SOS204U Davranış Bilimlerine Giriş Ünite -7

Giriş: Güdü ve Duyguların Karmaşık Dansı

İnsan davranışlarının ardındaki “neden”leri anlamaya çalıştığımızda karşımıza iki temel kavram çıkar: güdüler ve duygular. Güdüler, bizi belirli bir hedefe yönelten içsel veya dışsal itici güçlerdir. Duygular ise bu süreçte yaşadığımız öznel deneyimlerdir. Bu iki kavram birbiriyle iç içe geçmiştir ve davranışlarımızı birlikte şekillendirirler.

Güdülerin Sınıflandırılması ve Temel Kuramlar

Güdüler, kaynaklarına ve doğalarına göre farklı şekillerde sınıflandırılır. Açlık, susuzluk gibi yaşamsal ihtiyaçlardan doğan güdüler biyolojik temelliyken, bir gruba ait olma veya takdir görme gibi ihtiyaçlardan doğanlar sosyal temellidir. Örneğin, bir arada bulunma güdüsü sosyal bir güdüyken, açlık, susuzluk, cinsellik ve uyuma biyolojik güdülerdir. Güdülerin kaynağına göre yapılan bir diğer ayrım ise içsel ve dışsal güdülerdir. Merak, bilme ihtiyacı gibi içten gelen iticiler içsel güdülere örnekken, çevreden gelen bir beklenti veya ödüle yönelik olan onay alma isteği dışsal kaynaklı bir güdüdür.

Güdüleri açıklayan çeşitli kuramlar geliştirilmiştir. Bunlardan İçgüdü Kuramı, davranışların, bir türün tümüne özgü, doğuştan gelen özgül davranış örüntüleriyle şekillendiğini savunur. Fizyolojik ihtiyaçların yarattığı gerilimi azaltma eğilimimizi temel alan kuram ise Dürtü Azalma Kuramı’dır. Bu kurama göre, acıktığımız zaman bedenimizden gelen sinyaller sonucu bu ihtiyacı gidermek için yiyecek ararız. Abraham Maslow’un geliştirdiği Humanistik Güdü Kuramı (İhtiyaçlar Hiyerarşisi) ise, insanın en temel fizyolojik ihtiyaçlardan başlayarak en üst düzeyde kendini gerçekleştirme ihtiyacına kadar bir dizi ihtiyacı gidermeye yönelik güdülendiğini belirtir.

Duyguların Doğası, Bileşenleri ve Kuramları

Duygular, bilişsel, fizyolojik ve davranışsal olmak üzere üç temel bileşenden oluşur. Bir olayı “olumsuz” olarak yorumlamak, duygunun bilişsel bileşenine yönelik bir ifadedir. Duyguların ifade ediliş biçimleri evrensel olabilir. Örneğin, gülümsemenin mutluluğu ifade etmesi gibi, bütün kültürlerde belirli duyguları belirten yüz ifadelerine evrensel yüz ifadeleri denir.

Duyguların nasıl oluştuğunu açıklayan çeşitli kuramlar vardır. James-Lange Kuramı, duyguların vücudumuzda meydana gelen fizyolojik değişikliklerden kaynaklandığını ve her duygunun kendine özgü bir fizyolojik örüntüsü olduğunu savunur. Bir diğer kuram olan Yüz Geri Bildirimi Kuramı ise, yüz kaslarımızdan ve derimizden gelen geri bildirimlerin beyin tarafından yorumlanarak duygulara dönüştürüldüğünü öne sürer.

Duygusal Nörobilim: Beynin Duygu Merkezi

Modern nörobilim çalışmaları, duyguların beyindeki temellerini araştırmaktadır. Bu çalışmalara göre, özellikle tehdit edici uyarıcıları tespit edip değerlendiren ve duygusal içerikli anıları depolayan en önemli beyin bölgesi badem şeklindeki Amigdala’dır. Amigdala, tehlikeyi bilinçli zihnimizden bile önce fark ederek hayatta kalmamızı sağlayan bir alarm sistemi gibi çalışır.

1. Davranışlarımıza yön veren güdülerden hangisi diğerlerinden farklıdır?

A) Açlık
B) Susuzluk
C) Cinsellik
D) Bir arada bulunma
E) Uyuma

Cevap : D. Bir arada bulunma

Açıklama : Açlık, susuzluk, cinsellik ve uyuma, organizmanın varlığını devam ettirmesi için gerekli olan, öğrenilmemiş, birincil (biyolojik) güdülerdir. “Bir arada bulunma” ise sosyal çevre ile etkileşim sonucu öğrenilen ikincil (sosyal) bir güdüdür.

2. Aşağıda verilen güdülerden hangisi dışsal kaynaklı güdüdür?

A) Merak
B) Bilme ihtiyacı
C) Yeterli olma isteği
D) Gelişme arzusu
E) Onay alma isteği

Cevap : E. Onay alma isteği

Açıklama : Dışsal güdüler, bireyin dışından gelen para, ödül veya başkalarının onayı gibi faktörlerdir. Merak, bilme ihtiyacı, yeterli olma isteği ve gelişme arzusu ise davranışın kendisinden keyif almayı sağlayan içsel güdülerdir. Başkalarından “onay alma isteği” dışsal bir güdülenme kaynağıdır.

3. Canlı davranışlarının doğuştan getirilen güdülere dayandığını vurgulayan güdüleme kuramı hangisidir?

A) Davranışçı güdü kuramı
B) İç güdü kuramı
C) Biyolojik güdü kuramı
D) Humanistik güdü kuramı
E) Sosyal öğrenme güdü kuramı

Cevap : B. İç güdü kuramı

Açıklama : İç güdü kuramı, davranışların temelinde, bir türün tümüne özgü, doğuştan gelen ve öğrenilmemiş davranış örüntüleri olan “içgüdülerin” yattığını savunur. Bu kurama göre davranışlar, biyolojik olarak programlanmış eğilimlerdir.

