Osmanlı Diplomasi Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

“Diplomasi”, en genel tanımıyla devletler arasındaki ilişkilerin “barışçıl” yollarla yürütülmesi sanatıdır. Türk diplomasi geleneğinin kökleri, Gazneliler döneminde elçilerle ilgilenen “resuldar” gibi saray görevlilerine kadar uzanır. Bu makalede, Osmanlı Devleti’nin klasik dönemdeki üstünlük anlayışından, 18. ve 19. yüzyıllardaki modern diplomasiye geçiş süreci incelenecektir.

Klasik Dönem Diplomasisi (Kuruluş – 17. Yüzyıl)

Osmanlı Devleti’nin kuruluş ve yükseliş dönemlerinde diplomasi, devletin üstünlüğü ilkesine dayanıyordu. Yabancı devletlere verilen ticari imtiyazlar olan “ahidnâmeler”, eşitler arası bir anlaşma olarak değil, padişahın tek taraflı bir “ihsan ve lütfu” olarak görülürdü. Bu dönemde dış ilişkiler, Divan-ı Hümayun’da padişahın tuğrasını çeken “nişancı” gibi görevliler tarafından yürütülürdü. Elçilikler, belirli bir sorunu çözmek için gönderilen “geçici diplomasi” (Ad Hoc) niteliğindeydi. II. Bayezit döneminde, kardeşi “Cem Sultan’ın Papa’nın eline geçmesi”, Osmanlı dış politikasını uzun yıllar olumsuz etkileyen önemli bir diplomatik sorun olmuştur. Bu üstünlük anlayışının ilk kez değiştiği ve “karşılıklılık” anlamına gelen “mütekabiliyet” ilkesinin kabul edildiği önemli dönüm noktası ise, 1606’da Avusturya ile imzalanan “Zitvatorok Antlaşması’dır”.

Değişim Yüzyılı (18. Yüzyıl)

18. yüzyılda Osmanlı diplomasisi, değişen güç dengelerine uyum sağlamaya başlamıştır. Dış ilişkilerde “reisülküttapların” önemi artmış ve bu görevlilerde “kıvrak zeka ve siyasi tarih bilgisi” gibi özellikler aranmıştır. Bu dönemde kapitülasyonlar da önem kazanmıştır; İngiliz “Levant Company” gibi şirketlere ticari ayrıcalıklar tanınmıştır. Özellikle, 1739 Belgrad Antlaşması’ndaki arabuluculuğu sayesinde Fransa, 1740’ta “kapitülasyonların daimi hâle getirilmesini” sağlamıştır. Rusya ile ilişkiler de bu yüzyılda kritik bir hal almış ve 1779’da Kırım’ın statüsünü belirleyen “Aynalıkavak Tenkihnamesi” imzalanmıştır.

Modern Diplomasi ve III. Selim Dönemi

Modern Osmanlı diplomasisinin temelleri, Sultan III. Selim döneminde atılmıştır. Bu dönemde Avrupa’da sürekli “ikamet elçilikleri”, yani “sefarethaneler” kurulmuştur. Bu elçiler, Avrupa’daki gelişmeleri Babıâli’ye rapor etmişlerdir. Elçilerin çoğu Avrupa medeniyetine hayranlık duyarken, Paris sefiri “Mehmet Sait Halet Efendi”, raporlarındaki “eleştirel” yaklaşımıyla diğerlerinden ayrılmıştır. 1797’de Paris sefiri olan “Morali Es-seyyit Ali Efendi” ise, görevi sırasında “Fransa’nın Mısır’ı işgali” gibi büyük bir diplomatik krizle karşı karşıya kalmıştır.

Sonuç

Osmanlı diplomasi tarihi, imparatorluğun siyasi gücünün ve dünya görüşünün bir yansımasıdır. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün “Siyasetname”sinde bir elçide aradığı özelliklerden, “Tevkii Abdurrahman Paşa Kanunnamesi”nde belirtilen detaylı “protokol” kurallarına kadar bu gelenek, derin bir birikime sahiptir. Hz. Peygamber döneminde elçilerin mallarının “gümrük vergisinden muaf tutulması” gibi İslam diplomasi geleneğinden, İstanbul sur içinde sadece “İran’a” elçilik binası izni verilmesi gibi kendine özgü uygulamalara kadar, Osmanlı diplomasisi zengin ve çok katmanlı bir tarih sunar.

1. Osmanlı klasik dönem diplomasi uygulamalarından biri ahidnâme verilmesi hususudur. Buna göre Osmanlı yöneticileri, ticari ahidnâmeleri yabancı devletlere hangi anlayış çerçevesinde vermekteydiler?

