SOS204U Davranış Bilimlerine Giriş Ünite -8

Giriş: Öğrenme Nedir?

Öğrenme, yaşantı ürünü olarak meydana gelen, nispeten kalıcı izli davranış değişikliği olarak tanımlanır. Bu süreç, sadece okuldaki akademik bilgileri değil, hayatımızdaki tüm beceri, alışkanlık ve tutumları kapsar. Ancak her davranış değişikliği öğrenme değildir. Öğrenmenin en temel özelliklerinden biri, refleks gibi doğuştan getirilen tepkilerden farklı olması ve yaşantı sonucu gelişmesidir. Büyüme, hastalık veya yorgunluk gibi geçici durumlar öğrenme sayılmaz. Ayrıca, öğrenilen davranışlar hem olumlu (yardım etmeyi öğrenmek) hem de olumsuz (kopya çekmeyi öğrenmek) olabilir.

Davranışçı Yaklaşım ve Koşullanma Türleri

Davranışçı Yaklaşım, öğrenmeyi dışsal uyaranlar ve gözlemlenebilir tepkiler arasındaki bir bağ olarak görür. Bu yaklaşıma göre, zihinsel süreçler (duygu, düşünce vb.) gözlemlenemediği için bilimsel olarak incelenemez. Bu yaklaşımın iki temel öğrenme modeli vardır:

• Klasik Koşullanma: İvan Pavlov tarafından geliştirilen bu modelde, organizmanın doğal (refleksif) bir tepkisi, nötr bir uyaranla eşleştirilerek öğrenilir. Örneğin, bir öğrencinin LGS sınavında yaşadığı yoğun başarısızlık kaygısının, yıllar sonra ÖSS sınavında da benzer bir kaygıya yol açması, klasik koşullanma ile açıklanabilir. Bu öğrenmenin ortadan kalkması ise sönme olarak adlandırılır. Örneğin, ödül alamayan bir çocuğun bir süre sonra dişlerini fırçalamaktan vazgeçmesi, pekiştirilmeyen davranışın sönmesine bir örnektir.
• Edimsel Koşullama: B.F. Skinner’in öncülük ettiği bu modelde, öğrenme davranışın sonuçları tarafından kontrol edilir. Bir davranışın ardından gelen olumlu sonuç (pekiştirme) o davranışın tekrarlanma olasılığını artırırken, olumsuz sonuç (ceza) azaltır. Örneğin, ödevlerini zamanında tamamladığı için oyun oynamasına izin verilen bir çocuğun bu davranışı, sevdiği bir etkinlikle ödüllendirildiği için Premack İlkesi’ne göre pekiştirilmiştir. Buna karşılık, oyun oynarken camı kıran bir öğrencinin geziye götürülmemesi, sevdiği bir şeyden mahrum bırakıldığı için II. Tip Ceza’ya bir örnektir. Pekiştirmenin ne zaman yapılacağını belirleyen tarifeler de vardır. Okullarda kırk beş dakikada bir 10 dakikalık teneffüs verilmesi, belirli bir zaman sonunda pekiştirme yapıldığı için sabit aralıklı pekiştirme tarifesidir.

Sosyal-Bilişsel Öğrenme: Gözlem ve Taklit

Albert Bandura’nın geliştirdiği Sosyal-Bilişsel Öğrenme Yaklaşımı, öğrenmenin sadece doğrudan deneyimlerle değil, aynı zamanda başkalarını gözlemleyerek ve taklit ederek de gerçekleşebileceğini savunur. Bu kurama göre, bir bireyin davranışları, büyük ölçüde çocukluğunda gözlemlediği modellerin davranışlarından etkilenir. Örneğin, Ali’nin, çocukluğunda babasının yaptığı gibi, oyuncaklarını kırdığı için oğluna tokat atması, saldırganlığın gözlem yoluyla öğrenilmesine trajik bir örnektir.

Bilişsel Yaklaşım ve Bilgi İşleme Kuramı

Bilişsel yaklaşım, öğrenmeyi zihinsel süreçler (dikkat, algı, hafıza vb.) üzerinden açıklar. Bu yaklaşımın en bilinen modeli olan Bilgi İşleme Kuramı, insan zihnini bir bilgisayara benzetir. Bu kurama göre bilgi, üç tür bellekte işlenir: Duyusal Kayıt, Kısa Süreli Bellek ve Uzun Süreli Bellek. Uzun süreli belleğin bir türü olan ve araba kullanmak, bisiklete binmek gibi otomatikleşmiş becerilerin nasıl yapılacağı ile ilgili bilgilerin depolandığı bellek türü İşlemsel Bellek’tir.

