Ata–Aöf Davranış Bilimleri 2024-2025 Vize Soruları

Giriş: Davranış Bilimlerinin Kapsamı ve Temel Kavramlar

İnsan ve hayvan davranışlarını inceleyen disiplinler bütünü olan davranış bilimleri, çok geniş bir yelpazeyi kapsar. Bu alan, toplumun yapısını inceleyen Sosyoloji ve bireyin sosyal ortamdaki davranışlarına odaklanan Sosyal Psikoloji gibi temel bilim dallarını içerir. Hatta tarih öncesi uygarlıkları maddi kalıntıları üzerinden inceleyen Arkeoloji bile geçmiş insan davranışlarını anlamamıza yardımcı olarak bu alana katkı sağlar. Davranış bilimlerinin merkezinde ise davranış kavramı yer alır. Davranış, en temel tanımıyla bir organizmanın belirli bir uyarıcıya karşı gösterdiği bilinçli tepkidir. Bu tepkileri ve arkasındaki nedenleri anlamak, bu bilim dalının ana amacıdır.

Bireysel Davranışın Kaynakları: Dürtüler, İhtiyaçlar ve Duygular

Davranışlarımızın temelinde biyolojik ve psikolojik kökenli itici güçler yatar. Açlık, susuzluk gibi fizyolojik kökenli saiklere dürtü adı verilir. Dürtülerin ötesinde ise daha karmaşık olan ihtiyaçlar bulunur. İhtiyaçların çok sayıda olması, şiddetlerinin duruma göre değişmesi ve bir ihtiyacın başka bir yolla giderilebilmesi (ikame) gibi temel özellikleri vardır. Ancak bir ihtiyaç tatmin edildiğinde şiddeti azalır, artmaz. Abraham Maslow’un ünlü İhtiyaçlar Hiyerarşisi’nde bu ihtiyaçlar temel fizyolojik gereksinimlerden başlayarak en üst basamakta yer alan bireyin potansiyelini tam olarak kullanmasını ifade eden kendini gerçekleştirme ihtiyacına kadar sıralanır. Davranışlarımızı yönlendiren bir diğer önemli içsel durum ise algıları, psikolojik tepkileri ve bilinci içeren duygu kavramıdır. Duyguların yönetimi, bu duyguları ortaya çıkaran kaynakları tespit etmekle başlar ve bu duyguları kabul edilebilir düzeyde tutmayı hedefler. Öfke kontrolünde bilişsel, davranışsal ve duyuşsal yöntemler kullanılırken, “tutumsal” bir yöntem kategorisi standart literatürde bulunmaz.

Tutumlar, Değerler ve Öğrenme Süreçleri

Tutumlar, bireylerin belirli nesnelere, kişilere veya durumlara yönelik eğilimleridir ve üç bileşenden oluşur: Bilişsel bileşen (düşünce ve bilgiler), duygusal bileşen (hisler) ve davranışsal bileşen (eylemler). Örneğin, “Yaşadığım mahallenin sakinlerinden hoşlanmadığım için farklı mahallede başka bir ev arıyorum” cümlesindeki “hoşlanmamak” duygusal, “ev aramak” ise davranışsal bileşeni ifade eder. Bir bireyin tutumunun farkında olması, tutumları ile davranışları arasındaki tutarlılığı artıran önemli bir faktördür. Davranışlarımıza rehberlik eden daha derin inançlar ise değerlerdir. Değerler, ahlaki kodlarla ilgili olup doğru ve yanlışı tanımlasa da zamanla sorgulanabilir ve değişebilirler; tamamen sorgulama düzleminin dışına çıkarılmış kabuller değillerdir. Bu tutum ve değerler büyük ölçüde öğrenme yoluyla kazanılır. Öğrenme kuramları genellikle Davranışsal, Bilişsel ve Nörofizyolojik olarak sınıflandırılır. Öğrenmenin önemli bir özelliği, gerçekleştiği bağlamdan etkilenmesi, yani durumsal olmasıdır. Tolman’ın İşaretsel Öğrenme Kuramı gibi bilişsel yaklaşımlar, öğrenmenin her zaman bilinçli ve iradi bir eylem olmadığını, bazen farkında olmadan da gerçekleşebileceğini (gizil öğrenme) ortaya koymuştur.