A) Rüşvet ve hediye amaçlı
B) Özür ve tazminat talebi
C) Savaşa ve yağmaya bahane bulma
D) İhsan ve tek taraflı lütuf
E) Taviz ve boyun eğme

Cevap : D) İhsan ve tek taraflı lütuf

Açıklama : Osmanlı klasik döneminde, ahidnâmeler egemen bir devletin diğerine tek taraflı olarak bahşettiği bir lütuf ve ihsan olarak görülürdü. Bu, eşitler arası bir anlaşma değil, Osmanlı’nın üstünlüğünü vurgulayan bir uygulamaydı.

2. Tarihteki Türk devletlerinden Gazneliler döneminde (961-1186), ülkeye gelen elçilerle ilgilenen saray görevlisine hangi ad verilmiştir?

A) Atabeg
B) Sefir
C) Kavas
D) Resuldar
E) Şehbender

Cevap : D) Resuldar

Açıklama : Gazneliler döneminde elçilik işlerinden ve ülkeye gelen elçilerin karşılanması, ağırlanması gibi konularla ilgilenen saray görevlisine “Resuldar” adı verilmekteydi.

3. Rusya ile Kırım’ın statüsüne dair 21 Mart 1779 tarihinde imzalanan diplomatik metin aşağıdakilerden hangisidir?

A) Petersburg Antlaşması
B) Edirne Mütarekesi
C) Küçük Kaynarca Antlaşması
D) Ayastafenos Antlaşması
E) Aynalıkavak Tenkihnamesi

Cevap : E) Aynalıkavak Tenkihnamesi

Açıklama : 21 Mart 1779 tarihinde Rusya ile imzalanan Aynalıkavak Tenkihnamesi, Kırım’ın statüsünü belirleyen ve Kırım Hanlığı’nın bağımsızlığını güvence altına alan bir düzenleme metnidir.

4. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı klasik döneminde elçilerinin yurtdışına görevlendirilmeleri esnasında Elçi Hazinesi’nden verilen eşya ve aksesuarlardan biridir?

A) Şeref madalyası
B) Süslü hançer
C) Para kesesi
D) Koruyucu zırh
E) Kalpak

Cevap : B) Süslü hançer

Açıklama :

5. Osmanlı klasik döneminde beylerbeyi statüsünde elçi olarak yurt dışına görevlendirilenler, kendi hizmetinde bulundurdukları hangi zümreyi de beraberlerinde götürmekteydiler?

A) Harem halkını
B) Muhasebecilerini
C) Kapı halkını
D) Kapı kethüdalarını
E) Müsteşarlarını

Cevap : C) Kapı halkını

Açıklama : Osmanlı’da üst düzey devlet görevlileri olan beylerbeyi statüsündeki elçiler, kendilerine bağlı olan ve “kapı halkı” adı verilen maiyetlerini de yurtdışı görevlerine beraberlerinde götürürlerdi.

6. Sultan III. Selim’in 1803’te Paris sefiri olarak atadığı Mehmet Sait Halet Efendi’nin Babıâli’ye gönderdiği raporlarında hangi husustaki görüşleri diğer elçilerden farklılık göstermekteydi?

A) Çok uzun raporlar yazması
B) Yazılarını Arapça kaleme alması
C) Yazılarının şifreli oluşu
D) Avrupa medeniyetini eleştirmesi
E) Avrupa medeniyetine hayranlığı

Cevap : D) Avrupa medeniyetini eleştirmesi

Açıklama : III. Selim döneminde Avrupa’ya gönderilen elçiler genellikle Avrupa’daki yeniliklere hayranlık duyarken, Mehmet Sait Halet Efendi raporlarında Avrupa’yı eleştirel bir yaklaşımla değerlendirmesiyle farklılık göstermiştir.

7. Osmanlı’nın kuruluş döneminde dış politika padişah, sadrazam ve Divan-1 Hümayun ekseninde oluşmuştur. Klasik dönemde divanın işleyişinde önemli görevlilerden biri….. idi.
Yukarıda verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) şehbender
B) nişancı
C) maslahatgüzar
D) çavuşbaşı
E) kapı kethüdası

Cevap : B) nişancı

Açıklama : Klasik dönemde Divan-ı Hümayun’da, dış ilişkiler ve yazışmalar konusunda önemli bir görevli olan “nişancı”, padişahın tuğrasını çeker ve dış yazışmalardan sorumlu olurdu.

8. Aşağıdakilerden hangisi Büyük Selçuklular döneminin ünlü vezirlerinden olan Nizamülmülk’ün, “Siyasetname” adlı eserinde elçilerin özelliklerine dair yer verdiği hususlardan biri değildir?

