Politik Ekonomi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

“Politik iktisat”, bir devletin ekonomideki rolünü, politikalarını ve bu politikaların ekonomik sonuçlarını siyasi ve sosyal faktörlerle birlikte inceleyen bir bilim dalıdır. Bu alandaki en temel tartışmalardan biri, devletin ekonomiye ne ölçüde müdahale etmesi gerektiğidir. Bu tartışma, temel olarak Klasik Okul ve Keynesyen Okul olmak üzere iki ana iktisadi düşünce ekolü etrafında şekillenmiştir.

Klasik Okul

Adam Smith, David Ricardo ve Jean-Baptiste Say gibi düşünürlerin öncülüğünü yaptığı Klasik Okul, piyasaların kendi kendini düzenlediğine ve devlet müdahalesinin sınırlı olması gerektiğine inanır. Temel varsayımları arasında, piyasaların “tam rekabet” koşullarında çalıştığı, yani çok sayıda alıcı ve satıcının olduğu (“atomisite”), ürünlerin homojen olduğu ve piyasaya giriş çıkışların serbest olduğudur. Klasiklere göre, “uzun dönemde” ekonominin üretim kapasitesini ve refah düzeyini belirleyen temel faktör, toplam talep değil, ekonominin üretim gücünü yansıtan “toplam arz”dır. Bu modelde, yatırımlardaki bir artış, yatırım eğrisini sağa kaydırarak hem “reel faiz oranlarını hem de tasarrufları artırır”.

Keynesyen Devrim

1929 Büyük Buhranı’na yanıt olarak ortaya çıkan ve kurucusu John Maynard Keynes olan Keynesyen Okul, Klasiklerin varsayımlarını eleştirmiştir. Keynesyen analizin temel özellikleri şunlardır:

• Kısa Dönem Odaklılık: Analizlerini “kısa dönem” üzerine kurar ve bu dönemde ücretlerin ve fiyatların esnek olmadığını, aksine “yapışkan” olduğunu savunur. Bu yapışkanlıklar nedeniyle ekonomi, tam istihdamda değil, “eksik istihdam” dengesinde olabilir.
• Tüketim ve Tasarruf: Bir ekonomideki toplam tüketim ve tasarruf düzeyini belirleyen en temel faktörün “harcanabilir gelir” olduğunu belirtir.
• Para Piyasası: Keynes’in “Likidite Tercihi Teorisi’ne” göre, insanlar üç temel güdüyle para talep ederler: “işlem, ihtiyat ve spekülasyon”. Para talebi ile faiz oranı arasında ters bir ilişki olduğu için, para talebi eğrisi “pozitif değil, negatif eğimlidir”.
• Phillips Eğrisi: Kısa dönemde enflasyon ile işsizlik arasında ters yönlü bir ilişki olduğunu öne süren analizdir.

Maliye Politikası: Devletin Müdahale Araçları

Keynesyen iktisat, ekonomiyi canlandırmak veya soğutmak için devletin maliye politikasını aktif olarak kullanmasını önerir.

• Genişletici Maliye Politikası: Ekonomiyi canlandırmak için kamu harcamalarını artırmak veya vergileri düşürmek gibi araçlar kullanılır. “Transfer ödemelerinin artırılması” da bu politikaya bir örnektir; azaltılması ise daraltıcı bir politikadır. Bu politikaların temel amacı üretimi ve istihdamı artırmaktır; “döviz kurunu düşürmek” ise doğrudan bir amaç değildir.
• Daraltıcı Maliye Politikası: Enflasyonu düşürmek için kamu harcamalarını azaltmak veya vergileri artırmak gibi araçlar kullanılır. “Yurtdışından getirilen cep telefonlarından alınan harç payının artması” bu politikaya bir örnektir.

Devletin harcamaları da ikiye ayrılır. Memur maaşları gibi cari harcamaların aksine, emekli maaşları veya öğrenci bursları gibi karşılıksız ödemelere “transfer ödemeleri” denir; “Katma Değer Vergisi” ise bir ödeme değil, bir gelirdir.