Bireyin Sosyal Dünyası: Kültür, Statü ve Aile

Bireyin davranışı, içinde yaşadığı sosyal dünyadan ayrı düşünülemez. Bir toplumda geçerli olan ve nesilden nesile aktarılan her türlü duygu, düşünce, dil ve yaşayış unsurlarının tümüne kültür denir. Bireyler bu kültür içinde belirli konumlara, yani statülere sahiptir. Doğuştan gelen (verilmiş) statülerin yanı sıra, bireyin kendi çaba ve yetenekleri sonucunda ulaştığı meslek gibi konumlar kazanılmış statü olarak adlandırılır. Her statü, belirli davranış kalıplarını, yani rolleri beraberinde getirir. Bireyin bu roller konusunda yeterli bilgisinin olmaması durumu ise rol belirsizliği olarak tanımlanır. Bireyin sosyalleştiği ilk ve en temel kurum ise ailedir. Ataerkil ve hiyerarşik bir yapıya sahip olan, hem üretim hem de tüketim birimi olarak işlev gören geleneksel geniş ailenin aksine, modern çekirdek ailede daha demokratik ilişkiler görülmektedir.

1. Açlık, susuzluk, cinsellik, acı veren durumlardan kaçma gibi biyolojik veya fizyolojik kökenli saiklere ne ad verilir?

A) İstek
B) Refleks
C) Dürtü
D) Motivasyon
E) Arzu

Cevap : C) Dürtü

Açıklama : Dürtü, organizmanın açlık, susuzluk gibi fizyolojik bir ihtiyacını gidermek için harekete geçmesine neden olan içsel gerilim durumudur. Biyolojik kökenlidir ve hayatta kalma ile doğrudan ilişkilidir. Motivasyon daha genel bir kavramken, refleks istemsiz bir tepkidir.

2. I. İhtiyaçlar çok sayıdadır.
II. Tatmin edildikçe şiddetleri artmaktadır.
III. İhtiyaçların şiddeti farklıdır.
IV. İkame özellikleri vardır.
Yukarıdaki ihtiyaç özellikleri ile ilgili ifadelerden hangileri doğrudur?

A) II, III ve IV
B) I, III ve IV
C) I, II ve IV
D) I, II, III ve IV
E) II ve IV

Cevap : B) I, III ve IV

Açıklama : İhtiyaçların temel özellikleri şunlardır: Çok sayıda ve sınırsızdırlar (I). Şiddetleri duruma göre farklılık gösterir (III). Bir ihtiyacın başka bir yolla giderilmesi (ikame edilmesi) mümkündür (IV). Ancak bir ihtiyaç tatmin edildiğinde şiddeti artmaz, aksine azalır veya geçici olarak ortadan kalkar (II. ifade yanlıştır).

3. Değer kavramı ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Değerler, ahlaki kodlarla ilgilidir.
B) İnsanların eylemlerini nitelendirme, değerlendirme ve yargılama işlevi görür.
C) Ortak iyi ve kötüyü, doğru ve yanlışı tanımlar.
D) İnsanların neyi yapıp, neyi yapamayacaklarını açıklar.
E) Sorgulama düzleminin dışına çıkarılmış temel kabullerdir.

Cevap : E) Sorgulama düzleminin dışına çıkarılmış temel kabullerdir.

Açıklama : Değerler, neyin iyi, doğru ve arzu edilir olduğuna dair derin inançlardır ve davranışlara rehberlik ederler. Ancak mutlak ve sorgulanamaz değillerdir. Bireyler ve toplumlar zamanla değerlerini sorgulayabilir, yeniden yorumlayabilir ve değiştirebilirler. Bu nedenle sorgulama düzleminin tamamen dışında değildirler.

4. Duygu yönetimi ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Duygu yönetiminin dördüncü aşamasında, kişinin kendine güvenmesi ve olumsuz duygularını olumluya çevirebileceğine inanması bulunmaktadır.
B) Duygu yönetiminde beş basamak bulunmaktadır.
C) Duyguların kontrolü ve yönetimi için öncelikle yapılması gereken şey kişide söz konusu duygusal durumu ortaya çıkaran duygu kaynaklarını veya faktörlerini tespit etmektir.
D) Duyguların kontrolü veya yönetimi kişiden kişiye farklılık gösterse de duyguların kontrol altına alınıp yönetilmesinin bazı kuralları vardır.
E) İster haz duygusu ister elem duygusu olsun, bu duyguların yönetilebilir veya kabul edilebilir düzeyde tutulması gerekir.

Cevap : B) Duygu yönetiminde beş basamak bulunmaktadır.

