Ata–Aöf–Kamu Yönetimi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

“Kamu yönetimi”, en genel anlamıyla hükümet işlerini yürüten, kamu hizmetlerini ve kolluk hizmetlerini yerine getirerek kamu yararını sağlamayı amaçlayan bir mekanizmadır. Bu yönetimin kesintisiz devam edebilmesi için otorite, mali kaynak ve bir örgütsel yapıya ihtiyacı vardır; belirli bir “ideoloji” ise sürekliliğin zorunlu bir koşulu değildir. Bu makalede, kamu yönetiminin tarihsel evrimi, temel kavramları ve modern yaklaşımlar incelenecektir.

Geleneksel Kamu Yönetimi ve Weberyan Bürokrasi

Geleneksel kamu yönetimi anlayışının teorik temelleri, büyük ölçüde Alman sosyolog “Max Weber’in” bürokrasi modeline dayanır. Bu modelin temel ilkelerinden biri, ast-üst ilişkilerini ve yetki düzeylerini belirleyen “hiyerarşik yapıdır”. Douglas McGregor ise, çalışanların tembel olduğu ve denetlenmesi gerektiği varsayımına dayanan bu geleneksel yönetim tarzını “X Teorisi” adı altında incelemiştir. 1929 Dünya Ekonomik Buhranı öncesinde liberalizmin etkisiyle devlete biçilen temel rol, piyasaya müdahale etmeyen bir “düzenleyici roldü”. ABD’de kamu yönetimini ayrı bir bilim dalı olarak ele alan ilk önemli eser ise Woodrow Wilson’ın “Yönetimin İncelenmesi” başlıklı makalesidir.

Geleneksel Yönetimin Eleştirisi ve Yeni Yaklaşımlar

Geleneksel bürokratik model, dünya genelinde 1980’li yıllardan itibaren terk edilmeye başlanmıştır. Bu değişimin ardından iki ana yeni yaklaşım ortaya çıkmıştır:

• Yeni Kamu İşletmeciliği (YKİ): “Refah devletinin” büyümesinden kaynaklanan sorunlara bir çözüm olarak doğmuştur. Temel amacı devleti sınırlandırmak ve kamu sektörüne verimlilik, etkinlik ve “işletmeci yönetim anlayışı” gibi özel sektör ilkelerini getirmektir. Bu nedenle “kamulaştırma” gibi devletçi politikalarla değil, özelleştirme gibi piyasa odaklı politikalarla ilişkilidir. YKİ’nin hedeflerinden biri, bürokrasinin en belirgin olumsuzluklarından olan “kırtasiyeciliği” azaltmaktır.
• Yönetişim (Governance): 1990’lı yılların ikinci yarısından itibaren kamu yönetimine hakim olmaya başlayan bu kavram, yönetimin sadece devlet tarafından değil, “sivil toplum, devlet ve özel sektörün birlikte” katılımıyla gerçekleşmesi gerektiğini savunur. Bu yaklaşım, geleneksel bürokrasinin “dikey örgütlenme” yapısını reddeder.

Kamu ve özel sektör mantığının yakınlaşması, YKİ ve yönetişim gibi kavramları gündeme getirirken, “geleneksel yönetim” bu yakınlaşmanın dışında kalan bir modeldir.

Devletin Doğası ve İdeolojiler

Kamu yönetiminin yapısı, temelindeki devlet anlayışıyla yakından ilişkilidir. “Liberalizm”, bireysel özgürlükleri temel alır ve bu özgürlüklere en büyük tehdit olarak gördüğü devletin “sınırlı” olması gerektiğini savunur; refah devletinin aşırı büyümesini ise “Leviathan” benzetmesiyle eleştirir. Buna karşılık “faşizm”, devleti kutsayan ve otoritesini sınırsız kabul eden bir ideolojidir. “Karl Marx” ise, devleti bir sınıf baskısı aracı olarak görmüş ve komünist toplumda zamanla yok olacağını (sönümleneceğini) savunmuştur. Devleti tamamen reddeden ideoloji ise “anarşizmdir”.

Tarihsel ve Kavramsal Arka Plan

Türkiye’deki kamu yönetimi geleneğinin kökleri Osmanlı’ya dayanır. Osmanlı’da yönetici yetiştiren Enderun Mektebi’nin temelleri “II. Murat” döneminde atılmıştır. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün “Siyasetname” adlı eseri de bu geleneğin en önemli metinlerinden biridir. Kamu yönetimi, “kamu gücü” adı verilen ve bireylerin rızası olmadan tek taraflı işlem yapma yetkisini de içeren bir otoriteye dayanır. Bu yönetimin nihai amacı ise “kamu yararını” sağlamaktır. Sosyolojide “statü” kavramı ise, bir kişinin toplumdaki pozisyonuna bağlı “hakları, yetki ve görevleri” belirtir.