Sonuç

Klasik ve Keynesyen okullar arasındaki temel ayrım, devletin ekonomideki rolü üzerinedir. IS-LM modeli gibi analizler, bu iki okulun politika önerilerinin faiz oranı ve toplam gelir üzerindeki etkilerini karşılaştırmak için kullanılır. Örneğin, daraltıcı maliye ve para politikalarının birlikte uygulandığı bir durumda, eğer para politikasının etkisi daha baskınsa, “faiz oranı yükselirken toplam gelir azalır”. Bu temel teorik tartışmalar, günümüz ekonomi politikalarının şekillenmesinde hala merkezi bir rol oynamaktadır. 1970’lerde Robert Lucas gibi isimlerin öncülüğünü yaptığı “rasyonel beklentiler teorisi” ise, bu tartışmalara yeni bir boyut getirmiştir.

1. Keynesyen Okulda para piyasası dengesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Para arzı artarsa denge faiz oranı azalır.
B) Para arzı artarsa para arzı eğrisi sağa kayar.
C) Para arzı düşey eksene paralel bir doğru şeklindedir.
D) Para talebi artarsa para talebi eğrisi sağa kayar.
E) Para talebi eğrisi pozitif eğimlidir.

Cevap : E) Para talebi eğrisi pozitif eğimlidir.

Açıklama : Keynes’in Likidite Tercihi Teorisi’ne göre, para talebi ile faiz oranı arasında ters bir ilişki vardır. Faiz oranları yükseldiğinde insanlar parayı nakit olarak tutmak yerine tahvil gibi faiz getiren varlıklara yatırır, bu nedenle para talebi azalır. Bu ters ilişki nedeniyle para talebi eğrisi pozitif değil, negatif eğimlidir.

2. Bir devletin ekonomideki rolünü inceleyen bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Para Politikası
B) Mikro İktisat
C) Politik İktisat
D) Maliye Politikası
E) İktisat Politikası

Cevap : C) Politik İktisat

Açıklama : Politik iktisat (veya politik ekonomi), ekonomik olayları siyasi, sosyal ve kurumsal faktörlerle birlikte ele alan, özellikle devletin ekonomideki rolü ve politikalarının ekonomik sonuçları üzerine odaklanan bir bilim dalıdır.

3. Aşağıdakilerden hangisi tam rekabet piyasasının özelliklerinden biridir?

A) Kısa dönemde aşırı kâr durumu mümkün değildir.
B) Ürün farklılaştırması bulunmamaktadır.
C) Alıcılar ve satıcılar fiyat alıcı değil fiyat yapıcı konumdadır.
D) Alıcılar ve satıcılar arasında asimetrik bilgi bulunmaktadır.
E) Firmaların piyasaya girişlerinde çeşitli sınırlamalar vardır.

Cevap : B) Ürün farklılaştırması bulunmamaktadır.

Açıklama : Tam rekabet piyasasının temel varsayımlarından biri “homojenlik”tir. Bu varsayıma göre, piyasadaki tüm firmaların ürettiği ürünler birbiriyle tamamen aynıdır ve aralarında marka, kalite gibi herhangi bir farklılık yoktur.

4. Keynesyen Okulda işsizlik ile enflasyon arasındaki ilişkiyi ortaya koyan analiz aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hicks-Hansen Modeli
B) J Eğrisi
C) Hysterisis Etkisi
D) Phillips Eğrisi
E) Rassal Yürüyüş Hipotezi

Cevap : D) Phillips Eğrisi

Açıklama : Phillips Eğrisi, kısa dönemde enflasyon oranı ile işsizlik oranı arasında ters yönlü bir ilişki olduğunu öne süren bir analizdir. Buna göre, işsizliği azaltmaya yönelik politikalar enflasyonun artmasına, enflasyonu düşürmeye yönelik politikalar ise işsizliğin artmasına neden olur.

