsefe tarihinde metafiziğe yönelik en köklü eleştirilerden biri, “eleştirel felsefenin” kurucusu olarak kabul edilen “Immanuel Kant’tan” gelmiştir. Kant, kendisinden önceki dogmatik ve “mutlak metafiziklerin” felsefeyi bir savaş alanına çevirdiğini düşünüyordu. Bu sorunu çözmek için, öncelikle bilme yetisinin kendisi olan “aklı” eleştiriye tabi tuttu. Amacı, “mümkün deneyimin sınırlarını belirleyerek” insan aklının neyi bilip neyi bilemeyeceğini ortaya koymak ve bu sayede “metafiziğin bir bilim olup olamayacağını” sorgulamaktı. Kant, “bilginin kaynağı nedir?” sorusuna, bilginin hem deneyimden gelen verilerle hem de aklın doğuştan sahip olduğu (apriori) formlarla oluştuğu şeklinde sentezci bir yanıt vermiştir.

Metafiziğin Reddi: Mantıkçı Pozitivizm

20. yüzyılda Viyana Çevresi olarak da bilinen Mantıkçı Pozitivizm akımı, metafiziğe karşı en sert eleştiriyi yöneltmiştir. Onlara göre, bir önermenin anlamlı olabilmesi için ya mantıksal olarak doğru ya da ampirik (deneyimsel) olarak doğrulanabilir olması gerekir. Metafizik önermeler bu iki koşulu da sağlamadığı için anlamsızdır. Bu anlayışa göre felsefenin görevi, varlığın özünü araştırmak değil, bilimsel ve gündelik önermeleri açıklığa kavuşturan bir “dil analizi” yapmaktır.

Sonuç

Felsefe ve bilim arasındaki ilişki, felsefe tarihinin en temel tartışmalarından biridir. Felsefenin bilimsel verilerin sentezini yapması veya bilimsel bilginin yapısını sorgulaması gibi roller üstlenmesi gerektiğini savunan görüşlerin karşısında, felsefenin asıl görevinin doğa bilimlerinin araştırma alanının ötesine geçerek varlığın nihai anlamını sorgulamak olduğunu savunan metafiziksel arayış her zaman var olmuştur. Bu iki farklı yaklaşım arasındaki gerilim, felsefenin dinamizmini ve zenginliğini oluşturan temel unsurlardan biridir.

1. (Paragraf metni soruda eksik olduğu için, soru genel felsefe-bilim ilişkisine göre değerlendirilmiştir.)

Aşağıda verilen yaklaşımlardan hangisi paragraftaki düşünceyle çelişir?

A) Felsefe, doğayı aşmaya yönelen metafizikle bağını koparmalıdır.
B) Felsefe, doğanın yapısı ve işleyişine yönelik araştırmaları sistemleştirmelidir.
C) Felsefe, doğa bilimlerinin ulaştıkları verilerin sentezini ve analizini yapmaktadır.
D) Felsefe, doğa bilimlerinin araştırma alanının ötesine geçmelidir.
E) Felsefe, bilim felsefesi olarak, bilimsel bilginin yapısı ve işleyişi üzerine düşünmelidir.

Cevap : D) Felsefe, doğa bilimlerinin araştırma alanının ötesine geçmelidir.

Açıklama : Felsefenin doğa bilimleriyle ilişkisi bağlamında A, B, C ve E şıkları felsefenin bilimi temel alan, onu sistemleştiren veya eleştiren rollerini tanımlar. D şıkkı ise felsefenin bilimsel alanın ötesine geçerek metafizik bir arayışa yönelmesi gerektiğini ifade eder ve diğer şıklardaki bilim odaklı yaklaşımla çelişir.

2. Verilen yargılardan hangisi metafizik ile doğa bilimleri arasındaki özsel ayrımlardan biridir?

A) Doğa bilimlerinin sorunlarıyla metafizik uğraşır.
B) Felsefenin temel alanlarından biri metafiziktir.
C) Metafizik, bilme ve bilgi problemleriyle uğraşır.
D) Metafizik yapmanın yöntemi mantıktır.
E) Metafizik, varlığa yönelik en genel ve kapsayıcı araştırma alanıdır.

Cevap : E) Metafizik, varlığa yönelik en genel ve kapsayıcı araştırma alanıdır.

Açıklama : Doğa bilimleri, varlığın belirli bir alanını (fiziksel, kimyasal, biyolojik vb.) incelerken; metafizik, varlığın kendisini bir bütün olarak, en temel ve en genel ilkeleriyle kavramaya çalışan felsefe disiplinidir. Bu, aralarındaki en temel ayrımdır.

3. Aşağıda verilen yargılardan hangisi metafiziğe ilişkin olarak doğrudur?

A) Metafizik, doğanın yapısı ve işleyişini anlamaya çalışan bir bilimdir.
B) Aristoteles, metafizikle değil yalnızca etikle ilgilenmiştir.
C) Metafizik, bilginin değeri sorusuyla ilgilenir.
D) Aristoteles’e göre metafizik, ilk ilke ve nedenlerin bilimidir.
E) Metafizik, varlığı estetik bakımdan ele alır.

Cevap : D) Aristoteles’e göre metafizik, ilk ilke ve nedenlerin bilimidir.

