Arkeolojiye Giriş 2024-2025 Vize Soruları

Giriş: Arkeoloji Bilimi ve Batı Düşüncesi

Arkeoloji, geçmiş insan topluluklarını ve kültürlerini maddi kalıntılar aracılığıyla inceleyen bir bilim dalıdır. Bu bilim, uygarlığın nasıl geliştiğini anlama arayışındaki “Batı düşüncesi”nin bir parçasıdır ve evrensel bir bakış açısı sunar; “belirli bir coğrafya veya merkeze bağlı oluş” bu düşüncenin temelinde yer almaz. Arkeolojinin en temel yöntemlerinden biri “tipoloji”dir; bu yöntem, buluntuların sadece kronolojik olarak sıralanması değil, “biçimsel özelliklerine göre gruplandırılması” anlamına gelir. Arkeolojiye yardımcı olan bilimlerden sosyal antropoloji, insanı kültürel olarak inceler, “insanı biyolojik olarak incelemez.” Etnoarkeoloji ise yaşayan ilkel toplulukları veya geleneksel zanaatları inceleyerek geçmişi anlamaya çalışır; modern şehir hayatındaki “gazete satan insanları incelemek” bu alanın bir örneği değildir.

Anadolu’nun Arkeolojik Zenginliği: Dönemler ve Halklar

Anadolu, arkeolojik açıdan dünyanın en zengin coğrafyalarından biridir. Tarım ve yerleşik hayatın başladığı “Neolitik dönem”in en önemli yerleşmeleri olan Çatalhöyük, Hacılar ve Çayönü bu topraklardadır. Ege göçleriyle Muğla ve civarına yerleşen topluluk ise “Dorlar”dır. Anadolu’nun dünya tarihine en büyük katkılarından biri, tarihte “sikkeyi” (parayı) ilk defa keşfeden topluluk olan “Lydialılar”ın bu topraklarda yaşamış olmasıdır. Antik Yunan tarihinde M.Ö. 480’den M.Ö. 330’a kadar süren döneme ise “Klasik dönem” adı verilir. “Klasik Arkeoloji” biliminin kapsadığı tarih aralığı ise genel olarak M.Ö. 3000’den M.S. 395’e kadar uzanır ve bu döneme ait eserlerin ilk bilimsel sınıflandırması “J. J. Winckelmann” tarafından yapılmıştır.

Türkiye’de Müzecilik ve Mirasın Korunması

Anadolu’da kendinden önceki uygarlıklara ait eserleri ilk sergileyen topluluk “Selçuklular”dır. Osmanlı döneminde ise han, hamam, cami gibi yapıların varlığını sürdürebilmesi için “vakıf” adı verilen kurumlar açılmıştır; ancak “antik yolların” bakımı genellikle bu kurumların yönetiminde değildi. Modern müzeciliğin temelleri de bu dönemde atılmış ve “İstanbul Arkeoloji Müzeleri”‘nin bugünkü binası “1905” yılında tamamlanmıştır. Cumhuriyet döneminde ise Atatürk’ün “tarih tezi”, Türklerin Anadolu’daki uygarlıkların doğal mirasçısı olduğu fikrini savunmuştur; “Anadolu’da yaşayan Türkler, başka hiçbir uygarlıkla bağlantılı değildir” düşüncesi bu teze aykırıdır.

Somut ve Somut Olmayan Kültürel Miras

Miras, sadece elle tutulur eserlerden oluşmaz. Kökeni, Yunan ve Roma uygarlıklarındaki esin perileri olan “mousa”lara dayanan “müze” kavramı, genellikle somut eserleri barındırır. Savaş sonrası elde edilen ve bir araya toplanan ganimet istifine “Tropheum” denir. Ören yerinden bağımsız, tek başına sergilenen anıtlara ise “anıt müze” adı verilir. Bunun yanı sıra, gelenekler ve sözlü anlatımlar gibi somut olmayan kültürel miras da vardır. UNESCO’nun Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne Türkiye’den giren değerler arasında Kırkpınar yağlı güreşleri ve tören keşkeği gibi unsurlar varken, “hat sanatı” bu listede yer almaz. “Gölge oyunu” ise somut olmayan kültürel mirasa verilebilecek en güzel örneklerden biridir.

1. İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin bugünkü binası ne zaman tamamlanmıştır?

A) 1887
B) 1906
C) 1874
D) 1905
E) 1869

Cevap : D) 1905

Açıklama :

2. Anadolu’da kendinden önceki uygarlıklara ait eserleri ilk sergileyen topluluk hangisidir?

A) Lydialılar
B) Bizanslılar
C) Selçuklular
D) Romalılar
E) Osmanlılar

Cevap : C) Selçuklular

Açıklama :

3. Tarihte sikkeyi ilk defa keşfeden topluluk hangisidir?

A) Mysialılar
B) Kilikialılar
C) Lydialılar
D) Lykialılar
E) Phrygialılar

Cevap : C) Lydialılar

Açıklama : Tarihte sikkeyi (parayı) ilk defa icat eden ve kullanan topluluk, M.Ö. 7. yüzyılda Batı Anadolu’da yaşayan Lydialılar’dır.

