Felsefeye Giriş 2025 Ünite -7

Giriş

20. yüzyıl felsefesinin en önemli ve etkili düşünürlerinden biri olan Ludwig Wittgenstein, felsefeyi dil ve mantık temelinde yeniden şekillendirmiştir. Özellikle ilk dönem felsefesini ortaya koyduğu “Tractatus Logico-Philosophicus” adlı eserinde, “mantık, dil ve felsefe” arasındaki ilişkiyi merkeze almıştır. Bu makalede, Wittgenstein’ın ilk dönem felsefesinin temel kavramları ve dilin sınırlarına yönelik getirdiği radikal yaklaşım incelenecektir.

Felsefenin Görevi Olarak Mantık

Wittgenstein’a göre felsefe, bir öğreti değil, bir etkinliktir. Bu etkinliğin temel amacı ise, dilin mantıksal analizini yaparak neyin söylenebilir olduğunu ve neyin söylenemeyeceğini göstermektir. Bu nedenle, felsefe yapmanın özsel koşulu “mantıktır” ve mantık, felsefenin amacına ulaşmak için kullandığı temel bir “araçtır”. Wittgenstein’a göre, dünyanın yapısını (ontoloji) anlamak ancak dilin mantıksal yapısını anlamakla mümkündür. Dolayısıyla, dünyanın yapısını anlamak için “sezginin yeterli olduğu” gibi bir düşünce onun felsefesine tamamen aykırıdır. Mantığın kendisi ise, “deneysel içeriği olmayan”, dünya hakkında olgusal bir şey söylemeyen, tamamen biçimsel önerme ve kurallardan oluşur.

Dilin Resim Kuramı

Wittgenstein’ın ilk dönem felsefesinin temelini “Dilin Resim Kuramı” oluşturur. Bu kurama göre, anlamlı önermeler, gerçeklikteki bir olgu durumunun mantıksal bir resmidir.

• Yalın İşaretler ve Anlam: Bir önermeyi oluşturan en temel ve daha fazla analiz edilemeyen öğelere, yani adlara Wittgenstein “yalın işaretler” adını verir. Bir önermenin anlamlı olabilmesi için, onu oluşturan bu yalın işaretlerin (adların) gerçeklikteki bir nesneye karşılık gelmesi, yani bir “yönletiminin” (referansının) olması gerekir. Eğer adlardan bazılarının bir karşılığı yoksa, önerme bir bütün olarak anlamsız olur.
• Anlam ve Gerçeklik: Bir dildeki işaretlerin sıralanışı, yani bir cümlenin yapısı, eğer “gerçeklikteki bir olgu durumuyla doğru bir mantıksal ilişki kuramıyorsa” anlamsız hale gelir. Önerme, olguların mantıksal bir resmini çizebildiği ölçüde anlamlıdır.

Anlam Kuramlarına Bir Bakış

Wittgenstein’ın ilk dönemindeki, bir adın anlamının işaret ettiği nesnenin kendisi olduğu yönündeki görüşü, “doğrudan anlam öğretisi” olarak adlandırılabilir. Bu görüş, felsefe tarihindeki diğer anlam kuramlarından farklıdır. Örneğin, Platon’un anlam kuramına göre anlam, sadece işaret edilen nesneden ibaret değildir; aynı zamanda o nesnenin ait olduğu idealar dünyasındaki asıl formun (ideanın) “zihnimizdeki kavranılışı ve bilgisinden” de oluşur.

Sonuç

Wittgenstein’ın ilk dönem felsefesi, dilin sınırlarını çizerek felsefenin geleneksel problemlerini (özellikle metafiziği) çözme veya ortadan kaldırma iddiası taşıyan radikal bir projedir. Ona göre, dilin mantıksal yapısının dışında kalan etik, estetik ve metafizik gibi alanlar hakkında konuşulamaz. Bu nedenle, felsefenin asıl görevi, söylenebilir olanı (bilimin önermeleri) açıkça söylemek ve söylenemeyecek olan hakkında ise susmaktır.