5. Hükümetler genişletici maliye politikalarını uygularken aşağıdakilerden hangisini amaçlamazlar?

A) Toplam iktisadi aktiviteyi artırmak
B) Üretimi teşvik etmek
C) İşsizlik oranını azaltmak
D) Döviz kurunu düşürmek
E) İstihdamı artırmak

Cevap : D) Döviz kurunu düşürmek

Açıklama : Genişletici maliye politikaları (kamu harcamalarını artırmak, vergileri düşürmek), ekonomide toplam talebi canlandırarak üretimi ve istihdamı artırmayı hedefler. Ancak bu politikalar genellikle faiz oranlarını ve ithalatı artırarak döviz kurunun düşmesine değil, tam aksine yükselmesine (yerli paranın değer kaybetmesine) neden olabilir.

6. Aşağıdakilerden hangisi daraltıcı maliye politikasına örnek olarak gösterilebilir?

A) Yurtdışından getirilen cep telefonlarından alınan harç payının artması
B) Fatma teyzenin emekli maaşının TÜFE’ye göre zamlanması
C) Katma Değer Vergisi’nin oranının yüzde 18’den yüzde 8’e düşürülmesi
D) Hükümetin sanayi tesisi kurmak için çekilen kredilerden faiz alınmayacağını açıklaması
E) TOKİ’nin evsiz insanlar için yeni konutlar inşa etmesi

Cevap : A) Yurtdışından getirilen cep telefonlarından alınan harç payının artması

Açıklama : Daraltıcı maliye politikası, ekonomideki toplam talebi kısmayı amaçlar. Vergilerin (harçlar da bir tür vergidir) artırılması, tüketicilerin harcanabilir gelirini azaltarak toplam talebi düşürür ve bu politikaya bir örnektir.

7. …… hane halkı ve firmaların nakit olarak tutmayı tercih ettikleri para miktarıdır. Keynesyen Okulda, Keynes’in …… olarak adlandırılan para talebi yaklaşımı geçerlidir.
Yukarıdaki cümlede verilen boşluklara sırasıyla aşağıdaki kavramlardan hangileri gelmelidir?

A) Para Arzı – Rassal Yürüyüş Teorisi
B) Para talebi – Rasyonel Beklentiler Hipotezi
C) Para Talebi – Sürekli Gelir Hipotezi
D) Para arzı – Nispi Gelir Hipotezi
E) Para Talebi – Likidite Tercihi Teorisi

Cevap : E) Para Talebi – Likidite Tercihi Teorisi

Açıklama : İlk boşluğa “Para Talebi” gelmelidir. John Maynard Keynes’in para talebi analizine verdiği isim “Likidite Tercihi Teorisi”dir. Bu teoriye göre insanlar üç güdüyle (işlem, ihtiyat, spekülasyon) para talep ederler.

8. Keynesyen Okulda tüketim ve tasarrufun temel belirleyicisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Harcanabilir gelir
B) Nominal faiz oranı
C) Otonom tasarruf
D) Otonom tüketim
E) Reel ücret

Cevap : A) Harcanabilir gelir

Açıklama : Keynesyen teoriye göre, bir ekonomideki toplam tüketim ve tasarruf düzeyini belirleyen en temel ve en önemli faktör, bireylerin ve hanehalklarının vergiler sonrası kullanabilecekleri “harcanabilir gelir” düzeyidir.

9. Aşağıdakilerden hangisi genişletici maliye politikasına örnek olarak verilemez?

A) Transfer ödemelerinin azaltılması
B) Bazı vergilerin tamamen kaldırılması
C) Kamu harcamalarının artırılması
D) Vergi oranlarının azaltılması
E) Transfer ödemelerinin artırılması

Cevap : A) Transfer ödemelerinin azaltılması

Açıklama : Genişletici maliye politikası, toplam talebi artırmayı hedefler. Kamu harcamalarının artırılması, vergilerin ve transfer ödemelerinin artırılması bu amaca hizmet eder. Transfer ödemelerinin azaltılması ise hanehalkının harcanabilir gelirini düşüreceği için daraltıcı bir politika aracıdır.

10. Daraltıcı maliye politikası ile daraltıcı para politikasının birlikte uygulandığı bir durumda LM eğrisi IS eğrisinden daha fazla hareket ederse aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

A) Faiz oranı yükselirken toplam gelir azalmıştır.
B) Faiz oranı azalırken toplam gelir artmıştır.
C) Faiz oranı artarken toplam gelirdeki değişim belirsizdir.
D) Faiz oranındaki değişim belirsizken toplam gelir azalmıştır.
E) Hem faiz oranı hem de toplam gelir azalmıştır.

