Türk Tarihine Giriş 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Türk tarihini anlamak, sadece siyasi olayları değil, aynı zamanda bu tarihi şekillendiren toplumsal yapıyı, inançları ve kültürel mirası da kavramayı gerektirir. Bu tarihi aydınlatan kaynaklar arasında, Kırım’da yazılmış olan “Codex Cumanicus” gibi çok dilli sözlüklerden, 19. yüzyılda Ahmed Vefik Paşa tarafından kaleme alınan “Lehçe-i Osmanî” gibi modern çalışmalara kadar geniş bir yelpaze bulunur. Bu makalede, eski Türk toplumunun yapısı, inanç dünyası ve devlet geleneği incelenecektir.

Eski Türk Toplum Yapısı

Eski Türk toplumunun temelini “oğuş” adı verilen aile ve akraba birliği oluştururdu. Toplumsal yaşam, belirli değerler etrafında şekillenirdi. Karşılık beklemeden birbirine yardım etme duygusu, “konukseverlik” anlayışını ortaya çıkarmıştır. Yaşlılara saygı da en önemli erdemlerden biriydi; Kaşgarlı Mahmud’un “Divan-ü Lügat-it Türk” adlı eserinde geçen “Birisi ihtiyara saygı gösterirse uğur ve devlet bulur” sözü bu değeri yansıtır.

İnanç Dünyası ve Sembolizm

İslamiyet öncesi Türklerin inanç sistemi, Gök Tanrı inancını merkezine alsa da, “tabiat kuvvetlerine inanma” ve “atalar kültü” gibi unsurları da içeren karma bir yapıdaydı. Bu inanç sisteminde sembolizm önemli bir yer tutardı:

• Hayvan Sembolizmi: “Balık”, üremenin ve mutluluğun simgesiydi. Ruhun, öldükten sonra “kuş” şekline girerek cennete uçtuğuna inanılırdı.
• Yön Sembolizmi: Yönlerin sembolik anlamları vardı; örneğin “kuzey”, güç, keder ve karanlığı sembolize ederdi.
• Kutsal İçecek: At sütünden yapılan “kımız”, hem besleyici bir içecek hem de insanı kötü ruhlardan koruduğuna inanılan kutsal bir içecekti.

Devlet Geleneği ve Siyaset

Eski Türklerde devlet, “il” olarak adlandırılır ve güçlü bir teşkilat geleneğine dayanırdı. En önemli siyasi ideal, Türk adaletini (“töre”) tüm dünyaya yayma düşüncesine dayanan “cihan hâkimiyeti” ülküsüydü. “Bağımsızlık” (“oksızlık”) ise en temel değerdi; M.Ö. 1. yüzyılda Hun hükümdarı “Çi-çi”, Çin’e karşı bağımsızlığı savunduğu için ilk “milliyetçi kağan” olarak kabul edilir. Devlet işlerinin görüşüldüğü meclise “toy” denir ve bu toplantılara hatun, yabgu gibi üst düzey yöneticiler katılırdı. Veraset sistemleri ise boydan boya farklılık gösterebilirdi; örneğin “Peçeneklerde”, kağanlıktan sonra tahta oğullarının değil, kardeş veya kardeş çocuklarının geçmesi adeti vardı.

Kültürel Yaşam: Spor ve Oyunlar

Bozkır yaşam tarzı, atlı sporları ve oyunları kültürel hayatın merkezine yerleştirmiştir. Oğlak derisinin içine saman doldurularak at üzerinde oynanan oyuna “gökbörü” denir. Günümüzdeki polo oyununa benzeyen ve ucu eğri bir değnekle oynanan atlı takım oyunu ise “çevgan”dır.

Sonuç

Türk tarihi, arkeolojik buluntulardan yazılı kaynaklara kadar geniş bir alanda incelenir. Harezm civarında bulunan “Kelteminar kültürü” gibi arkeolojik keşifler, Türklerin erken dönem tarihi hakkında önemli ipuçları sunar. Karahanlı hükümdarı “Saltuk Buğra Han’ın” 920 yılında İslamiyet’i kabul etmesi gibi tarihi olaylar ise, Türklerin dünya tarihindeki rolünü kökten değiştiren dönüm noktalarıdır. Arap müelliflerinin eserlerinden Köktürk kağanlarının lakaplarına kadar her bir bilgi, bu zengin ve köklü tarihi anlamak için birer anahtar niteliğindedir.