1. Wittgenstein’ın ilk dönem felsefesinde öne çıkan kavram veya kavramlar hangileridir?

A) Mantık, dil, felsefe
B) Mantık
C) Sanat, siyaset, mantık
D) Duygu, dil ve mantık
E) Bilgi, siyaset, mantık

Cevap : A) Mantık, dil, felsefe

Açıklama : Wittgenstein’ın ilk dönem eseri olan Tractatus Logico-Philosophicus, temelde mantık aracılığıyla dilin sınırlarını ve bu sınırlar içinde felsefenin ne söyleyebileceğini araştırır. Bu nedenle mantık, dil ve felsefe bu dönemin anahtar kavramlarıdır.

2. Wittgenstein için mantığın felsefedeki yeri nedir?

A) Mantık, felsefenin aracıdır.
B) Mantık, dil ifadelerini düzenler.
C) Mantık, her bilimin anahtarıdır.
D) Mantık, felsefenin başlangıcıdır.
E) Mantık, metafizikle yakından ilişkilidir.

Cevap : A) Mantık, felsefenin aracıdır.

Açıklama : Wittgenstein’a göre felsefe, bir öğreti değil, bir etkinliktir. Bu etkinliğin temel amacı ise dilin mantıksal analizini yapmaktır. Dolayısıyla mantık, felsefenin amacına ulaşmak için kullandığı temel bir araçtır.

3. Wittgenstein’a göre, felsefe yapmanın özsel koşulu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Metafizik
B) Mantık
C) Bilgi
D) Akıl
E) Duyum

Cevap : B) Mantık

Açıklama : Wittgenstein için felsefe, dilin sınırlarını çizmektir ve bu sınırlar mantığın sınırlarıdır. Düşüncenin ve dilin yapısını mantık belirlediği için, felsefe yapabilmenin en temel ve özsel koşulu mantıktır.

4. “Wittgenstein’a göre biçimsel ve teknik açıdan bakıldığında mantık, deneysel içeriği olmayan, dünya olgularının neler olduğuna ilişkin hiçbir şeyi dile getirmeyen önermeler ve kurallardan oluşmuştur.”

Yargısına dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Mantık önermeleri, olguları resimlemez.
B) Mantık önermeleri, deneysel içeriğe sahiptir.
C) Mantık, somut varlıklarla ilgilenmez.
D) Mantık önermeleri biçimsel önermelerdir.
E) Mantık önermeleri ilişkileri dile getirir.

Cevap : B) Mantık önermeleri, deneysel içeriğe sahiptir.

Açıklama : Paragrafta mantığın “deneysel içeriği olmayan” önermelerden oluştuğu açıkça belirtilmektedir. Bu nedenle, mantık önermelerinin deneysel içeriğe sahip olduğunu söylemek bu yargıyla doğrudan çelişir.

5. “Dünyanın yapısını anlamaya yönelik her türlü ontoloji, mantığın yapısı ile temellerinden hareketle ortaya konulabilecektir. Mantığı ontolojinin, daha doğrusu dünyanın yapısını anlamaya yönelik çabanın temeline yerleştiren Wittgenstein, bu bağlamda felsefenin temelinin mantık olduğunu düşünür.”

Yukarıda verilen paragrafa göre Wittgenstein’ın felsefe anlayışı için aşağıda verilen seçeneklerden hangisindeki düşünce kesinlikle yanlıştır.

A) Felsefenin temeli mantıktır.
B) Felsefe ile mantık arasında içsel bir ilişki vardır.
C) Ontoloji ile felsefe arasında ilişki vardır.
D) Mantıksız bir ontoloji imkânsızdır.
E) Dünyanın yapısını anlamak için sezgi yeterlidir.

Cevap : E) Dünyanın yapısını anlamak için sezgi yeterlidir.

Açıklama : Paragraf, Wittgenstein’ın dünyanın yapısını anlamak için temel aracın “mantık” olduğunu düşündüğünü vurgulamaktadır. “Sezgi” gibi mantık dışı bir yetinin yeterli olacağı düşüncesi, bu anlayışla tamamen çelişir.

