Ata–Aöf Örgütsel Davranış 2024-2025 Vize Soruları

Giriş: Örgütsel Davranışı Anlamak

Örgütsel davranış, bireylerin ve grupların örgüt içindeki hareketlerini ve bu hareketlerin örgüt yapısına etkilerini inceleyen bir disiplindir. Temelleri, Max Weber tarafından atılan Bürokrasi Yaklaşımı gibi klasik teorilere dayanan bu alan, günümüzde çok daha karmaşık süreçleri ele alır. Örgütsel davranışın kapsamı; bireysel düzeydeki motivasyondan, gruplararası çatışmaya ve örgüt düzeyindeki yönetim şekli gibi süreçlere kadar uzanır. Bu alanda yöneticilerin rolü kritiktir ve Mintzberg’in de belirttiği gibi, yöneticiler kişilerarası ilişkilerden karar vermeye kadar çeşitli rolleri üstlenirler.

Bireysel Farklılıklar: Kişilik, Değerler ve Tutumlar

Örgüt içindeki davranışı anlamanın ilk adımı, bireyi tanımaktır. Bireyin kendini ayrı ve eşsiz bir varlık olarak kabul etmesinin bir yansıması olan öz görüş (benlik kavramı), davranışlarının temelini oluşturur. Bu temelin üzerine, bireyin kişiliği inşa edilir. Örneğin; idealist, rekabetçi, sabırsız ve başarı odaklı bireyler A tipi kişilik olarak tanımlanırken, benliğin abartılı bir şekilde öne çıkarıldığı ve başkalarına ilginin azaldığı durumlar narsist kişilik özelliğini yansıtır. Bireyin davranışlarını yönlendiren bir diğer unsur ise değerlerdir. Düşünce ve eylem bağımsızlığını ifade eden kendini yönlendirme değeri, bireyin yaratıcılığını ve özerkliğini ortaya koyar. Bireylerin tutumları ise kişisel deneyimler, aile ve arkadaş gibi sosyal çevre ve medya gibi üç temel faktörün etkileşimiyle şekillenir.

Motivasyon Teorileri ve Güdüler

Çalışanları neyin harekete geçirdiğini anlamak, örgütsel davranışın merkezindedir. Motivasyon teorileri, temelde neyin motive ettiğine odaklanan Kapsam (İçerik) Teorileri ve motivasyonun nasıl oluştuğunu inceleyen Süreç Teorileri olarak ikiye ayrılır. Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi, Herzberg’in Çift Faktör Teorisi ve Alderfer’in ERG Teorisi gibi yaklaşımlar kapsam teorileriyken, Vroom’un Bekleyiş Teorisi önemli bir süreç teorisidir. Maslow’un hiyerarşisinde, saygınlık, tanınma ve kendine güven gibi ihtiyaçlar kendini gösterme (saygı) basamağında yer alır. Bunun yanı sıra, insanın sosyal bir varlık olmasının bir sonucu olarak ortaya çıkan, başka insanlarla ilişki ve dostluk kurmaya yönelik ait olma-bağlanma güdüsü de temel motive edici unsurlardandır.

Örgüt İçinde Algı, Öğrenme ve Etkileşim

Bireylerin birbirlerinin davranışlarını nasıl yorumladığı, örgüt içi ilişkileri derinden etkiler. Atfetme (yükleme) teorisine göre, bir davranışın nedenini anlamaya çalışırken, eğer diğer bireyler de o durumda benzer şekilde davranıyorsa, bu durumda fikir birliğinin yüksek olduğu kabul edilir. Bireyler, başkaları üzerinde olumlu bir izlenim bırakmak için çeşitli taktikler kullanır. Örneğin, kişinin başarılarını sürekli vurgulaması kendini yüceltme taktiğiyken; kendisini çalışkan, dürüst ve özverili göstererek rol model olmaya çalışması örnek teşkil etme taktiğidir. Davranışların ve duyguların önemli bir kısmı öğrenme yoluyla kazanılır. Korku, sevinç gibi birçok temel duygusal tepki, nötr bir uyaranın anlamlı bir uyaranla eşleşmesi sonucu öğrenildiği Klasik Koşullama yoluyla edinilir. Duyguları tanıma ve anlama becerisi ise duygusal zekânın temelini oluşturur. Bir duyguyu hissedildiği anda tanıyabilme ve bu bilgiyi kararları verirken kullanabilme yeteneği, kendi duygularının farkında olma olarak adlandırılır.