Açıklama : Aristoteles, metafiziği “ilk felsefe” olarak adlandırmış ve onun konusunu “varlığın varlık olmak bakımından ilk nedenleri ve ilkeleri” olarak tanımlamıştır. Bu, metafiziğin klasik tanımıdır.

4. ‘Metafizik’ terimi MÖ I. yy.’da ilk olarak kim tarafından kullanılmıştır?

A) Aristoteles
B) Sokrates
C) Pythagoras
D) Rodoslu Andronikus
E) Helena

Cevap : D) Rodoslu Andronikus

Açıklama : Aristoteles’in eserlerini düzenleyen Rodoslu Andronikus, Aristoteles’in varlığın ilk ilkelerini incelediği metinleri, “fizik” ile ilgili metinlerinden “sonra” (Yunanca: meta) gelecek şekilde sıralamıştır. “Metafizik” (fizikten sonra gelen) terimi bu editoryal düzenlemeden doğmuştur.

5. “Bir bütün olarak varlığın geneline yönelik kuşatıcı bilgi edinme çabasına ..…. denir.”

Yukarıda verilen cümledeki boşluğa aşağıdakilerden hangisinin gelmesi en uygundur?

A) Metafizik
B) Etik
C) Epistemoloji
D) Estetik
E) Fizik

Cevap : A) Metafizik

Açıklama : Varlığı parçalara ayırmadan, bir bütün olarak ele alan ve onun en temel, en genel yapısını ve ilkelerini anlamaya çalışan felsefe disiplinine “metafizik” veya “ontoloji (varlık felsefesi)” denir.

6. Aşağıda verilen seçeneklerden hangisi doğa bilimlerinin sordukları temel sorudur?

A) Kim?
B) Nerede?
C) Ne zaman
D) Niçin?
E) Neden?

Cevap : E) Neden?

Açıklama : Doğa bilimleri, gözlemlenebilir olgular arasındaki neden-sonuç ilişkilerini araştırmayı hedefler. Bir olayın “neden” o şekilde gerçekleştiğini ve hangi doğal yasalara tabi olduğunu bulmaya çalışır. “Niçin?” sorusu ise daha çok amaçsallık ve anlam arayışını içerdiği için felsefe ve teolojinin alanına girer.

7. Kant’ın saf aklın eleştirisini amaçlayan felsefesi öncelikle neyin ele almıştır?

A) Bilgi
B) Sanı
C) İnanç
D) Akıl
E) Etik

Cevap : D) Akıl

Açıklama : Kant’ın “Saf Aklın Eleştirisi” adlı eserinin temel amacı, bilginin kendisinden önce, bilme yetisinin kendisi olan “aklı” bir eleştiri süzgecinden geçirerek onun yapısını, sınırlarını ve imkanlarını ortaya koymaktır.

8. Mümkün deneyimin sınırlarını belirlemek amacıyla saf akla yönelttiği eleştirilerle felsefe tarihinde bir çığır açan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Wittgenstein
B) F. Bacon
C) Herakleitos
D) Immanuel Kant
E) Sokrates

Cevap : D) Immanuel Kant

Açıklama : “Eleştirel felsefe”nin kurucusu olan Immanuel Kant, aklın neyi bilip neyi bilemeyeceğinin sınırlarını “mümkün deneyim” alanı olarak belirlemiş ve bu yaklaşımıyla hem rasyonalizmi hem de empirizmi aşan yeni bir çığır açmıştır.

9. Aşağıda verilen seçeneklerden hangisi Mantıkçı Pozitivist anlayışa ters düşmemektedir?

A) Felsefenin işi varlığın özünü araştırmaktır.
B) Felsefe etik sorunuyla uğraşmalıdır.
C) Felsefe bir tür dil analizi olarak anlaşılmalıdır.
D) Felsefe metafiziğin temel problemlerine yönelmelidir.
E) Metafizik sorular, aslında gerçek sorulardır.

Cevap : C) Felsefe bir tür dil analizi olarak anlaşılmalıdır.

Açıklama : Mantıkçı Pozitivizm (Viyana Çevresi), doğrulanabilir olmayan tüm metafizik önermeleri anlamsız kabul eder. Onlara göre felsefenin görevi, varlığın özünü araştırmak değil, bilimsel ve gündelik önermelerin mantıksal ve dilsel analizini yapmaktır.

10. Eleştirel felsefenin kurucusu olarak değerlendirilen Kant’a göre, deneyimle edinilen veriler, aklın apriori formları tarafından işlenerek bilgiye dönüştürülür.

Parçada Kant’ın tartıştığı sorun, bilgi felsefesinin hangi sorusudur?

A) Bilginin kaynağı nedir?
B) Doğrulamanın ölçütü nedir?
C) Bilgi gerçekliği temsil eder mi?
D) Bilginin sınırı var mıdır?
E) Göreli olmayan mutlak bilgi mümkün müdür?

Cevap : A) Bilginin kaynağı nedir?

Açıklama : Kant, bilginin kaynağını ne sadece akılda (rasyonalizm) ne de sadece deneyimde (empirizm) görür. Ona göre bilgi, deneyimden gelen ham verilerin, aklın doğuştan sahip olduğu (apriori) kategoriler tarafından işlenmesiyle oluşur. Bu, doğrudan “bilginin kaynağı nedir?” sorusuna verdiği sentezci bir cevaptır.