1. Aşağıdaki özelliklerden hangisi öğrenmenin özelliklerinden değildir?

A) Doğuştan getirilmesi
B) Yaşantı sonucu gelişmesi
C) Davranışlarda değişikliğe yol açması
D) Belli bir süre devam etmesi
E) Reflekslerle açıklanmaması

Cevap : A. Doğuştan getirilmesi

Açıklama : Öğrenme, yaşantı ürünü olarak meydana gelen ve davranışta kalıcı izli değişikliklere yol açan bir süreçtir. Doğuştan getirilen refleksif ve içgüdüsel davranışlar öğrenme kapsamında sayılmaz. Bu nedenle “doğuştan getirilmesi” öğrenmenin bir özelliği değildir.

2. Aşağıdaki öğrenilmiş davranışlardan hangisi diğerlerinden farklıdır?

A) Çocuğun çimlere basmamayı öğrenmesi
B) Yaşlı birine yardım etmeyi öğrenmek
C) Öğrencinin düzenli ders çalışma alışkanlığını öğrenmesi
D) Çocuğun odasını toplamayı öğrenmesi
E) Öğrencinin sınavda kopya çekmeyi öğrenmesi

Cevap : E. Öğrencinin sınavda kopya çekmeyi öğrenmesi

Açıklama : Diğer şıklarda yer alan davranışlar (kurallara uyma, yardımseverlik, disiplin, düzenlilik) toplumsal olarak olumlu ve istenen davranışlardır. Ancak sınavda kopya çekmeyi öğrenmek, toplumsal olarak olumsuz ve istenmeyen bir davranış olduğu için diğerlerinden farklıdır.

3. Aşağıdakilerden hangisi davranışçı yaklaşımın sayıtlılarından biri değildir?

A) Duygu, düşünce, güdülenme gibi özellikler öğrenmede önemlidir.
B) Doğduğunda insan zihni boş bir levhadır.
C) Öğrenme uyarıcı ile tepki arasındaki süreçtir.
D) İnsanlarla hayvanların öğrenmeleri birbirine benzer.
E) Öğrenmede dışsal pekiştirme daha önemlidir.

Cevap : A. Duygu, düşünce, güdülenme gibi özellikler öğrenmede önemlidir.

Açıklama : Davranışçı yaklaşım, sadece objektif olarak gözlemlenebilen ve ölçülebilen davranışlara odaklanır. Duygu, düşünce, güdülenme gibi zihinsel ve içsel süreçleri inceleme alanı dışında tutar. Bu nedenle bu özelliklerin öğrenmede önemli olduğunu savunmak, davranışçı yaklaşıma aykırıdır.

4. Aşağıdakilerden hangisi klasik koşulama ilkelerinden sönme olayına bir örnektir?

A) Bir çocuğun küçükken korktuğu maymunundan tekrar korkması
B) Ödül alamayan çocuğun dişlerini fırçalamaktan vazgeçmesi
C) Tavukların evin hanımını görünce yem alanına toplanması
D) Ev hanımının hoşlanmadığı sanatçının programını izlememesi
E) Çocuğun babasını görünce gözlerinin içinin gülmesi

Cevap : B. Ödül alamayan çocuğun dişlerini fırçalamaktan vazgeçmesi

Açıklama : Sönme (extinction), pekiştirilen bir davranışın, pekiştireç ortadan kalktığında zamanla azalması ve ortadan kalkmasıdır. Bu sorudaki örnek, pekiştireç (ödül) kesildiği için davranışın (diş fırçalama) sona erdiği bir edimsel koşullanma sönmesidir. (Not: Soru “klasik koşullama” dese de, seçenekler arasında en uygun sönme örneği budur).

5. LGS sınavında başarısızlık yaşayan öğrencinin ÖSS sınavında kaygı yaşaması hangi öğrenme yaklaşımıyla açıklanabilir?

A) Edimsel Öğrenme Yaklaşımı
B) Sosyal Öğrenme Yaklaşımı
C) Klasik Öğrenme Yaklaşımı
D) Bilişsel Öğrenme Yaklaşımı
E) Premack ilkesi

Cevap : C. Klasik Öğrenme Yaklaşımı

Açıklama : Bu durum, duygusal bir tepkinin koşullanmasıdır. Başarısızlık (koşulsuz uyaran) doğal olarak kaygıya (koşulsuz tepki) yol açar. Sınav ortamı (nötr uyaran) başarısızlıkla eşleştiği için zamanla tek başına kaygı (koşullu tepki) yaratmaya başlar. Bu süreç klasik koşullama ile açıklanır.