Modern Örgütler ve Davranış Yönetimi

Günümüzün dinamik çevresinde, sürekli öğrenen ve adapte olan öğrenen örgütler öne çıkmaktadır. Bu örgütlerin temel özellikleri arasında tüm üyelerin strateji oluşturmaya katılımı, kişisel gelişim fırsatları ve esnek ödül sistemleri bulunur. Bu tür yapılarda, geleneksel örgütlerin bir özelliği olan ödül katılığı yerine performansı teşvik eden esnek uygulamalar vardır. Örgütlerde davranışı yönetmek ve değiştirmek de planlı bir süreç gerektirir. Bu sürecin adımlarından birinde, istenen veya istenmeyen bir davranışın ne sıklıkla ortaya çıktığının belirlenmesi, yani davranışın ölçülmesi ve başarı standartlarının konulması yer alır. Son olarak, çalışanların işlerinden duyduğu memnuniyet olan iş tatminini etkileyen işin çeşitliliği, ücret ve işin zorluk derecesi gibi birçok faktör bulunurken, cezalandırma genellikle iş tatminini artıran bir faktör olarak kabul edilmez.

1. Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi’nde, saygınlık, tanınma, prestij kazanma ve kendine güven duyma gibi ihtiyaçlar hangi basamakta yer alır?

A) Güvenlik ihtiyacı
B) Kendini gösterme
C) Kendini gerçekleştirme
D) Sosyal ihtiyaçlar
E) Fizyolojik ihtiyaçlar

Cevap : B) Kendini gösterme

Açıklama : Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi’nde bu basamak “Saygı İhtiyacı” (Esteem Needs) olarak bilinir. Sorudaki “Kendini gösterme” ifadesi bu basamağı karşılamaktadır. Bu düzey, bireyin hem kendisine saygı duyması (kendine güven, başarı) hem de başkalarından saygı görmesi (tanınma, statü, prestij) ihtiyaçlarını içerir.

2. I. Tutum objesiyle doğrudan etkileşim
II. Anne, baba ve arkadaşlar
III. Medya.
Yukarıda verilenlerden hangisi ya da hangileri tutumların oluşmasını etkileyen faktörlerdendir?

A) I ve II
B) II ve III
C) I ve III
D) I,II ve III
E) Yalnız I

Cevap : D) I,II ve III

Açıklama : Tutumlar üç temel yolla oluşur: Kişisel deneyimler (tutum objesiyle doğrudan etkileşim), sosyal öğrenme (aile, arkadaşlar gibi sosyal çevreden öğrenme) ve kitle iletişim araçları (medya). Dolayısıyla verilen üç faktör de tutumların oluşumunda etkilidir.

3. Aşağıdakilerden hangisi motivasyonla ilgili kapsam teorileri arasında yer almaz?

A) Herzbegrg’in Çift Faktör Teorisi
B) Vromm’un Bekleyiş Teorisi
C) McClelland’ın Başarma İhtiyacı Teorisi
D) Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi Yaklaşımı
E) Alderfer’in ERG Teorisi

Cevap : B) Vromm’un Bekleyiş Teorisi

Açıklama : Motivasyon teorileri Kapsam (İçerik) ve Süreç teorileri olarak ikiye ayrılır. Kapsam teorileri, insanı neyin motive ettiğine odaklanır (Maslow, Herzberg, McClelland, Alderfer). Süreç teorileri ise motivasyonun nasıl oluştuğu sürecini inceler. Vroom’un Bekleyiş Teorisi, bu süreç teorilerinden biridir ve bu nedenle kapsam teorileri arasında yer almaz.

4. Atfetme (yükleme) sürecinde eğer diğer bireyler de değerlendirdiğimiz bireye benzer şekilde davranıyorsa aşağıdaki durumlardan hangisi ortaya çıkar?

A) Farklılık yüksek olarak kabul edilir.
B) Ayırt edicilik yüksek olarak kabul edilir.
C) Tutarlılık yüksek olarak kabul edilir.
D) Fikir birliği yüksek olarak kabul edilir.
E) Benzerlik yüksek olarak kabul edilir.

Cevap : D) Fikir birliği yüksek olarak kabul edilir.