4. Aşağıdakilerden hangisi Batı düşüncesinin temelinde yer almaz?

A) Toplum, sanat ve doğa olaylarında düzen arayışı
B) Uygarlığın nasıl geliştiği, nasıl değiştiği sorularına yanıt aramak
C) Bilgi sistematiğini oturtmak ve bilginin kuramsallaşması
D) Belirli bir coğrafya veya merkeze bağlı oluş
E) Başlangıcından itibaren tüm uygarlığın gelişimini izlemek

Cevap : D) Belirli bir coğrafya veya merkeze bağlı oluş

Açıklama : Batı düşüncesi, evrensel ve genel geçerlilik iddialarına sahiptir. Bu nedenle belirli bir coğrafya veya merkeze bağlı oluş düşüncesi Batı düşüncesinin temelinde yer almaz.

5. Tipoloji nedir?

A) Buluntuların özelliklerine göre gruplandırılması
B) Buluntuların kronolojik sıralamaya alınması
C) Buluntuların karşılaştırılması
D) Buluntuların biçimsel özelliklerine göre gruplandırılması
E) Buluntu tanımının yapılması

Cevap : D) Buluntuların biçimsel özelliklerine göre gruplandırılması

Açıklama : Tipoloji, arkeolojik buluntuların biçimsel, stilistik veya teknolojik özelliklerine göre gruplandırılması yöntemidir.

6. Aşağıdakilerden hangisi Atatürk’ün “tarih tezi”nin temelinde yatan düşünce değildir?

A) Türk kelimesi cumhuriyet sınırları içinde yaşayan herkesi kapsar.
B) Anadolu’ya yaşanan çeşitli göçler ve bunların Türklerle bağlantısının bulunması gereklidir.
C) Anadolu’da yaşayan Türkler, başka hiçbir uygarlıkla bağlantılı değildir.
D) Türkler Anadolu’ya göçle gelmiştir.
E) Türkler Anadolu’daki uygarlıkların haklı ve doğal mirasçısıdır.

Cevap : C) Anadolu’da yaşayan Türkler, başka hiçbir uygarlıkla bağlantılı değildir.

Açıklama : Atatürk’ün tarih tezine göre Türkler, Anadolu’daki uygarlıkların doğal mirasçısıdır ve bu uygarlıklarla bir bağ kurmuştur. Bu nedenle Anadolu’da yaşayan Türklerin başka hiçbir uygarlıkla bağlantılı olmadığı düşüncesi yanlıştır.

7. Klasik Arkeoloji biliminin kapsadığı tarih aralığı hangisidir?

A) MÖ.1000-MS.1000
B) MÖ.3000-MS.395
C) MÖ.3000-1000
D) MÖ.4000-2000
E) MÖ.2000-MS.395

Cevap : B) MÖ.3000-MS.395

Açıklama :

8. “Tropheum” aşağıdakilerden hangisidir?

A) Artı ürün
B) Yığın
C) Adak eşyaları
D) İstif
E) Ganimet istifi

Cevap : E) Ganimet istifi

Açıklama : Tropheum, savaşta elde edilen ganimetlerin bir araya toplanarak oluşturduğu ganimet istifidir.

9. Aşağıdakilerden hangisi UNESCO’nun Somut Olmayan Kültürel Miras Listesine girmiş değerlerimizden değildir?

A) Yaren
B) Sıra gecesi
C) Kırkpınar yağlı güreşleri
D) Hat sanatı
E) Tören keşkeği

Cevap : D) Hat sanatı

Açıklama :

10. Ege göçleriyle Muğla ve civarına yerleşen topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dorlar
B) Aioller
C) İonlar
D) Phrygler
E) Lydler

Cevap : A) Dorlar

Açıklama : M.Ö. 1200 civarında başlayan Ege göçleriyle, Dorlar Muğla ve civarına yerleşen önemli topluluklardan biridir.

11. Aşağıdakilerden hangisi sosyal antropoloji için söylenemez?

A) Etnoğrafik malzemeleri değerlendirir.
B) İnsanı biyolojik olarak inceler.
C) Farkı kültürleri etnoğrafik malzemeler kullanarak karşılaştırır.
D) İnsan kültürüne has özellikleri inceler.
E) Etnolojiyi kullanır.

Cevap : B) İnsanı biyolojik olarak inceler.

Açıklama : Sosyal antropoloji, insanı biyolojik olarak değil, sosyal ve kültürel bir varlık olarak inceler. İnsanı biyolojik olarak inceleyen bilim dalı ise fiziki antropolojidir.

