Klasik Mantık 2024-2025 Vize Soruları

Giriş: Mantığın En Küçük Birimi Olarak Terimler

Klasik mantık, doğru düşünmenin kurallarını belirleyen bir disiplindir ve bu yapının en temelinde terimler yer alır. Terimler, dil içinde tek başına anlam taşıyan en küçük birimler olarak tanımlanır ve bir önermenin öznesi veya yüklemi olma işlevini üstlenirler. Mantık, bu terimleri çeşitli açılardan sınıflandırır. Örneğin, bir nesneyi veya varlığı işaret eden “üçgen” gibi kelimeler somut terim iken, o nesnenin niteliğini veya özelliğini ifade eden “üçgenlik” soyut bir terimdir. Benzer şekilde, “akılsız” gibi bir yokluk bildiren terimler anlamca olumsuz terim olarak kabul edilirken; “kap” gibi birden fazla anlamı olan kelimeler çok anlamlı terim olarak nitelendirilir. Terimler ayrıca, tek tek bireylerden oluşan bir grubu ifade ettiğinde “sürüngenler” örneğinde olduğu gibi kolektif terim adını alabilir.

Önermeler: Terimlerden Yargıya Geçiş

Terimler bir araya gelerek bir yargı bildiren önermeleri oluşturur. Klasik mantıkta dört temel kategorik önerme tipi vardır. “Bütün kuşlar uçar” gibi tümel olumlu bir önerme, klasik mantıkta “SaP” şeklinde sembolize edilir. Bu önermelerde, öznenin veya yüklemin dağıtılıp dağıtılmadığı (yani o terimin kaplamının tamamının kastedilip edilmediği) önemlidir. Örneğin, “Bazı felsefi dizgeler metafiziktir” gibi tikel olumlu bir önermede (SiP), hem özne hem de yüklem dağıtılmamıştır.

Çıkarımlar ve Önermeler Arası İlişkiler

Mantığın asıl amacı, öncül adı verilen önermelerden zorunlu sonuçlar çıkarmaktır. Bu akıl yürütme işlemine çıkarım denir; bu nedenle olasılığa dayalı olan “tahmin etme” bir mantık çıkarımı değildir. Önermeler arasındaki ilişkiler, karşıtlık karesi adı verilen bir şemayla incelenir. Bu kareye göre, “Tüm kuşlar uçar” (tümel olumlu – SaP) ve “Hiçbir kuş uçmaz” (tümel olumsuz – SeP) üst karşıt önermelerdir. Kural olarak ikisi aynı anda doğru olamaz, bu yüzden biri doğruysa diğeri zorunlu olarak yanlıştır. Altıklık ilişkisinde ise, “Bazı mantıkçılar tembeldir” (tikel olumlu – SiP) önermesi doğruysa, onun tümeli olan “Bütün mantıkçılar tembeldir” (SaP) önermesinin doğruluk değeri belirsizdir; doğru da olabilir, yanlış da. Benzer şekilde, “Hiçbir fil şarkı söylemez” (tümel olumsuz – SeP) önermesi yanlışsa, onun altığı olan “Bazı filler şarkı söylemez” (SoP) önermesinin doğruluk değeri de belirsizdir.

Doğrudan Çıkarımlar: Döndürme Yöntemleri

Tek bir önermeden yeni bir önerme çıkarmaya doğrudan çıkarım denir. Bunların en bilinenleri düz döndürme ve tersine döndürmedir. Düz döndürme, önermenin niteliğini bozmadan özne ve yüklemin yerini değiştirmektir. Tikel olumlu bir önerme olan “Bazı telefonlar dokunmatiktir” (SiP), “Bazı dokunmatik şeyler telefondur” (PiS) şeklinde düz döndürülebilir. Tersine döndürme (obversion) ise önermenin niteliğini değiştirip yüklemin çelişiğini (olmayanını) almaktır. “Bütün öğrenciler çalışkandır” (SaP) önermesi, “Hiçbir öğrenci çalışkan olmayan değildir” (SeP’) şeklinde tersine döndürülür. Aynı kural tümel olumsuz (SeP) bir önerme için de geçerlidir ve “SaP'” formunu alır.