Açıklama : Atfetme teorisinde “fikir birliği”, belirli bir durumda diğer insanların da aynı şekilde davranıp davranmadığını ifade eder. Eğer bir durumda herkes benzer şekilde davranıyorsa (örneğin bir sınavda tüm öğrenciler düşük not almışsa), fikir birliği yüksek kabul edilir ve davranışın nedeni dışsal faktörlere (sınavın zor olması gibi) atfedilir.

5. Öğrenen örgütün özelliklerine ilişkin verilen aşağıdaki bilgilerden hangisi doğru değildir?

A) Kişisel gelişim fırsatı
B) Çevresel analiz
C) Ödül katılığı
D) Katılım
E) İçsel değişim

Cevap : C) Ödül katılığı

Açıklama : Öğrenen örgütler, esnek, yenilikçi ve değişime açık yapılardır. Bu nedenle “ödül katılığı” yerine “ödül esnekliği” bu tür örgütlerin bir özelliğidir. Performansı, öğrenmeyi ve yeniliği teşvik eden esnek ödül sistemleri kullanılır. Ödül katılığı ise geleneksel, hiyerarşik örgütlerin bir özelliğidir.

6. Aşağıdaki değer boyutlarından hangisi düşünce ve eylem bağımsızlığını ortaya koyar?

A) Yardımseverlik
B) Uygunluk
C) Hazcılık
D) Evrensel düşünce
E) Kendini yönlendirme

Cevap : E) Kendini yönlendirme

Açıklama : Schwartz’ın Değerler Kuramı’na göre “kendini yönlendirme” (self-direction) değeri, bireyin bağımsız düşünme, hareket etme, yaratıcılık ve keşfetme gibi özelliklerini kapsar. Bu değer boyutu, bireyin kendi kararlarını alabilme ve kendi eylemlerini yönetebilme arzusunu ifade eder.

7. Tüm örgüt üyelerinin strateji oluşturmaya katkı sağlaması, öğrenen örgütlerin hangi özelliğini ifade eder?

A) Çevresel analiz
B) Ödül esnekliği
C) Bilgilendirme
D) Katılım
E) Kişisel gelişim fırsatı

Cevap : D) Katılım

Açıklama : Öğrenen örgütler, bilginin ve karar verme sürecinin sadece üst yönetimle sınırlı kalmadığı, tüm çalışanların sürece dahil edildiği yapılardır. Tüm örgüt üyelerinin strateji oluşturma gibi önemli bir sürece katkı sağlaması, “katılım” ilkesinin bir yansımasıdır.

8. Aşağıdaki duygusal zekâ unsurlarından hangisi kişinin herhangi bir duyguyu hissettiğinde onu tanıyabilme, izleyebilme ve bu bilgiyi kararlarını verirken kullanabilme yeteneğini ortaya koymaktadır?

A) Kendi duygularını yönetebilme
B) Kendini motive etme
C) Kendi duygularının farkında olma
D) Sosyal beceriler
E) Empati

Cevap : C) Kendi duygularının farkında olma

Açıklama : Bu tanım, duygusal zekanın temel boyutu olan “Kendi duygularının farkında olma” (öz-farkındalık) kavramını açıklamaktadır. Bu yetenek, bir duyguyu ortaya çıktığı anda fark etme, onu isimlendirebilme ve anlama kapasitesini içerir.

9. “Ben bu işletmeye geldiğimden beri işletmenin müşteri sayısı sürekli arttı.” şeklinde bir ifadeyi sık sık kullanma hangi izlenim yönetimi taktiğine örnek oluşturur?

A) Mazur gösterme
B) Örnek teşkil etme
C) Yağcılık
D) Kendini yüceltme
E) Abartmak

Cevap : D) Kendini yüceltme

Açıklama : İzlenim yönetimi taktiklerinden biri olan “kendini yüceltme” (self-promotion), bireyin kendi başarılarını, yeteneklerini ve olumlu sonuçlardaki payını vurgulayarak başkaları üzerinde yetkin ve başarılı bir izlenim bırakma çabasıdır. Verilen örnek, bu taktiğe tam olarak uymaktadır.

10. Aşağıdaki izlenim yönetimi taktiklerinin hangisini birey, kendisini çalışkan, dürüst, özverili, mesleğine ve örgütüne bağlı olarak gösterme amacıyla kullanır?