Sonuç

Kamu yönetimi disiplini, Woodrow Wilson’ın başlattığı siyaset-yönetim ayrımı tartışmasından, bu ayrımı reddederek yönetimi demokrasi ve etik değerlerle ilişkilendiren “Dwight Waldo” gibi düşünürlere kadar sürekli bir evrim geçirmiştir. Günümüzde, yerel yönetimlerin dayandığı özgürlük ve katılım gibi değerlerden, “genişletilmiş yetki devri” gibi merkezden yerele güç aktarımı mekanizmalarına kadar tüm tartışmalar, daha etkin ve demokratik bir kamu yönetimi arayışının bir parçasıdır.

1. Aşağıdakilerden hangisi yeni kamu işletmeciliğinin temel özelliklerinden biri değildir?

A) Vatandaş odaklılık
B) Devletin sınırlandırılması
C) İşletmeci yönetim anlayışı
D) Sorumluluk
E) Kamulaştırma

Cevap : E) Kamulaştırma

Açıklama : Yeni Kamu İşletmeciliği (New Public Management), devleti küçültmeyi, işletmeci bir anlayışla yönetimi benimsemeyi ve hizmet sunumunda performans ve verimliliği artırmayı hedefler. Kamulaştırma ise devletin mülkiyetini genişletmeye yönelik bir eylemdir ve bu anlayışla çelişir.

2. Yerel yönetimlerin dayandığı değerler aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

A) Özgürlük, katılım, şeffaflık
B) Etkenlik, özgürlük, katılım
C) Etkenlik, cevap verebilirlik, katılım
D) Şeffaflık, özgürlük, denetim
E) Katılım, şeffaflık, denetim

Cevap : B) Etkenlik, özgürlük, katılım

Açıklama :

3. Aşağıdakilerden hangisi 1980’li yıllarda belirginleşen Yeni Kamu İşletmeciliği ile birlikte kamu sektörüne hâkim olan kavramlardan biri değildir?

A) Verimlilik
B) Toplam kalite yönetimi
C) Kırtasiyecilik
D) Etkinlik
E) Yönetime katılma

Cevap : C) Kırtasiyecilik

Açıklama : Yeni Kamu İşletmeciliği (YKI), geleneksel bürokrasinin en belirgin özelliklerinden biri olan “kırtasiyeciliği” azaltmayı amaçlar. YKI ile birlikte kamu sektörüne verimlilik, etkinlik ve toplam kalite yönetimi gibi kavramlar girmiştir.

4. I. Temel amaç kâr elde etmektir.
II. Dönem dönem kamu hizmeti sunumunda kesintiler yaşanabilir.
III. Çeşitli usullerle özel sektöre yaptırtılabilir.
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri kamu hizmetin temel özellikleri arasında yer alır?

A) Yalnız III
B) Yalnız II
C) Yalnız I
D) I, II ve III
E) I ve II

Cevap : A) Yalnız III

Açıklama : Kamu hizmetlerinin temel amacı kâr elde etmek değildir; bu özel sektörün amacıdır. Kamu hizmetleri kesintisiz devam etmek zorundadır. Ancak, bu hizmetler özel sektör firmalarına ihale, imtiyaz gibi yollarla yaptırılabilir (III. madde).

5. Kamu yönetiminin toplumsal düzeni sağladığı hizmetlere ne ad verilir?

A) Sosyal hizmet
B) İdari kolluk hizmeti
C) Zabıta hizmeti
D) Adli kolluk hizmeti
E) Kamu hizmeti

Cevap : D) Adli kolluk hizmeti

Açıklama :

6. 1990’lı yılların ikinci yarısından itibaren ise küreselleşme ve demokratikleşme söylemlerinin etkisiyle ……….. olgusu kamu yönetimine hâkim olmaya başlamıştır.
Cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) bürokrasi
B) teokrasi
C) mali tevzin
D) denetim
E) yönetişim

Cevap : E) yönetişim

Açıklama : 1990’lar, sadece devletin değil, aynı zamanda sivil toplum, özel sektör ve diğer aktörlerin de kamu politikalarının oluşturulmasında ve uygulanmasında rol almasını vurgulayan yönetişim (governance) kavramının yükselişine tanıklık etmiştir.

7. Aşağıdaki düşünürlerden hangisi siyaset ve kamu yönetimi arasındaki ayrımı reddederek kamu yönetimini demokrasi idealleri ve diğer disiplinler ile ilişkilendirmiştir?