Modal Önermelere Kısa Bir Bakış

Kategorik önermelerin yanı sıra, bir yargının kipliğini (zorunluluk, imkân vb.) belirten modal önermeler de vardır. Bu kiplikler zorunlu (apodiktik), mümkün (problematik) veya yalın (assetorik) olabilir. “Kategorik önerme” ise bu kipliklerden biri değil, önermenin genel bir türüdür. Aristoteles bu konuyla ilgilenmiş olsa da, modal önermelerin modern formel sistemlerini kuran ve denetlenebilir çıkarım kuralları geliştiren 20. yüzyıl filozofu C. I. Lewis olmuştur.

1. “Bazı mantıkçılar tembeldir.” önermesi doğruysa bunun tümeli önermenin doğruluk değeri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çelişik
B) Modal
C) Belirsiz
D) Doğru
E) Yanlış

Cevap : C) Belirsiz

Açıklama : Karşıtlık karesine göre, tikel olumlu (Bazı S’ler P’dir) bir önerme doğru olduğunda, onunla aynı nitelikteki tümel olumlu (Bütün S’ler P’dir) önermenin doğruluk değeri belirsizdir. Yani tümel önerme doğru da olabilir, yanlış da olabilir.

2. “Bazı telefonlar dokunmatiktir.” önermesinin döndürmesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bazı telefonlar dokunmatik değildir.
B) Hiçbir dokunmatik şey telefon değildir.
C) Tüm telefonlar dokunmatiktir.
D) Bazı dokunmatik şeyler telefon değildir.
E) Bazı dokunmatik şeyler telefondur.

Cevap : E) Bazı dokunmatik şeyler telefondur.

Açıklama : Tikel olumlu bir önermenin (SiP) düz döndürmesi, özne ve yüklemin yer değiştirmesiyle yine tikel olumlu (PiS) bir önerme olur. Dolayısıyla “Bazı telefonlar dokunmatiktir” önermesinin düz döndürmesi “Bazı dokunmatik şeyler telefondur” şeklindedir.

3. Dil içinde anlam taşıyan en küçük birimler aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çıkarımlar
B) Terimler
C) Kıyaslar
D) Önermeler
E) Cümleler

Cevap : B) Terimler

Açıklama : Mantıkta, tek başına bir anlam ifade eden ve bir önermenin öznesi veya yüklemi olabilen en küçük dil birimine “terim” denir. Önermeler terimlerden, çıkarımlar ise önermelerden oluşur.

4. Aşağıdakilerden hangisi bir çıkarım türü değildir?

A) Doğrudan çıkarım
B) Kıyas
C) Zincirleme kıyas
D) Dolaylı çıkarım
E) Tahmin etme

Cevap : E) Tahmin etme

Açıklama : Çıkarım, verilen öncüllerden mantıksal olarak zorunlu bir sonuca ulaşma işlemidir. Doğrudan ve dolaylı çıkarım ana türleridir; kıyas ve zincirleme kıyas da dolaylı çıkarım çeşitleridir. Tahmin etme ise mantıksal bir zorunluluğa dayanmayan, olasılıklara dayalı bir öngörü eylemidir ve bir mantık çıkarımı değildir.

5. Aşağıdakilerden hangisi çok anlamlı bir terimdir?

A) Koş
B) Sev
C) Kap
D) Çalış
E) Oku

Cevap : C) Kap

Açıklama : Çok anlamlı terimler, birden fazla kavramı veya nesneyi ifade edebilen terimlerdir. “Kap” kelimesi hem “içine bir şey konulan nesne” anlamına gelirken hem de “kapmak” fiilinin kökü olarak kullanılabilir. Diğer şıklar genellikle tek bir eylemi ifade eder.

6. Aşağıdakilerden hangisi kolektif bir terimdir?

A) İnsanlık
B) Sanat
C) Medeniyet
D) Adalet
E) Sürüngenler

Cevap : E) Sürüngenler

Açıklama : Kolektif terim, tek tek bireylerden oluşan bir grubu tek bir bütün olarak ifade eden terimdir. “Ordu”, “meclis” gibi. Şıklar arasında, bir hayvan sınıfını yani bir bireyler grubunu ifade eden “sürüngenler” bu tanıma en yakın olanıdır. Diğer şıklar soyut genel terimlerdir.