A) Abartmak
B) Yağcılık
C) Örnek teşkil etme
D) İyilik
E) Beraberlik

Cevap : C) Örnek teşkil etme

Açıklama : “Örnek teşkil etme” (exemplification) taktiği, bireyin ideal bir çalışan imajı çizmek için kendini ahlaki değerlere bağlı, çalışkan, özverili ve sadık biri olarak sunmasıdır. Birey, bu yolla başkalarının gözünde rol model ve saygın bir kişi olarak algılanmayı hedefler.

11. Korku, sevinç, tiksinti, üzüntü gibi duygusal tepkilerimizin çoğu hangi yolla öğrenilir?

A) Edimsel Koşullama
B) Klasik Koşullama
C) Sosyal Öğrenme
D) Ceza
E) Olumlu Pekiştirme

Cevap : B) Klasik Koşullama

Açıklama : Klasik koşullanma, nötr bir uyaranın (örn. bir ses) doğal bir tepkiyi (örn. korku) tetikleyen bir uyaranla (örn. ani bir patlama) eşleştirilmesi sonucu, nötr uyaranın tek başına o tepkiyi oluşturmayı öğrenmesi sürecidir. Birçok fobi ve duygusal tepki bu yolla öğrenilir.

12. Aşağıdaki ifadelerden hangisi narsist kişiliği tanımlamaktadır?

A) Benliğin abartılı bir şekilde öne çıkarılması ve başkalarına olan ilginin azalmasıdır.
B) Bireyin davranışını çevresindeki durumsal faktörlere göre uyarlama yeteneğini ifade etmektedir.
C) Bireylerin kendilerini etkileyen olayları kontrol edebileceklerine olan inançlarının sınırını temsil eder.
D) Başkalarını kullanan, daha çok kazanan ve yüz yüze iletişimde çok başarılı bireylerdir.
E) Geleneksel değerlere ve saygın ya da geçerli otoriteye itaat etme eğilimindedir.

Cevap : A) Benliğin abartılı bir şekilde öne çıkarılması ve başkalarına olan ilginin azalmasıdır.

Açıklama : Narsisizm, kişinin kendini aşırı derecede önemli görmesi, sürekli hayranlık beklemesi ve başkalarının duygularını anlama (empati) konusunda yetersiz olması ile karakterize edilen bir kişilik özelliğidir. Bu durum, benliğin abartılı bir şekilde öne çıkarılması olarak tanımlanabilir.

13. I. Kişiler arası roller
II. Karar vermeyle ilgili roller
III. Teknik beceriler.
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri Mintzberg’e göre yöneticinin rolleri arasındadır?

A) I ve II
B) II ve III
C) I, II ve III
D) I ve III
E) Yalnız I

Cevap : C) I, II ve III

Açıklama : Mintzberg’e göre yöneticiler on farklı rolü üç ana kategori altında toplar: Kişilerarası Roller, Bilgi Sağlama Rolleri ve Karar Verme Rolleri. Soruda verilen “Kişiler arası roller” ve “Karar vermeyle ilgili roller” bu kategorilerdendir. “Teknik beceriler” ise Katz’ın yönetim becerileri sınıflandırmasına aittir. Ancak sorunun doğru cevabı C olarak verildiği için, soruyu hazırlayanın bu üç unsuru birlikte kabul ettiği varsayılmaktadır.

14. Aşağıdakilerden hangisi Bürokrasi Yaklaşımı’nın temellerini atmıştır?

A) Lillian Gilbreth
B) Henry Fayol
C) Elton Mayo
D) Frederick Taylor
E) Max Weber

Cevap : E) Max Weber

Açıklama : Alman sosyolog Max Weber, “Bürokrasi Yaklaşımı”nın kurucusu olarak kabul edilir. Weber, ideal bir bürokratik yapının özelliklerini (iş bölümü, hiyerarşi, yazılı kurallar, gayrişahsilik vb.) tanımlayarak modern örgüt teorisinin temellerini atmıştır.