A) Kuran-ı Kerimi ezbere bilmesi
B) Güzel görünüşlü olması
C) İleri görüşlü olması
D) İki yabancı dil bilmesi
E) Hükümdara hizmeti bilmesi

Cevap : D) İki yabancı dil bilmesi

Açıklama : Nizamülmülk’ün “Siyasetname” eserinde elçilerin dini, ahlaki ve fiziki özelliklerine değinilirken, iki yabancı dil bilmesi hususuna özel olarak yer verilmemiştir.

9. Osmanlı diplomasi uygulamasında “sefarethane” kavramı hangi manada kullanılmıştır?

A) Elçi Hanı
B) İkamet Elçiliği
C) Elçi ağırlama
D) Muayede Salonu
E) Alay Köşkü

Cevap : B) İkamet Elçiliği

Açıklama : Osmanlı diplomasi tarihinde “sefarethane” kavramı, özellikle 18. yüzyıl sonrası kurulan ve yabancı devlet elçilerinin sürekli olarak ikamet ettikleri, günümüzdeki büyükelçilikler gibi daimi misyonları ifade etmek için kullanılmıştır.

10. Dünya diplomasi geleneğinde Antik dönemlerden 15. yüzyıla kadar yaygın olarak uygulanan ve Latince kelime karşılığı “Ad Hoc” olan diplomasi türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sürekli diplomasi
B) Mekik diplomasisi
C) Geçici diplomasi
D) Kültürel diplomasi
E) Zirve diplomasisi

Cevap : C) Geçici diplomasi

Açıklama : “Ad Hoc” kelimesi Latince’de “özel bir amaç için” anlamına gelir ve belirli bir sorun veya durum için gönderilen, görevi tamamlanınca geri dönen elçilikleri ifade eder. 15. yüzyılda sürekli diplomasiye geçilmeden önce yaygın olarak kullanılmıştır.

11. Osmanlı Devleti’nin buhran döneminde Avusturya ile imzalanan 1606 tarihli Zitvatorok Antlaşması’yla klasik dönemden farklı olarak hangi diplomatik ilkeye uyulmaya başlanmıştır?

A) Muvazaa
B) Münakaşa
C) Kışkırtma
D) Meşruiyet
E) Mütekabiliyet

Cevap : E) Mütekabiliyet

Açıklama : 1606 Zitvatorok Antlaşması ile Avusturya arşidükü, Osmanlı padişahına denk sayılmıştır. Bu durum, “karşılıklılık” anlamına gelen mütekabiliyet ilkesinin ilk kez Osmanlı diplomasi tarihinde tam anlamıyla uygulanmaya başlandığına işaret eder.

12. Sultan III. Selim reformları kapsamında 1797’de Paris sefiri olarak atanan Morali Es-seyyit Ali Efendi’nin karşılaştığı diplomatik kriz aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kudüs Kutsal Yerler Sorunu
B) Avrupa Vesayet Savaşları
C) Kapitülasyonların yenilenmesi
D) Süveyş Kanalı’nın açılması
E) Fransa’nın Mısır’ı işgali

Cevap : E) Fransa’nın Mısır’ı işgali

Açıklama : Morali Es-seyyit Ali Efendi, Paris’teki görevi sırasında Fransa’nın 1798’de Osmanlı toprağı olan Mısır’ı işgal etmesiyle büyük bir diplomatik krizle karşı karşıya kalmıştır.

13. Sultan IV. Mehmet saltanatında Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın (1676-1683) emriyle kaleme alınan “Tevkii Abdurrahman Paşa Kanunnamesi” adlı eser, diplomasi tarihi bakımından hangi içeriğe sahiptir?

A) Mütekabiliyet
B) Protokol
C) Sefaretname
D) Teati
E) Tercüme

Cevap : B) Protokol

Açıklama : “Tevkii Abdurrahman Paşa Kanunnamesi”, Osmanlı Devleti’ndeki resmi törenler, elçilerin kabulü ve devletin işleyişi ile ilgili protokol kurallarını ayrıntılı bir şekilde belirleyen önemli bir eserdir.

14. Osmanlı klasik döneminde reisülküttapların yabancı elçilerle görüşmelerinde devleti zor duruma düşürmeyecek hangi özelliklere sahip olmaları önem taşımaktaydı?

A) Birden çok yabancı dili biliyor olması
B) Yurt dışında görevli olması
C) Hilebaz ve kurnaz olması
D) Asil bir aileye mensup olması
E) Kıvrak zeka ve siyasi tarih bilgisi olması

Cevap : E) Kıvrak zeka ve siyasi tarih bilgisi olması

Açıklama : Reisülküttapların yabancı elçilerle müzakereleri yönetirken, diplomatik incelikleri yakalayabilen kıvrak bir zekaya ve geçmiş olayları ve anlaşmaları bilmesini sağlayan siyasi tarih bilgisine sahip olmaları beklenmekteydi.