12. Klasik çağlar olarak da kabul edilen Eski Yunan ve Roma Dönemlerine tarihlenen eserlere ait sınıflandırma ilk kez kim tarafından ortaya konur?

A) Daniel Wilson
B) A. Müfid Mansel
C) H. Schliemann
D) Osman Hamdi Bey
E) J. J. Winckelmann

Cevap : E) J. J. Winckelmann

Açıklama : Klasik çağlara ait eserlerin sınıflandırılması ve sistematiği ilk kez 18. yüzyılda J. J. Winckelmann tarafından ortaya konmuştur.

13. Aşağıdakilerden hangisi etnoarkeolojiye örnek değildir?

A) Seramik atölyelerinde çalışan insanları incelemek
B) İlkel sepet örgü yöntemlerini incelemek
C) Gazete satan insanları incelemek
D) Tahta kaşık yapan insanları incelemek
E) İlkel kabile hayatını incelemek

Cevap : C) Gazete satan insanları incelemek

Açıklama : Etnoarkeoloji, yaşayan toplulukların davranışlarını ve maddi kültürlerini, geçmişteki toplulukların yaşamını anlamak amacıyla inceler. Gazete satan insanları incelemek ise bu alana bir örnek değildir.

14. Çatalhöyük, Hacılar ve Çayönü hangi dönemin ismi çok duyulmuş yerleşmelerindendir?

A) Bronz dönemi
B) Neolitik dönem
C) Paleolitik dönem sonu
D) Kalkolitik dönem
E) Mezolitik dönem

Cevap : B) Neolitik dönem

Açıklama : Çatalhöyük, Hacılar ve Çayönü, Türkiye’de tarım ve yerleşik yaşamın başladığı Neolitik dönemin en önemli yerleşimlerindendir.

15. Aşağıdakilerden hangisinin bakımı vakıflar tarafından yönetilmez?

A) Köprü
B) Hamam
C) Camii
D) Medrese
E) Antik yol

Cevap : E) Antik yol

Açıklama : Osmanlı döneminde han, hamam, cami, medrese gibi yapılar vakıflar tarafından yaptırılır ve yönetilirdi. Antik yol ise vakıflar tarafından değil, genellikle devlet tarafından inşa edilip bakımı yapılan bir yapıdır.

16. Müze kelimesinin kökeni olan “mousa”lar kimdir?

A) Yunan ve Roma uygarlıklarında esin perileri
B) Savaş ganimetlerini koruyan askerler
C) Hazine binalarında görev yapan rahibeler
D) Kutsal alanları koruyan tanrıçalar
E) Karışık yaratıklar

Cevap : A) Yunan ve Roma uygarlıklarında esin perileri

Açıklama : Müze kelimesinin kökeni, Antik Yunan ve Roma uygarlıklarında bilimin, sanatın ve ilhamın dokuz perisi olan **”mousa”**lardan gelmektedir.

17. Anıt müze nedir?

A) Antik yapı
B) Ören yerinden bağımsız, tek başına sergilenen anıtlar
C) Taşınır kültür varlığı
D) Eski eser
E) Arkeoloji Müzesi

Cevap : B) Ören yerinden bağımsız, tek başına sergilenen anıtlar

Açıklama :

18. Aşağıdakilerden hangisi somut olmayan kültürel mirasa örnektir?

A) Türbeler
B) Arkeolojik alanlar
C) Kaya resimleri
D) Tarihi buluntular
E) Gölge oyunu

Cevap : E) Gölge oyunu

Açıklama : Somut olmayan kültürel miras, bir toplumun yaşayan kültürünü, geleneklerini ve sözlü anlatımlarını kapsar. Gölge oyunu bu tanıma uyan bir örnektir. Diğerleri ise somut kültürel miras örnekleridir.

19. Osmanlı döneminde yaptırılmış han, hamam, cami, medrese, hastane, aşevi, köprü gibi çeşitli unsurların varlığını sürdürebilmesi için açılmış olan kurumlara ne denir?

A) Vakıf
B) Kültürel miras
C) Asar-ı Atika
D) Hamam
E) Müze

Cevap : A) Vakıf

Açıklama : Osmanlı döneminde sosyal ve kültürel hizmetler sunan yapıların devamlılığını sağlamak amacıyla kurulan kurumlara vakıf denir.

20. MÖ.480 yılında Atina’nın Persler tarafından yakılmasıyla başlayan ve MÖ.330 yılına dek devam eden döneme ne ad verilir?

A) Klasik dönem
B) Arkaik dönem
C) Geometrik dönem
D) Hellenistik dönem
E) Roma dönemi

Cevap : A) Klasik dönem

Açıklama : M.Ö. 480 yılında başlayan ve M.Ö. 330 yılına kadar devam eden dönem, Antik Yunan tarihinde Klasik dönem olarak adlandırılır.