A) L. D. White
B) Woodrow Wilson
C) Elton Mayo
D) Dwight Waldo
E) Herbert Simon

Cevap : D) Dwight Waldo

Açıklama : Dwight Waldo, klasik kamu yönetimi anlayışının aksine, siyaset ve yönetim ayrımını eleştirerek, kamu yönetimini siyasi ve etik değerlerden bağımsız düşünülemeyecek bir disiplin olarak görmüştür.

8. Yeni Kamu İşletmeciliğini ortaya çıkaran nedenlerin temel bileşeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Devleti sınırlandırmak
B) Vatandaşlara değer vermek
C) Kâr elde etmek
D) Planlamayı güçlendirmek
E) Verimliliği artırmak

Cevap : A) Devleti sınırlandırmak

Açıklama :

9. Aşağıdakilerden hangisi Yeni Kamu İşletmeciliği’ne yöneltilen eleştirilerden biri değildir?

A) Devleti etkinsizleştirmesi
B) Demokrasi açısından zaaflar oluşturması
C) Yatay koordinasyona önem vermemesi
D) Kamu sektöründe “kamusallık” boyutunu dikkate almamasının yol açtığı sorunlar
E) Kırtasiyeciliği azaltması

Cevap : E) Kırtasiyeciliği azaltması

Açıklama : Kırtasiyeciliği azaltmak, Yeni Kamu İşletmeciliği’nin amaçlarından biridir, bu nedenle eleştirilerden biri değildir. YKI, aşırı kuralcılığı ve bürokrasiyi hedef alarak bu sorunu çözmeye çalışmıştır.

10. Bireysel hak ve özgürlüklere yönelik en büyük tehdidin, esasında bu hak ve özgürlükleri korumak adına oluşturulmuş olan devletten geldiğini ve bu nedenle de sınırlı devlet anlayışını savunan ideoloji hangisidir?

A) Sosyalizm
B) Muhafazakârlık
C) Liberalizm
D) Faşizm
E) Anarşizm

Cevap : C) Liberalizm

Açıklama : Liberalizm, bireysel özgürlükleri ve hakları en temel değer olarak görür. Devleti bu özgürlükleri tehdit eden bir güç olarak gördüğü için, devletin yetkilerinin sınırlı olmasını savunur.

11. Aşağıdakilerden hangisi merkezî yönetim ile yerel yönetimler arasında siyasal gücün dağıtılmasında rol oynayan başlıca etmenlerden biri değildir?

A) Toplum yapısının özellikleri
B) Ülkenin fiziksel özellikleri
C) Ekonominin niteliği
D) Merkezî yönetimin yapısı
E) Ülkenin tarihsel gelişim süreci ve gelenekleri

Cevap : B) Ülkenin fiziksel özellikleri

Açıklama :

12. Aşağıdakilerden hangisi yönetişim kavramının içeriğinde yer almaz?

A) Hukukilik
B) Paydaş hâkimiyeti
C) Açıklık
D) Yerindelik
E) Dikey örgütlenme

Cevap : E) Dikey örgütlenme

Açıklama : Yönetişim (governance), daha yatay ve esnek bir yapıyı savunurken, geleneksel bürokrasinin özelliği olan dikey örgütlenme ve katı hiyerarşiyi reddeder. Yönetişim; hukuka bağlılık, açıklık ve yerindelik gibi ilkelerle paydaşların katılımını önemser.

13. Kamu yönetimine ilişkin aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Ulusal, bölgesel ve yerel düzeyde örgütlenir.
B) Kamu politikalarını oluşturan başat aktördür.
C) Temel amacı kamu yararının sağlanmasıdır.
D) Hükûmet işlerini yürüten bir mekanizmadır.
E) Kamu hizmeti ve kolluk hizmetlerini yerine getirir.

Cevap : B) Kamu politikalarını oluşturan başat aktördür.

Açıklama : Kamu yönetimi, kamu politikalarını uygulamaktan sorumlu olan mekanizmadır, ancak bu politikaları oluşturan (başat aktör) siyasi karar alma organlarıdır (hükümet, parlamento vb.).

14. Aşağıdakilerden hangisinde refah devleti anlayışı ile ilgili yanlış bilgi verilmiştir?

A) Refah devletinin yirminci yüzyılda sosyalist devlet ile liberal devlet arasında bir üçüncü yol olarak ortaya çıktığı kabul görmektedir.
B) Devletin rolünün zaman zaman değişebileceğini öngörmüştür.
C) Özel sektörün yatırım olanaklarının artırılmasını öngörmüştür.
D) Refah devletinin temelini, 19. yüzyılın ortalarında İngiltere’de yoksul olanlara yönelik yapılan yasal düzenlemeler oluşturmuştur.
E) Vatandaşların tamamına en az asgari yaşam koşullarına göre yaşamlarını sürdürmelerini öngörmektedir.