4. Acıktığımız zaman bedenimizden gelen sinyaller sonucu açlığımızı farkederek bu ihtiyacımızı gidermek için yiyecek aradığımızı savunan güdüleme kuramı hangisidir?

A) Davranışçı güdü kuramı
B) İç güdü kuramı
C) Dürtü azalma kuramı
D) Humanistik güdü kuramı
E) Optimum uyarılma kuramı

Cevap : C. Dürtü azalma kuramı

Açıklama : Dürtü azalma kuramına göre, açlık gibi bedensel bir gereksinim, organizmada bir gerginlik (dürtü) yaratır. Organizma, bu hoş olmayan gerginliği azaltmak ve içsel denge durumuna (homeostasis) dönmek için yiyecek arama gibi davranışlara güdülenir.

5. Humanistik güdü kuramına gore bireyin yaşamı boyunca davranışlarını güdüleyen en üst düzey ihtiyacı hangisidir?

A) Fizyolojik ihtiyaç
B) Ait olma ihtiyacı
C) Güvenlik ihtiyacı
D) Saygınlık ihtiyacı
E) Kendini gerçekleştirme ihtiyacı

Cevap : E. Kendini gerçekleştirme ihtiyacı

Açıklama : Humanistik kuramın önemli bir parçası olan Abraham Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi’ne göre, birey alt düzeydeki ihtiyaçlarını (fizyolojik, güvenlik vb.) karşıladıktan sonra en üst basamakta yer alan, potansiyelini tam olarak ortaya koyma ihtiyacı olan “kendini gerçekleştirme” ihtiyacı tarafından güdülenir.

6. Yaşadığı olay sonucu hissettiği duyguyu “olumsuz” olarak tanımlayan kişi duygunun hangi bileşenine yönelik cevap vermiştir?

A) Bilişsel
B) Fizyolojik
C) Davranışsal
D) Güdüsel
E) İçsel

Cevap : A. Bilişsel

Açıklama : Duyguların bilişsel bileşeni, yaşanan bir duruma veya olaya ilişkin yapılan öznel yorumları, düşünceleri ve değerlendirmeleri içerir. Bir duyguyu “olumlu” veya “olumsuz” olarak etiketlemek, o duruma ilişkin yapılmış bilişsel bir değerlendirmedir.

7. Gülümsemenin mutluluğu ifade etmesi gibi bütün kültürlerde belli duyguları veya duygusal durumları belirten yüz ifadelerine ne denir?

A) Duygu ifadeleri
B) Güdü ifadeleri
C) Kültürel yüz ifadeleri
D) Evrensel yüz ifadeleri
E) İç güdüsel yüz ifadeleri

Cevap : D. Evrensel yüz ifadeleri

Açıklama : Paul Ekman’ın çalışmalarıyla ortaya konan evrensel yüz ifadeleri, mutluluk, üzüntü, öfke, korku gibi temel duyguların, kültürden bağımsız olarak tüm insanlar tarafından aynı şekilde ifade edildiğini ve anlaşıldığını belirtir.

8. Duyguların vücudumuzda meydana gelen fizyolojik değişikliklerden kaynaklandığını ve her duygunun ayrı bir fizyolojik örüntüsünün olduğunu savunan duygu kuramı hangisidir?

A) James-Lange kuramı
B) Cannon-Bard Kuramı
C) Yüz geri bildirimi kuramı
D) Lazaruz kuramı
E) Schachter-Singer Kuramı

Cevap : A. James-Lange kuramı

Açıklama : James-Lange kuramına göre, duygusal bir uyaran önce vücutta spesifik fizyolojik tepkilere (kalp atışının hızlanması, terleme vb.) yol açar. Beynimiz bu fizyolojik değişiklikleri yorumlar ve bu yorumlama sonucunda duygu (örneğin korku) hissedilir. Kuramın ünlü deyişi “kaçtığımız için korkarız” şeklindedir.

9. Yüz kaslarından ve deriden gelen geri bildirimlerin beyin tarafından yorumlanarak duygulara dönüştürüldüğünü savunan kuram hangisidir?

A) James-Lange kuramı
B) Cannon-Bard Kuramı
C) Yüz geri bildirimi kuramı
D) Lazaruz kuramı
E) Schachter-Singer Kuramı

Cevap : C. Yüz geri bildirimi kuramı

Açıklama : Yüz geri bildirim kuramına göre, yüz kaslarımızın aldığı pozisyon (örneğin gülümsemek veya kaş çatmak), beyne hangi duyguyu hissetmesi gerektiği konusunda sinyaller gönderir. Yani önce yüz ifadesi oluşur, bu ifadeden beyne giden sinyaller yorumlanır ve buna uygun duygu hissedilir.

10. Özellikle tehdit edici uyarıcıları tespit edip değerlendiren ve duygusal içerikli hatıraları depolayan beyin bölgesinin adı nedir?

A) Amigdala
B) Talamus
C) Korteks
D) Hipokampüs
E) Prefrontal korteks

Cevap : A. Amigdala

Açıklama : Amigdala, beynin limbik sisteminde yer alan ve özellikle korku gibi temel duyguların işlenmesinden sorumlu olan bir bölgedir. Çevreden gelen uyarıcıları duygusal açıdan, özellikle de bir tehdit olup olmadığı konusunda, çok hızlı bir şekilde değerlendirir ve duygusal hafızanın oluşumunda kritik bir rol oynar.