6. Ödevlerini zamanında tamamladığı için oyun oynamasına izin verilen çocuk edimsel koşullama ilkelerinden hangisine göre pekiştirilmiştir?

A) Olumsuz pekiştirme
B) 1. Tip ceza
C) 2. Tip ceza
D) Premack ilkesi
E) Simgesel ödülle pekiştirme

Cevap : D. Premack ilkesi

Açıklama : Premack ilkesine göre, bireyin yapmaktan hoşlandığı (sık yaptığı) bir davranış, yapmaktan hoşlanmadığı (az yaptığı) bir davranışı pekiştirmek için kullanılabilir. Burada, çocuğun sevdiği “oyun oynamak” etkinliği, daha az sevdiği “ödev yapma” davranışını pekiştirmek için bir ödül olarak kullanılmıştır.

7. Oyun oynarken camı kıran öğrencinin geziye götürülmemesi edimsel koşullama ile öğrenmede hangi kavramla açıklanabilir?

A) Olumsuz pekiştirme
B) 1. Tip ceza
C) 2. Tip ceza
D) Premack ilkesi
E) Simgesel ödülle pekiştirme

Cevap : C. 2. Tip ceza

Açıklama : II. Tip ceza (olumsuz ceza), istenmeyen bir davranışın ardından bireyin hoşuna giden bir uyarıcının ortamdan çıkarılmasıdır. Burada, cam kırma (istenmeyen davranış) sonucunda, öğrencinin sevdiği bir etkinlik olan geziye gitme hakkı elinden alınmıştır.

8. Okullarda kırkbeş dakikada bir 10 dakikalık teneffüs verilmesi hangi pekiştirme tarifesi ile adlandırılır?

A) Sürekli pekiştirme
B) Değişken aralıklı pekiştirme
C) Değişken oran aralıklı pekiştirme
D) Sabit oranlı pekiştirme
E) Sabit aralıklı pekiştirme

Cevap : E. Sabit aralıklı pekiştirme

Açıklama : Sabit aralıklı pekiştirme tarifesinde, pekiştireç belirli ve sabit bir zaman aralığı geçtikten sonra verilir. Okullarda teneffüsün (pekiştireç) her 45 dakikalık (sabit zaman aralığı) dersin ardından verilmesi bu tarifeye bir örnektir.

9. Aşağıda belirtilen ifadelerden hangisi sosyal-bilişsel öğrenmeye örnektir?

A) Annesinin onayını almak için Ayşe’nin masayı hazırlaması,
B) Ali’nin çocukluğunda yaşadığı gibi oğluna oyuncaklarını kırdığı için tokat atması,
C) Sema’nın derslerinde başarısız olduğu için harçlığının kesilmesi,
D) Veli’nin babasının azarlamasını önlemek için ders çalışması
E) Hakkı’nın kardeşiyle iyi geçinmediği için azarlanması.

Cevap : B. Ali’nin çocukluğunda yaşadığı gibi oğluna oyuncaklarını kırdığı için tokat atması,

Açıklama : Sosyal-bilişsel öğrenme (gözlem yoluyla öğrenme), başkalarının davranışlarını gözlemleyerek ve taklit ederek öğrenmeyi ifade eder. Ali’nin, kendi çocukluğunda babasından gördüğü bir davranışı (model alma) kendi oğluna uygulaması, bu öğrenme türüne bir örnektir.

10. Bilişsel öğrenmeye yaklaşımına gore araba kullanmak gibi otomatik tepkilerimiz hangi belleğimizde kayıtlıdır?

A) Kısa sureli bellek
B) İşlemsell bellek
C) Anısal bellek
D) Anlamsal bellek
E) Duyusal bellek

Cevap : B. İşlemsell bellek

Açıklama : İşlemsel bellek (procedural memory), bisiklete binmek, araba kullanmak gibi motor becerilerin ve bir şeyin “nasıl yapılacağı” ile ilgili bilgilerin depolandığı bellek türüdür. Bu beceriler tekrar edildikçe otomatik hale gelir.