15. Aşağıdakilerden hangisi örgütsel davranışın kapsamını oluşturan örgütsel süreçler arasında yer alır?

A) Gruplararası davranış
B) Yönetim şekli
C) Çatışma ve müzakere
D) Motivasyon düzeyi
E) Müşteri beklentileri

Cevap : B) Yönetim şekli

Açıklama : Örgütsel davranış; birey, grup ve örgüt düzeyindeki konuları inceler. “Yönetim şekli” veya liderlik tarzı, örgütün tamamını etkileyen, örgütsel kültür ve yapı ile iç içe geçmiş bir örgüt düzeyi sürecidir. Diğer şıklar ise daha çok grup (gruplararası davranış, çatışma) veya birey (motivasyon) düzeyindeki konularla ilgilidir.

16. Aşağıdakilerden hangisi iş tatminini etkileyen iş ve iş ortamına bağlı faktörlerden biri değildir?

A) İşin çeşitliliği
B) İşin zorluk derecesi
C) Ücret
D) İşin genel görünümü
E) Cezalandırma

Cevap : E) Cezalandırma

Açıklama : İş tatmini, işin kendisiyle ilgili faktörler (çeşitlilik, zorluk derecesi, anlamlılık) ve iş ortamıyla ilgili faktörler (ücret, çalışma arkadaşları, yönetim tarzı) tarafından etkilenir. Cezalandırma ise genellikle bir davranış değiştirme tekniğidir ve doğrudan iş tatminini artıran bir faktör olarak değil, genellikle olumsuz sonuçları olan bir uygulama olarak ele alınır.

17. Bireyin kendini ayrı ve eşsiz bir varlık olarak kabul etmesinin yansıması olan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Öz görüş
B) Ön yargı
C) Öz yetkinlik
D) Kişilik
E) Öz saygı

Cevap : A) Öz görüş

Açıklama : “Öz görüş” veya daha yaygın kullanımıyla benlik kavramı (self-concept), bireyin kendine dair sahip olduğu inançlar, algılar ve düşüncelerin bütünüdür. Bu, bireyin kendini diğerlerinden ayrı, kendine özgü nitelikleri olan eşsiz bir varlık olarak görmesini içerir.

18. İdealist, dinamik, hareketli, rekabetçi, mücadeleci ve mükemmeliyetçi, kaybetmeye tahammülsüz, öfkeli ve saldırgan kişiler aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilmektedir?

A) A tipi kişilik
B) Narsist kişilik
C) Otoriter kişilik
D) Makyavelist kişilik
E) B tipi kişilik

Cevap : A) A tipi kişilik

Açıklama : Bu özellikler, “A tipi kişilik” yapısını tanımlamaktadır. A tipi bireyler genellikle sabırsız, zaman baskısı altında yaşayan, başarı odaklı, rekabetçi ve strese yatkın kişiler olarak bilinirler. B tipi kişilik ise bunun tersine daha sakin, rahat ve sabırlı bir yapıya sahiptir.

19. Aşağıda verilen örgütlerde davranış değiştirme adımlarından hangisinde yöneticinin, istenmeyen veya istenen davranışın ortaya çıkma sıklığını belirlemesi söz konusudur?

A) Ölçmek ve başarı standartları belirlemek
B) Strateji geliştirmek
C) Saptamak
D) Teşhis etmek ve tanımlamak
E) Değerlendirmek

Cevap : A) Ölçmek ve başarı standartları belirlemek

Açıklama : Davranış değiştirme sürecinde, müdahale öncesi ve sonrası durumu karşılaştırabilmek için öncelikle mevcut durumun somut verilerle ortaya konması gerekir. Davranışın “ölçülmesi”, o davranışın ne sıklıkla, ne kadar süreyle veya ne yoğunlukta ortaya çıktığının sayısal olarak belirlenmesi anlamına gelir.

20. Aşağıdakilerden hangisi başka insanlarla ilişki, arkadaşlık ve dostluk kurma gibi çeşitli bağlar oluşturmaya yönelik güdüdür?

A) Ait olma-bağlanma güdüsü
B) Statü güdüsü
C) Güç güdüsü
D) Başarma güdüsü
E) Güvenlik güdüsü

Cevap : A) Ait olma-bağlanma güdüsü

Açıklama : Bu tanım, sosyal bir varlık olan insanın temel ihtiyaçlarından biri olan “ait olma-bağlanma güdüsünü” açıklamaktadır. Bu güdü, bireyin bir grubun parçası olma, sevme, sevilme, sosyal ilişkiler kurma ve aidiyet hissetme arzusunu ifade eder.