7. Tüm kuşlar uçar. önermesi doğruysa ‘Hiçbir kuş uçmaz. önermesinin doğruluk değeri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tutarlı
B) Doğru
C) Belirsiz
D) Yanlış
E) Geçerli

Cevap : D) Yanlış

Açıklama : “Tüm kuşlar uçar” (tümel olumlu) ve “Hiçbir kuş uçmaz” (tümel olumsuz) önermeleri üst karşıt önermelerdir. Üst karşıt önermelerin ikisi aynı anda doğru olamaz. Dolayısıyla, biri doğruysa diğeri zorunlu olarak yanlıştır.

8. SeP önermesinin tersine döndürmesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) P’ıS
B) SaP’
C) SeP’
D) S’oP
E) S’ıP

Cevap : B) SaP’

Açıklama : Tersine döndürme (obversion), bir önermenin niteliğini değiştirip yükleminin çelişiğini (olmayanını) almaktır. Tümel olumsuz (SeP) bir önermenin niteliği olumlu yapılır (SaP) ve yüklemi (P) çelişiği (P’) ile değiştirilir. Sonuç SaP’ olur.

9. ‘Hiçbir fil şarkı söylemez.’ önermesi yanlışsa ‘Bazı filler şarkı söylemez.’ önermesinin doğruluk değeri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Doğru
B) Yanlış
C) Geçerli
D) Tutarlı
E) Belirsiz

Cevap : E) Belirsiz

Açıklama : Karşıtlık karesine göre, tümel olumsuz (Hiçbir S, P değildir) bir önerme yanlış olduğunda, onun altığı olan tikel olumsuz (Bazı S’ler P değildir) önermenin doğruluk değeri belirsizdir. Tümel yanlışken tikel doğru da olabilir, yanlış da olabilir.

10. Aşağıdakilerden hangisi tekil bir terimdir?

A) Yıldızlar
B) Kötü
C) Egemenlik
D) Suçluluk
E) Özgürlük

Cevap : B) Kötü

Açıklama :

11. Aşağıdakilerden hangisi soyut bir terimdir?

A) Üçgenlik
B) İnsanlar
C) Hükümet
D) Sanatkâr
E) Müzeler

Cevap : A) Üçgenlik

Açıklama : Soyut terim, bir niteliği veya özelliği nesnesinden ayrı olarak ifade eder. “Üçgen” somut bir şekilken, bir şeyin üçgen olma özelliği olan “üçgenlik” soyut bir terimdir. Diğer şıklar somut varlıkları veya varlık gruplarını ifade eder.

12. “Bütün öğrenciler çalışkandır.” önermesinin tersine döndürmesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bütün çalışkanlar öğrenci değildir.
B) Hiçbir öğrenci çalışkan olmayan değildir.
C) Hiçbir öğrenci çalışkan değildir.
D) Bazı çalışkanlar öğrencidir.
E) Bazı öğrenciler çalışkandır.

Cevap : B) Hiçbir öğrenci çalışkan olmayan değildir.

Açıklama : Tersine döndürme (obversion) işleminde önermenin niteliği değiştirilir ve yüklemin çelişiği (olmayanı) alınır. “Bütün öğrenciler çalışkandır” (tümel olumlu) önermesinin niteliği olumsuza çevrilir (“Hiçbir öğrenci…”) ve yüklemin (“çalışkan”) çelişiği alınır (“çalışkan olmayan değildir”). Sonuç: “Hiçbir öğrenci çalışkan olmayan değildir.”

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “köpek” kelimesi terim olarak kullanılmıştır?

A) “Köpek” büyük ünlü uyumuna uyar.
B) Mehmet köpeğini her şeyden çok seviyor.
C) Ayşe köpeğini asla evde yalnız bırakmaz,
D) Köpeği günde iki kere dışarı çıkarıyorum.
E) Ölen köpeğimin adı Tombiş idi.

Cevap : A) “Köpek” büyük ünlü uyumuna uyar.

Açıklama :

14. “Bütün kuşlar uçar.” önermesi klasik mantıkta nasıl sembolize edilir?