1. Oğlak derisinin içerisine saman doldurularak oynanan oyun aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gökbörü
B) Kökpar
C) Çevgan
D) Cirit
E) Mızrak

Cevap : A) Gökbörü

Açıklama :

2. Cihan hâkimiyeti ülküsünün altında yatan amaç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Türk töresini Türk yurtları içerisinde öne çıkarmak
B) Güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar her yeri Türk hâkimiyeti altına almak ve Türk töresini (adaletini) bütün dünyaya yaymak
C) Dış güçleri Türk yurtlarına sokmamak
D) Kağanın hâkimiyetini sağlamlaştırmak
E) Türk boylarının birbirleri ile savaşmasını engellemek

Cevap : B) Güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar her yeri Türk hâkimiyeti altına almak ve Türk töresini (adaletini) bütün dünyaya yaymak

Açıklama : Türk cihan hâkimiyeti mefkûresi, Türk töresini ve adalet anlayışını tüm dünyaya yayma düşüncesine dayanır. Bu, sadece toprak kazanma amacını değil, aynı zamanda adil bir düzen kurma idealini de taşır.

3. Türk tarihinde ilk milliyetçi kağan olarak adlandırılan kişi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çi-çi
B) Mo-tun/Mete
C) Ki-ok
D) Bilge
E) Tuman/Teoman

Cevap : A) Çi-çi

Açıklama : MÖ 1. yüzyılda Hun hükümdarı olan Çi-çi, Çin karşısında bağımsızlık ve milliyetçilik düşüncesini kararlılıkla savunmuştur. “Türk’ün namusunu, onurunu çiğnetmemek” yönündeki mücadelesiyle ilk milliyetçi Türk kağanı olarak kabul edilir.

4. Kırım’da 1303 yılında İtalyan misyonerler tarafından yazılan Codex Cumanicus adlı Latince-Farsça-Kuman/Kıpçakca sözlükte aşağıdakilerden hangisi yoktur?

A) Atasözlerinin Türkçe karşılıkları
B) Kağanların unvanları
C) Bazı Katolik ilahiler
D) Kuman/Kıpçak Türkçesine ait bazı gramer kuralları
E) İncil’den tercümeler

Cevap : B) Kağanların unvanları

Açıklama : Codex Cumanicus, Kuman/Kıpçak Türkçesini öğretmek ve Katolik misyonerlerin bölgede dini yayma faaliyetlerini kolaylaştırmak amacıyla hazırlanmıştır. İçeriğinde Kuman-Türkçe atasözleri, gramer kuralları ve dini metinler bulunsa da kağanların unvanlarına dair bir bilgi yer almaz.

5. İlk merkezinin 1939 yılında Harezm civarı olduğu tespit edilen kültür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karasuk
B) Taştık
C) Kelteminar
D) Andronova
E) Anav

Cevap : C) Kelteminar

Açıklama : Harezm civarında yapılan arkeolojik kazılarda, Tunç Devri’ne ait ilk izleri 1939 yılında bulunmuş olan ve göçebe kültüre ait özellikler taşıyan kültür, Kelteminar kültürü olarak adlandırılmıştır.

6. Ön Türk toplumunda üremenin ve mutluluğun simgesi olan hayvan aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ejderha
B) Balık
C) Tavşan
D) Geyik
E) Kaz

Cevap : B) Balık

Açıklama :

7. Ön Türk toplumunda karşılık ve herhangi bir çıkar beklemeden insanların birbirlerine yardım etme, koruma ve destekleme duyguları hangi anlayışı ortaya çıkarmıştır?

A) Konukseverlik
B) Merhamet
C) Hoşgörü
D) Eşitlik
E) Adalet

Cevap : A) Konukseverlik

Açıklama :

8. Ön Türk toplumunda insan hem vücudunu hem de ruhunu kötü ruhlardan koruyacağına inanılan içecek aşağıdakilerden hangisidir?

A) Keçi sütü
B) Ayran
C) Kımız
D) Şıra
E) Deve sütü

Cevap : C) Kımız

Açıklama : At sütünden yapılan bir içecek olan kımız, ön Türklerde hem besleyici bir içecek hem de dini ritüellerde kullanılan, insanı kötü ruhlardan koruduğuna inanılan kutsal bir içecektir.

9. Hangi Türk boyunda kağan veya başbuğun ölümünden sonra çocuklarının değil de, kardeş veya kardeş çocuklarının tahta çıkma adeti vardı?

A) Uygurlar
B) Kuman/Kıpçaklar
C) Köktürkler
D) Peçenekler
E) Hunlar

Cevap : D) Peçenekler

Açıklama :

10. Ahmed Vefik Paşa tarafından yazılan Lehçe-i Osmanî adlı eser hangi yüzyılda yazılmıştır?

A) 16.
B) 19.
C) 20.
D) 18.
E) 17.

Cevap : B) 19.

Açıklama : Ahmed Vefik Paşa tarafından yazılan ve Osmanlı Türkçesine ait bir sözlük olan “Lehçe-i Osmanî”, 19. yüzyılda (1876 yılında) yayınlanmıştır.

11. “Birisi ihtiyara saygı gösterirse uğur ve devlet bulur.” sözü hangi eserde geçmektedir?