Cevap : A) Faiz oranı yükselirken toplam gelir azalmıştır.

Açıklama : Daraltıcı maliye politikası IS’yi sola, daraltıcı para politikası ise LM’yi sola kaydırır. Her iki durumda da toplam gelir (Y) kesinlikle azalır. Faiz oranı (i) ise maliye politikasının düşürücü, para politikasının ise yükseltici etkisi nedeniyle belirsizdir. Ancak soruda “LM eğrisi daha fazla hareket ederse” denildiği için para politikasının faizleri yükseltici etkisi daha baskın olacak ve sonuçta faiz oranı yükselecektir.

11. Aşağıdakilerden hangisi Klasik Okulun temsilcilerinden değildir?

A) Jean Babtiste Say
B) Thomas R. Malthus
C) David Ricardo
D) Adam Smith
E) John M. Keynes

Cevap : E) John M. Keynes

Açıklama : Adam Smith, David Ricardo, Thomas Malthus ve Jean-Baptiste Say, 18. ve 19. yüzyıllarda yaşamış ve Klasik İktisat Okulu’nun kurucuları ve en önemli temsilcileri arasında yer alır. John Maynard Keynes ise 20. yüzyılda Klasik Okul’un varsayımlarını eleştirerek kendi adıyla anılan Keynesyen Okul’u kurmuştur.

12. Tam rekabet piyasalarında çok sayıda alıcı ve çok sayıda satıcının bulunması durumu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Eksik istihdam
B) Homojenlik
C) Tam Bilgi
D) Atomisite
E) Mobilite

Cevap : D) Atomisite

Açıklama : Tam rekabet piyasasının temel varsayımlarından biri olan “atomisite”, piyasadaki alıcı ve satıcıların, piyasa bütünlüğü içinde birer “atom” gibi çok küçük ve etkisiz olmaları durumunu ifade eder. Bu nedenle tek bir alıcı veya satıcı fiyatı etkileyemez.

13. Aşağıdakilerden hangisi transfer ödemelerine örnek olarak gösterilemez?

A) Öğrenci bursları
B) Katma değer vergisi
C) Emekli maaşları
D) Sosyal güvenlik ödemeleri
E) Sübvansiyon ödemeleri

Cevap : B) Katma değer vergisi

Açıklama : Transfer ödemeleri, devletin karşılığında herhangi bir mal veya hizmet almadan yaptığı harcamalardır (burslar, emekli maaşları vb.). Katma Değer Vergisi (KDV) ise bir harcama değil, mal ve hizmet teslimlerinde alınan bir vergidir, yani devletin bir geliridir.

14. Klasik Okulda mal piyasası dengesinde yatırımların artması durumunda aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

A) Yatırım eğrisi sağa kayar, reel faiz oranları ve tasarruflar azalır.
B) Yatırım eğrisi sağa kayar, reel faiz oranları düşer ve tasarruflar artar.
C) Yatırım eğrisi sağa kayar, reel faiz oranları ve tasarruflar artar.
D) Yatırım eğrisi sola kayar, reel faiz oranları ve tasarruflar artar.
E) Tasarruf eğrisi sola kayar, reel faiz oranları ve tasarruflar azalır.

Cevap : C) Yatırım eğrisi sağa kayar, reel faiz oranları ve tasarruflar artar.

Açıklama : Klasik modele göre, yatırım talebindeki bir artış yatırım eğrisini sağa kaydırır. Bu durum, ödünç verilebilir fonlar piyasasında dengeyi yeniden sağlamak için reel faiz oranlarının yükselmesine neden olur. Yükselen faiz oranları ise insanları daha fazla tasarruf yapmaya teşvik eder.