6. Wittgenstein, önerme işaretini oluşturan yalın öğelere, ……. adını vermektedir. Verilen cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki seçeneklerden hangisinin gelmesi uygundur?

A) Doğrudan işaretler
B) Cümleler
C) Yüklemler
D) Yalın işaretler
E) Tümleç

Cevap : D) Yalın işaretler

Açıklama : Wittgenstein’ın Tractatus’taki terminolojisine göre, bir önermenin daha fazla analiz edilemeyen en temel bileşenlerine, yani adlara “yalın işaretler” (simple signs) denir.

7. Bir dilde işaretlerin seçimi isteğe bağlı olduğundan, onların sıralanışının bazı durumlarda bir anlam ifade etmemesinin nedeni Wittgenstein’a göre, aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sözcüklerin dizilişi.
B) Sözcüklerin seçimi.
C) Önerme ile gerçeklik arasındaki ilişkinin doğru kurulmamış olması.
D) İşaretlerin seçimindeki yanlışlık.
E) Sözcüklerin anlamının belirsiz kullanılması.

Cevap : C) Önerme ile gerçeklik arasındaki ilişkinin doğru kurulmamış olması.

Açıklama : Wittgenstein’ın resim kuramına göre bir önerme, bir olgu durumunun mantıksal resmidir. Eğer bir önerme (işaretlerin sıralanışı) gerçeklikteki bir olgu durumuyla mantıksal bir ilişki kuramıyorsa, o önerme anlamsız olur.

8. Bir önermenin anlamının olmaması, ne demektir?

A) Önermenin geçersiz olması demektir.
B) Önermenin, anlam dışı olması demektir.
C) Kelimelerin yanlış dizilmesi demektir.
D) Önermenin yanlış olması demektir.
E) Önermenin oluşturucu öğelerinden bazılarının yönletiminin olmaması demektir.

Cevap : E) Önermenin oluşturucu öğelerinden bazılarının yönletiminin olmaması demektir.

Açıklama : Wittgenstein’a göre bir önermenin anlamlı olabilmesi için onu oluşturan adların (yalın öğelerin) gerçeklikteki nesnelere karşılık gelmesi, yani bir “yönletiminin” (reference) olması gerekir. Eğer adlardan bazılarının bir karşılığı yoksa, önerme bir bütün olarak anlamsız olur.

9. Platon’un anlam kuramı aşağıda verilen seçeneklerden hangisinde en iyi ifade edilmiştir?

A) Anlam, dilsel ifadenin kavranmasından ibarettir.
B) Anlam, gerçeklik dünyasıdır.
C) Platon’da anlam, işaret edilen nesnedir.
D) Anlam, işaret edilen nesne ile işaret edilen nesnenin zihnimizdeki kavranılışı ve bilgisinden oluşur.
E) Anlam, yalnızca nesnenin zihnimizdeki kavranılışıdır.

Cevap : D) Anlam, işaret edilen nesne ile işaret edilen nesnenin zihnimizdeki kavranılışı ve bilgisinden oluşur.

Açıklama : Platon’a göre anlam, sadece duyusal dünyadaki tekil bir nesneye işaret etmekten ibaret değildir. Anlam, o nesnenin ait olduğu idealar dünyasındaki asıl formun (ideanın) zihnimizdeki kavranışı ve bilgisiyle birlikte oluşur.

10. Anlamı, adın işaret ettiği nesne olarak gören anlayış aşağıda verilen seçeneklerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) Dolaylı anlam öğretisi
B) Semantik anlayış
C) Sentaktik anlayış
D) Doğrudan anlam öğretisi
E) İrrasyonalizm

Cevap : D) Doğrudan anlam öğretisi

Açıklama : Bir kelimenin anlamının, o kelimenin dilde işaret ettiği nesnenin kendisi olduğunu savunan felsefi görüşe “Doğrudan Anlam/Gönderge Öğretisi” (Direct Reference Theory) denir.