15. Diplomasi, genel olarak, devletlerin aralarındaki ilişkilerin ….. yollarla yürütülmesi amacını tanımlayan bir kavramdır.
Yukarıda verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) barışçıl
B) savaşçı
C) inatçı
D) kışkırtıcı
E) tavizkar

Cevap : A) barışçıl

Açıklama : Diplomasi, devletler arasındaki sorunların ve ilişkilerin, savaş veya çatışma yerine, müzakere, anlaşma ve iletişim gibi barışçıl yöntemlerle yönetilmesini sağlayan bir araçtır.

16. Sultan III. Murat’ın 1592 tarihinde ahidnâme vererek Osmanlı sularında ticari ayrıcalık tanıdığı İngiliz şirketi aşağıdakilerden hangisidir?

A) East India Company
B) Empire Interactive Company
C) Levant Company
D) International Contract Company
E) Chamber of Commerce Company

Cevap : C) Levant Company

Açıklama : Levant Company (Levant Şirketi), 1592 yılında Sultan III. Murat tarafından verilen ahidnâme ile Osmanlı topraklarında ticari ayrıcalıklar elde eden İngiliz şirketidir.

17. Avusturya ile imzalanan 1739 tarihli Belgrad Antlaşması’nda Osmanlı lehine olumlu rol oynayan Fransa Elçisi Marquis de Villeneuve, Babıâli’deki etkisini artırarak 1740 tarihinden itibaren ülkesi adına hangi kazanımı elde etmiştir?

A) Kapitülasyonlar daimi hâle getirilmiştir.
B) Fransa İmparatoruna kaiser ünvanı verilmiştir.
C) Fransız sefarethanesine arazi verilmiştir.
D) Kapitülasyonlar tamamen kaldırılmıştır.
E) Gümrük vergileri sıfırlanmıştır.

Cevap : A) Kapitülasyonlar daimi hâle getirilmiştir.

Açıklama : Fransa Elçisi Marquis de Villeneuve’ün 1739 Belgrad Antlaşması’ndaki arabuluculuğu, Fransa’nın Osmanlı nezdindeki itibarını artırmış ve 1740’ta Fransızlara verilen kapitülasyonların “daimi” yani süresiz hale getirilmesini sağlamıştır.

18. İslam tarihinde Hz. Peygamber dönemi diplomasi uygulamasında mütekabiliyet anlayışı çerçevesinde elçilere ait mallar hakkında hangi uygulama gerçekleştirilmiştir?

A) Gümrük vergisinden muaf olma
B) Aşar vergisinden muaf olma
C) Cizye vergisinden muaf olma
D) Gelir vergisinden muaf olma
E) Ağnam vergisinden muaf olma

Cevap : A) Gümrük vergisinden muaf olma

Açıklama : İslam tarihinde, Hz. Peygamber dönemi diplomasi uygulamasında mütekabiliyet (karşılıklılık) ilkesi gereği, diğer devletlerden gelen elçilerin ve mallarının gümrük vergisinden muaf tutulması uygulaması gerçekleştirilmiştir.

19. Osmanlı Devleti, İstanbul suriçinde ve tarihi yarımadada yalnızca hangi ülkeye elçilik binası bulundurma izni vermiştir?

A) İran
B) İngiltere
C) Avusturya
D) Mısır
E) Rusya

Cevap : A) İran

Açıklama : Osmanlı Devleti, genellikle Haliç’in ötesindeki Galata gibi bölgelerde elçilik binalarına izin verirken, sadece komşusu ve İslam devleti olması nedeniyle İran’a İstanbul suriçinde (tarihi yarımada) elçilik binası bulundurma izni vermiştir.

20. Aşağıdaki olaylardan hangisi Sultan II. Bayezit devrinde (1481-1512) Osmanlı dış politikasını ve diplomasi anlayışını olumsuz yönde etkileyen gelişmelerden biridir?

A) Avrupa’da Haçlı seferi hazırlıkları
B) Toskana ve Napoli ile mütareke yapılması
C) Cem Sultan’ın Papa’nın eline geçmesi
D) Endülüs Müslümanlarına yardım edilmesi
E) Venedik ile 1482’de ahidnâmesinin yenilenmesi

Cevap : C) Cem Sultan’ın Papa’nın eline geçmesi

Açıklama : II. Bayezit döneminde Cem Sultan’ın önce Rodos Şövalyeleri’ne, ardından Papa’nın eline geçmesi, onu Osmanlı’ya karşı bir tehdit aracı haline getirmiş ve bu durum Osmanlı dış politikasını uzun yıllar boyunca olumsuz yönde etkilemiştir.