A) Divan-ü Lügat-it Türk
B) Muhakemtü’l-Lugateyn
C) Sekiz Yükmek
D) Divan-ı Hikmet
E) Kutadgu Bilig

Cevap : A) Divan-ü Lügat-it Türk

Açıklama :

12. Eski Türkçede “kabile, boy, soy, akraba, nesil ve aile” anlamlarını taşıyan kelime aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bodun
B) Kang/kanım
C) İl
D) Urug/uruğ
E) Oğuş

Cevap : E) Oğuş

Açıklama : Eski Türkçede “oğuş”, en küçük topluluk birimi olan “aile” ve “akraba” anlamlarını taşırken, daha büyük topluluklar için “uruğ” ve “boy” gibi kelimeler kullanılırdı.

13. Aşağıdaki Arap müelliflerinden hangisi eserinde Türklerin askerî yönüne değinmemiştir?

A) İbnü’l Fakîh
B) İbn Havkal
C) El-Cahiz
D) Fadl b. Yahya al-Bermakî
E) İbrahim b. el-Izzi

Cevap : D) Fadl b. Yahya al-Bermakî

Açıklama : İbnü’l Fakîh, İbn Havkal ve El-Cahiz gibi Arap müellifleri eserlerinde Türklerin savaşçı ve askeri becerilerinden sıkça bahsetmişlerdir. Fadl b. Yahya al-Bermakî ise eserinde bu konuya değinmemiştir.

14. Altışar veya dörder kişilik iki grup hâlinde at üzerinde çöğen denilen ucu eğri bir değnekle oynanan oyun aşağıdakilerden hangisidir?

A) Cirit
B) Güneş
C) Güreş
D) Kökpar
E) Çevgan

Cevap : E) Çevgan

Açıklama : Çevgan, günümüzdeki polo oyununa benzeyen, atlı iki takımın topu sopalarla sürerek kale çizgisinden geçirmeye çalıştığı geleneksel bir Türk atlı sporudur.

15. Eski Türkler ruhun hangi hayvanın şekline girerek cennete gittiğine inanmışlardır?

A) At
B) Ejderha
C) Aslan
D) Kuş
E) Kurt

Cevap : D) Kuş

Açıklama : Eski Türk inançlarına göre kuş, gök tanrı ile yeryüzü arasında bir aracı olarak kabul edilirdi. Ruhun, öldükten sonra kuş şekline girerek cennete uçtuğuna inanılırdı.

16. Güç, keder, yas ve karanlığı sembolize eden yön aşağıdakilerden hangisidir?

A) Güneydoğu
B) Doğu
C) Batı
D) Kuzey
E) Güney

Cevap : D) Kuzey

Açıklama : Eski Türk mitolojisinde yönlerin sembolik anlamları vardı. “Kuzey” yönü; soğuk, karanlık, ölüm ve kederle ilişkilendirilirdi. Bu nedenle gücün ve karanlığın sembolü olarak görülürdü.

17. Aşağıdakilerden hangisi toya katılamaz?

A) Hatun
B) Yabgu
C) Tengriken
D) Erkin
E) Tigin/Tegin

Cevap : C) Tengriken

Açıklama : Toy, eski Türklerde devlet işlerinin görüşüldüğü bir meclistir. Hatun (hükümdarın eşi), yabgu (devletin batı kanadı yöneticisi), erkin (boy beyi) ve tigin (prens) gibi üst düzey devlet görevlileri toya katılabilirdi. Tengriken ise bir unvan veya makam değildir.

18. 920 yılında İslâmiyet’i kabul eden ve bu kabulü adına oluşturulan menkıbede anlatılan hükümdar aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ali Han
B) Selçuk Bey
C) Ebu İbrahim
D) Arslan Yabgu
E) Saltuk Buğra Han

Cevap : E) Saltuk Buğra Han

Açıklama : Karahanlı Devleti hükümdarı Saltuk Buğra Han, 920 yılında İslamiyet’i resmen kabul etmiş ve bu olay, “Saltuk Buğra Han Destanı” gibi menkıbelerde anlatılarak İslam’ın Türkler arasında yayılmasında etkili olmuştur.

19. Aslan lakabı ile anılan Köktürk kağanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mukan
B) Bilge
C) Taspar
D) İlteriş
E) Kapgan

Cevap : C) Taspar

Açıklama :

20. Eski Türkçede bağımsızlığı ifade eden sözcük aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kanglı
B) Bilig
C) Ög
D) Töre
E) Oksız

Cevap : E) Oksız

Açıklama : Eski Türkçede “ok”, hem boy veya kabile hem de “ok” anlamına gelirdi. “Sız” eki ise yokluk bildirir. Bu nedenle “oksız”, “ok’u olmayan, yani boy’a/devlete bağlı olmayan, bağımsız” anlamına gelir.