15. “Uzun dönemde ekonominin belirleyicisi olarak………… ön plana çıkar.”
Yukarıda verilen cümledeki boşluğa Klasik Okul göz önünde bulundurularak aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) enflasyon
B) toplam talep
C) faiz
D) toplam arz
E) para politikası

Cevap : D) toplam arz

Açıklama : Klasik iktisatçılara göre, uzun dönemde bir ekonominin üretim kapasitesini ve refah düzeyini belirleyen temel faktör, toplam talep değil, ekonominin üretim gücünü yansıtan “toplam arz”dır (emek, sermaye, teknoloji).

16. I. Gelir Vergisi
II. Katma Değer Vergisi
III. Özel Tüketim Vergisi
Yukarıda verilenlerden hangisi veya hangileri dolaylı olarak alınan vergilerden değildir?

A) I-II
B) I-III
C) Yalnız II
D) II-III
E) Yalnız I

Cevap : E) Yalnız I

Açıklama : Gelir Vergisi, doğrudan doğruya kişilerin gelirleri üzerinden alındığı için “dolaysız” bir vergidir. Katma Değer Vergisi (KDV) ve Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) ise mal ve hizmetlerin fiyatlarına yansıtılarak tüketiciden alındığı için “dolaylı” vergilerdir.

17. I. Kamu harcamalarının azalması
II. Vergilerin artması
III. Transfer ödemelerinin artması
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri toplam harcamaları azaltan etmenlerdendir?

A) Yalnız I
B) I-II
C) Yalnız II
D) II – III
E) I-III

Cevap : B) I-II

Açıklama : Toplam harcamaları (toplam talebi) azaltan unsurlar daraltıcı maliye politikası araçlarıdır. Kamu harcamalarının azaltılması (I) ve vergilerin artırılması (II) toplam harcamaları düşürür. Transfer ödemelerinin artırılması (III) ise harcanabilir geliri artıracağı için toplam harcamaları artırır.

18. I. Makro iktisadi işleyişe bakış kısa dönemlidir.
II. Kısa dönemde ekonomide yapışkanlıklar bulunmaktadır.
III. Ekonomi kısa dönemde eksik istihdam dengesinde bulunamaz.
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri Keynesyen Okulun özellikleri arasında sayılabilir?

A) I-III
B) I-II
C) Yalnız II
D) Yalnız I
E) II-III

Cevap : B) I-II

Açıklama : Keynesyen analiz, ekonomiyi “kısa dönem” perspektifiyle inceler (I doğru). Klasiklerin aksine, ücretlerin ve fiyatların kısa dönemde esnek olmadığını, “yapışkan” olduğunu savunur (II doğru). Bu yapışkanlıklar nedeniyle ekonominin kısa dönemde tam istihdamda değil, “eksik istihdam” dengesinde olabileceğini iddia eder (III yanlış).

19. I. İşlem
II. İhtiyat
III. Spekülasyon
Yukarıda verilenlerden hangisi veya hangileri Keynesyen Okulda para talebinin güdülerini ifade eder?

A) I-II
B) I-III
C) I-II-III
D) II-III
E) Yalnız I

Cevap : C) I-II-III

Açıklama : Keynes’in Likidite Tercihi Teorisi’ne göre, ekonomik birimler üç temel güdüyle para (nakit) tutmak isterler: Günlük alışverişler için “işlem güdüsü”, beklenmedik durumlar için “ihtiyat güdüsü” ve faiz oranlarındaki değişimlerden kâr elde etmek için “spekülasyon güdüsü”.

20. I. Kısa dönemde sadece emek faktörünün miktarı değişebilir.
II. Uzun dönemde hem emek hem de sermaye miktarı değişebilir.
III. Eksik rekabet koşulları geçerlidir.
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri Klasik Okul için doğrudur?

A) Yalnız I
B) I-III
C) I-II
D) II-III
E) Yalnız II

Cevap : C) I-II

Açıklama : Klasik modelde, kısa dönemde sermaye sabitken emeğin değişken olduğu (I doğru) ve uzun dönemde tüm girdilerin değişken olduğu (II doğru) varsayılır. Klasik Okul’un temel varsayımlarından biri de piyasaların eksik rekabette değil, “tam rekabet” koşullarında çalıştığıdır (III yanlış).