Cevap : C) Özel sektörün yatırım olanaklarının artırılmasını öngörmüştür.

Açıklama : Refah devleti, kamu harcamalarını ve sosyal hizmetleri artırarak sosyal eşitsizliği gidermeyi amaçlar. Özel sektörün yatırım olanaklarını artırmak ise liberal ekonomi politikalarının bir özelliğidir, refah devletinin değil.

15. Aşağıdakilerden hangisi “genişletilmiş yetki devri” nin özelliklerinden biri değildir?

A) İdari değil, yasal, siyasal ve mali bazı yetkilerde yasalarla kurulmuş yönetim organlarına bırakılabilmektedir.
B) Ara kademelerin merkeze bağımlılığı azalmaktadır.
C) Yetki devredilen kademeler daha geniş bir özerklikten yararlanırlar.
D) Yetkilerini devreden devlet federal yapıdadır.
E) Yetki devredilen kademeler anayasal çerçeve içinde yasama da dâhil olmak üzere hükûmet etme yetkisini kullanabilirler.

Cevap : D) Yetkilerini devreden devlet federal yapıdadır.

Açıklama : Genişletilmiş yetki devri, merkezi bir devletin yetkilerinin bir kısmını yerel veya bölgesel yönetimlere devretmesidir, ancak bu durum devleti federal bir yapıya dönüştürmez. Federalizmde, yerel yönetimlerin anayasal olarak belirlenmiş özerk yetkileri vardır.

16. Kamu yönetimi disiplini açısından başlangıç kabul edilen ABD kaynaklı eser aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yönetimin İncelenmesi
B) İdare ve Metot
C) Siyaset ve Yönetim
D) Yönetim Araştırması
E) Hukuk Güvenliği

Cevap : A) Yönetimin İncelenmesi

Açıklama : ABD’de kamu yönetimini ayrı bir bilim dalı olarak ele alan ilk önemli eser, Woodrow Wilson’ın 1887 tarihli “Yönetimin İncelenmesi” (The Study of Administration) başlıklı makalesidir. Bu makale, kamu yönetimi disiplininin başlangıcı kabul edilir.

17. Weber’in ideal bir bürokraside görevlerin etkili bir şekilde yerine getirilebilmesi için görevleri yerine getirecek makamların ve bu makamların oluşturduğu kademelerin belirli bir düzen içinde olmasının gerektiğini belirten ilke aşağıdakilerden hangisidir?

A) Biçimsellik
B) Yetki alanı
C) İş bölümü ve uzmanlaşma
D) Hiyerarşik yapı
E) Kanunilik

Cevap : D) Hiyerarşik yapı

Açıklama : Max Weber’in ideal bürokrasi modelinde, görevlerin bir düzen içinde yerine getirilmesini sağlayan temel ilke, ast-üst ilişkilerini ve yetki düzeylerini belirleyen hiyerarşik yapı’dır.

18. Geleneksel yönetimi, “X Teorisi” adı altında inceleyen araştırmacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) M. Haire
B) J. L. Massie
C) D. McGregor
D) H. L. Gantt
E) R. C. Davis

Cevap : C) D. McGregor

Açıklama : Douglas McGregor, yönetim teorilerini X ve Y Teorileri olarak ikiye ayırmıştır. X Teorisi, geleneksel yönetim anlayışını temsil eder ve çalışanların doğası gereği tembel ve çalışmaktan kaçınan kişiler olduğunu varsayar.

19. 1929 Dünya Ekonomik Buhranı öncesinde devlete biçilen temel rol aşağıdakilerden hangisidir?

A) Düzenleyici rol
B) Müdahaleci rol
C) Yumuşak güç rolü
D) Kürek çekici rol
E) Destekleyici rol

Cevap : A) Düzenleyici rol

Açıklama : 1929 ekonomik buhranı öncesinde liberalizm ve serbest piyasa anlayışı hakimdi. Bu dönemde devlete biçilen temel rol, piyasaya müdahale etmek yerine, sadece kuralları koyarak düzeni sağlayan bir düzenleyici rol idi.

20. Devleti kutsayan, onu en üstün kurum olarak gören ve dolayısıyla devlet otoritesini sınırlayacak başkaca bir gücün olmadığını kabul eden ideoloji aşağıdakilerden hangisidir?

A) Feminizm
B) Faşizm
C) Sosyalizm
D) Anarşizm
E) Liberalizm

Cevap : B) Faşizm

Açıklama : Faşizm, devleti yücelten, bireysel çıkarları devletin çıkarlarına feda etmeyi savunan ve devletin otoritesini sınırsız kabul eden bir ideolojidir.