Açıklama : Duygu yönetimi veya düzenlemesi, fark etme, anlama, kabul etme ve yönlendirme gibi çeşitli süreçleri içerir. Ancak bu süreçleri tanımlayan evrensel olarak kabul edilmiş, herkes için geçerli “beş basamaklı” standart bir model yoktur. Farklı kuramcılar süreci farklı sayılarda aşamalarla açıklayabilir. Bu nedenle bu ifadenin kesinliği yoktur ve yanlıştır.

5. Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi Teorisi’ne göre en üst basamakta yer alan ihtiyaç türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fizyolojik ihtiyaçlar
B) Ait olma ihtiyacı (sosyal ihtiyaçlar)
C) Kendini gerçekleştirme (tamamlama) ihtiyacı
D) Güvenlik ihtiyacı
E) Sevgi ve takdir (öz saygı) ihtiyacı

Cevap : C) Kendini gerçekleştirme (tamamlama) ihtiyacı

Açıklama : Abraham Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi bir piramit şeklindedir. En altta temel fizyolojik ihtiyaçlar yer alırken, sırasıyla güvenlik, ait olma ve sevgi, saygı ihtiyaçları gelir. Piramidin en tepesinde ise bireyin potansiyelini tam olarak ortaya çıkarma, yaratıcılık ve kişisel tatmin arayışını ifade eden “kendini gerçekleştirme” ihtiyacı bulunur.

6. Geleneksel geniş ailenin özellikleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

A) Geniş ailelerin yaygın olarak görüldüğü geleneksel toplumlarda tüm aile üyeleri dıştan gelen saldırılara birlikte karşı koyarlar.
B) Geleneksel geniş ailede psikolojik ilişkiler yoğun değil, yaygındır.
C) Geleneksel geniş ailede aile üyeleri yapılan tüm eğlencelere ve törenlere birlikte katılır.
D) Geleneksel geniş aile aynı zamanda hem üretim hem de tüketim birimidir. Aile içinde yaşa ve cinsiyete göre bir iş bölümü mevcuttur.
E) Geleneksel geniş aile yapısı her iki eşin çalışmasına olanak verir. İletişim ve etkileşim söz konusu olduğunda daha demokratik bir ilişki söz konusudur.

Cevap : E) Geleneksel geniş aile yapısı her iki eşin çalışmasına olanak verir. İletişim ve etkileşim söz konusu olduğunda daha demokratik bir ilişki söz konusudur.

Açıklama : Geleneksel geniş aile yapısı, ataerkil ve hiyerarşik bir düzene sahiptir. Kararlar genellikle ailenin en yaşlı erkeği tarafından alınır ve demokratik bir iletişimden ziyade otoriteye dayalı bir ilişki vardır. Her iki eşin (özellikle kadının) modern anlamda çalışması ve demokratik ilişkiler, modern çekirdek ailenin özellikleridir.

7. Bireyin doğuştan sahip olmadığı, yaşam içerisinde kendi çaba ve yetenekleri sonucunda ulaştığı toplumsal konuma ne ad verilir?

A) Kazanılmış statü
B) Anahtar statü
C) Sınıfsal statü
D) Verilmiş statü
E) Beliren statü

Cevap : A) Kazanılmış statü

Açıklama : Sosyolojide statüler ikiye ayrılır. “Verilmiş statü”, bireyin doğumuyla birlikte sahip olduğu (cinsiyet, ırk, aile) konumdur. “Kazanılmış statü” ise bireyin eğitim, meslek, evlilik gibi kendi çabaları ve tercihleri sonucunda elde ettiği konumdur. Sorudaki tanım, kazanılmış statüyü ifade etmektedir.

8. Aşağıdaki kavramlardan hangisi bireyin rolleri konusunda yeterli bilgisinin olmaması durumunu ifade etmektedir?

A) Rol çatışması
B) Statü
C) Rol belirsizliği
D) Temel rol
E) Bağımsız rol

Cevap : C) Rol belirsizliği

Açıklama : Rol belirsizliği (role ambiguity), bireyin sahip olduğu bir rolde kendisinden ne beklendiğini, görevlerinin ne olduğunu veya nasıl davranması gerektiğini net olarak bilmemesi durumudur. Rol çatışması ise farklı rollerin beklentilerinin birbiriyle çelişmesidir.

9. Öğrenmenin özelliklerinden hangisi öğrenmenin çevresel şartlara göre şekillendiğini ifade etmektedir?