A) Sap
B) Pos
C) Sep
D) Sip
E) Pas

Cevap : A) Sap

Açıklama : Klasik mantıkta tümel olumlu önermeler “SaP” şeklinde sembolize edilir. Buradaki “S” özneyi (Subjectum), “P” yüklemi (Praedicatum) ve “a” ise tümel olumlu bağını (affirmo – onaylıyorum kelimesinin ilk sesli harfi) temsil eder.

15. Bir modal önermeden ne gibi çıkarımların yapılabileceğini ve bu işlemlerin nasıl denetleneceğini….. kurduğu formel sistemle göstermiştir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Russell
B) Aristoteles
C) C. I. Lewis
D) Boole
E) Peirce

Cevap : C) C. I. Lewis

Açıklama : Aristoteles modalite ile ilgilenmiş olsa da, modern modal mantığın formel ve aksiyomatik sistemlerini 20. yüzyılın başlarında kuran ve geliştiren filozof Clarence Irving (C. I.) Lewis’tir.

16. Aşağıdakilerden hangisi olumsuz (yokluk bildiren) bir terimdir?

A) Sonsuz
B) Ölümsüz
C) Eksiksiz
D) Akılsız
E) Kusursuz

Cevap : D) Akılsız

Açıklama : Mantıkta bir terimin olumsuzluğu anlamına göre belirlenir. Sonsuz, ölümsüz, eksiksiz gibi terimler biçimce olumsuz görünse de bir tamlığı ifade ettikleri için anlamca olumludur. “Akılsız” ise aklın yokluğunu belirttiği için anlamca olumsuz bir terimdir.

17. Aşağıdakilerden hangisi modal önermelerin bir türü değildir?

A) Mümkün
B) Yalın
C) Kategorik
D) Zorunlu
E) Assetorik

Cevap : C) Kategorik

Açıklama : Modal önermeler, bir yargının kipliğini (zorunlu, mümkün gibi) belirtir. Zorunlu (apodiktik), Mümkün (problematik) ve Yalın/Assetorik (bir olguyu olduğu gibi bildiren) modalite türleridir. Kategorik önerme ise basit bir özne-yüklem ilişkisini belirten önermelerin genel adıdır ve bir modalite türü değildir.

18. “Bütün bulutlar beyazdır.” önermesi doğru ise “Hiçbir bulut beyaz değildir.” önermesinin doğruluk değeri nedir?

A) Yanlış
B) Doğru
C) Çelişik
D) Altık
E) Belirsiz

Cevap : A) Yanlış

Açıklama : “Bütün bulutlar beyazdır” (tümel olumlu) ile “Hiçbir bulut beyaz değildir” (tümel olumsuz) önermeleri üst karşıt önermelerdir. Kural olarak, üst karşıt önermeler aynı anda doğru olamazlar. Bu nedenle biri doğruysa diğeri zorunlu olarak yanlıştır.

19. Aşağıdakilerden hangisi somut bir terimdir?

A) Sonsuzluk
B) Doğruluk
C) Adalet
D) Üçgen
E) Hürriyet

Cevap : D) Üçgen

Açıklama : Somut bir terim, belirli, duyularla algılanabilen bir nesneye veya varlığa işaret eder. Sonsuzluk, doğruluk, adalet ve hürriyet soyut kavramlardır. “Üçgen” ise zihnimizde canlandırabildiğimiz ve çizebildiğimiz belirli bir şekle karşılık geldiği için somut bir terimdir (“üçgenlik” soyuttur).

20. Aşağıdakilerin hangisinde özne ve yüklem dağıtılmamıştır?

A) Bazı felsefi dizgeler metafizik değildir.
B) Bütün felsefi dizgeler metafiziktir.
C) Her tür metafizik bir felsefi dizge içerir.
D) Bazı felsefi dizgeler metafiziktir.
E) Hiçbir felsefi dizge metafizik değildir.

Cevap : D) Bazı felsefi dizgeler metafiziktir.

Açıklama : Bir önermede terimin dağıtılması, o terimin kaplamının (kapsamının) tamamına işaret edilmesidir. Kurala göre, sadece tikel olumlu (SiP) önermelerde hem özne hem de yüklem dağıtılmamıştır. “Bazı felsefi dizgeler metafiziktir” önermesi tikel olumlu bir önermedir.