A) Öğrenme durumsaldır.
B) Öğrenme duygusaldır.
C) Öğrenme kavramsal bir değişmeyi içerir.
D) Öğrenme aktif bir eylemdir.
E) Öğrenme Özneldir.

Cevap : A) Öğrenme durumsaldır.

Açıklama : Öğrenmenin durumsal olması, öğrenme sürecinin ve sonuçlarının gerçekleştiği bağlamdan ve çevresel koşullardan etkilendiği anlamına gelir. Aynı bilgi farklı durumlarda farklı şekillerde öğrenilebilir ve kullanılabilir.

10. Öğrenme kuramları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

A) Nörofizyolojik kuramlar
B) Duyuşsal kuramlar
C) Davranışsal kuramlar
D) Bilişsel kuramlar
E) Biyolojik kuramlar

Cevap : E) Biyolojik kuramlar

Açıklama : Öğrenme kuramları genellikle Davranışsal (uyarıcı-tepki ilişkisi), Bilişsel (zihinsel süreçler) ve Nörofizyolojik (beyin temelli) olarak sınıflandırılır. Duyuşsal öğrenme de bir öğrenme alanıdır. “Biyolojik kuramlar” ise öğrenme psikolojisinde standart bir sınıflandırma kategorisi değildir; bu konular genellikle nörofizyolojik kuramlar içinde ele alınır.

11. I. Sosyal psikoloji
II. Sosyoloji
III. Pataloji.
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri davranış bilimleri ile ilgili bilim dallarıdır?

A) I, II ve III
B) II ve III
C) I ve II
D) I ve III
E) Yalnız II

Cevap : C) I ve II

Açıklama : Davranış bilimleri, insan ve hayvan davranışlarını inceleyen disiplinler grubudur. Sosyoloji (toplum ve sosyal davranışlar) ve Sosyal Psikoloji (bireyin sosyal ortamdaki davranışları) bu alanın temel dallarındandır. Patoloji ise hastalıkları inceleyen bir tıp dalıdır ve davranış bilimleri kapsamında yer almaz.

12. Tarih öncesi uygarlıkları, özellikle kazılar yoluyla elde edilen maddi kalıntılarını yorumlayarak inceleyen bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Arkeoloji
B) Histoloji
C) Biyoloji
D) Psikoloji
E) Sosyoloji

Cevap : A) Arkeoloji

Açıklama : Soruda verilen tanım, tam olarak arkeoloji bilimini açıklamaktadır. Arkeoloji, geçmiş insan toplumlarını ve kültürlerini, geride bıraktıkları maddi kalıntıları (eserler, yapılar vb.) kazı yoluyla ortaya çıkararak ve inceleyerek araştırır.

13. Algılar, psikolojik tepkiler ve bilinci de içeren, insanın genel psikolojik durumunu koordine eden içsel durumları ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Heyecan
B) İnanç
C) Biliş
D) Güven
E) Duygu

Cevap : E) Duygu

Açıklama : Duygu, bireyin içsel ve dışsal uyaranlara verdiği; düşünce, fizyolojik tepki ve davranışsal ifadeyi içeren karmaşık bir içsel durumdur. Sorudaki tanım; algı, psikolojik tepki ve bilinç gibi unsurları bir araya getirerek bir duygu durumunu ifade etmektedir.

14. İnsanların tutum nesnesine ilişkin düşünce ve bilgilerinden oluşan tutum bileşeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Davranışsal bileşen
B) Bilişsel bileşen
C) Duygusal bileşen
D) Hissel bileşen
E) Faaliyetsel bileşen

Cevap : B) Bilişsel bileşen

Açıklama : Tutumlar genellikle üç bileşenden oluşur: Duygusal (nesneye yönelik hisler), Davranışsal (nesneye yönelik eylemler) ve Bilişsel (nesneye yönelik inançlar, düşünceler ve bilgiler). Soruda bahsedilen “düşünce ve bilgiler”, tutumun bilişsel bileşenini oluşturur.

15. I. Davranışı küçük birimlere bölerek analiz etmek, davranışın tam olarak anlaşılmasını engeller.
II. Öğrenme her zaman bilinçli ve iradi bir eylem olarak görülür.
III. Organizma kazandığı her tür bilgiyi, birbirinden ayrı ve bağımsız birimler şeklinde değil birleştirerek organize edilmiş bilgi hâlinde saklar.
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri İşaretsel Öğrenme Kuramı’nın temel görüşleri arasında yer almaz?

A) Yalnız III
B) Yalnız I
C) II ve III
D) Yalnız II
E) I ve II

Cevap : D) Yalnız II

Açıklama : Tolman’ın İşaretsel Öğrenme Kuramı bilişsel bir yaklaşımdır. I ve III numaralı ifadeler bu kuramın görüşleriyle uyumludur; çünkü Tolman, davranışın bütünsel olarak incelenmesi gerektiğini (I) ve öğrenilenlerin zihinsel haritalar gibi organize bir yapıda saklandığını (III) savunur. Ancak II numaralı ifade yanlıştır; çünkü Tolman’ın “gizil öğrenme” kavramı, öğrenmenin her zaman bilinçli ve anında performansa yansıyan bir eylem olmadığını gösterir.

16. Organizmanın belli bir uyarıcıya karşı gösterdiği bilinçli tepkiye ne ad verilir?

A) Güdü
B) Davranış
C) İtki
D) Dürtü
E) Hareket

Cevap : B) Davranış

Açıklama : Davranış, bir organizmanın içsel veya dışsal bir uyarana karşı gösterdiği gözlemlenebilir veya ölçülebilir her türlü tepkidir. Soruda bahsedilen “bilinçli tepki” bu tanıma uymaktadır. Güdü, dürtü ve itki ise davranışı başlatan içsel nedenlerdir.

17. ….., bir toplumda geçerli olan ve gelenek hâlinde devam eden, her türlü duygu, düşünce, dil, sanat, yaşayış unsurlarının tümü, belli bir konuda edinilmiş, geniş ve sistemli bilgidir.
Cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Davranış
B) Asimilasyon
C) Örf
D) Kültür
E) Gelenek

Cevap : D) Kültür

Açıklama : Cümlede verilen tanım, bir toplumun nesilden nesile aktardığı maddi ve manevi değerlerin, inançların, sanatın, dilin ve yaşam tarzının bütününü ifade eder. Bu tanım, sosyolojik olarak “kültür” kavramına karşılık gelmektedir.

18. Yaşadığım mahallenin sakinlerinden hoşlanmadığım için farklı mahallede başka bir ev arıyorum.
Cümlede altı çizili kelimeler sırasıyla tutumların hangi iki bileşenini ifade etmektedir?

A) Duygusal-Davranışsal
B) Duygusal-Bilişsel
C) Bilişsel-Davranışsal
D) Bilişsel-Duygusal
E) Davranışsal-Bilişsel

Cevap : A) Duygusal-Davranışsal

Açıklama : Tutumun üç bileşeni vardır. “Hoşlanmadığım” kelimesi, bir hissi, bir duyguyu belirttiği için tutumun “duygusal” bileşenidir. “Başka bir ev arıyorum” ifadesi ise bir eylemi, bir faaliyeti belirttiği için tutumun “davranışsal” bileşenidir.

19. Aşağıdakilerden hangisi tutumlar ve davranışlar arasında tutarlılık ya da tutarsızlığa neden olan faktörlerden biridir?

A) Medya
B) Aile ve arkadaşlar
C) Kişilik
D) Farkındalık
E) Deneyimler

Cevap : D) Farkındalık

Açıklama : Bir kişinin tutumu ile davranışı arasındaki tutarlılığı etkileyen birçok faktör vardır. Bireyin kendi tutumunun farkında olması (self-awareness), bu tutarlılığı artıran önemli bir psikolojik faktördür. Kişi, tutumunun bilincinde olduğunda ona uygun davranma olasılığı yükselir.

20. Öfke kontrol yöntemleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

A) Duyuşsal Öfke Kontrol Yöntemi
B) Davranışsal Öfke Kontrol Yöntemi
C) Duygusal Öfke Kontrol Yöntemi
D) Tutumsal Öfke Kontrol Yöntemi
E) Bilişsel Öfke Kontrol Yöntemi

Cevap : D) Tutumsal Öfke Kontrol Yöntemi

Açıklama : Öfke kontrolü stratejileri genellikle üç ana başlıkta incelenir: Bilişsel (öfkeye neden olan düşünceleri değiştirmek), Davranışsal (gevşeme egzersizleri, mola verme gibi eylemler) ve Duyuşsal/Duygusal (duyguları ifade etme, empati kurma). “Tutumsal” bir yöntem kategorisi standart literatürde yer almaz; tutum değişikliği, bu yöntemlerin bir sonucu olarak ortaya çıkar.