İslam İbadet Esasları 2023-2024 Vize Soruları

Giriş

İbadet, İslam dininin temel direğidir ve “kulluk” bilincinin bir yansımasıdır. Kulluk, sadece inançtan ibaret olmayıp, “inanç ve eylemin bir arada olmasını” gerektiren kapsamlı bir yaşam biçimidir. İslam inancına göre, “peygamberler de diğer insanlar gibi kuldur” ve kulluk, insanın yaratılış gayesidir; insanın “özgürlüğü Allah’a isyan etmesini teşvik etmez”, aksine onu sorumlu kılar. Bu makalede, İslam’daki temel ibadetlerin (namaz ve oruç) esasları ve bu ibadetlerin ön koşulu olan temizlik kuralları incelenecektir.

Temizlik (Tahâret)

İbadetlerin geçerli olabilmesi için temizlik şarttır. Büyük abdest bozduktan sonra ilgili yerlerin temizlenmesine “istincâ” denir. Abdest ise namazın temel şartlarındandır.

• Abdestin Farzları (Hanefi): Hanefi mezhebine göre abdestin farzları; yüzü yıkamak, kolları dirseklerle birlikte yıkamak, başı mesh etmek (en az dörtte biri) ve ayakları topuklarla birlikte yıkamaktır.
• Abdestin Sünnetleri (Hanefi): Niyet etmek, ağzı ve burnu yıkamak, tertibe (sıraya) uymak ve besmele ile başlamak sünnettir. Hanefi mezhebinde, sık sakallı bir erkeğin abdest alırken suyun sakalının diplerine ulaşmasının zorunlu olmadığı, üstünü yıkamasının yeterli olduğu kabul edilir.
• Teyemmüm: Suyun bulunmadığı veya kullanılamadığı durumlarda toprak veya toprak cinsinden bir madde (örn: kireç taşı) ile alınan sembolik temizliktir. Hanefi mezhebinde abdestte niyet farz olmasa da, teyemmümde niyet farzdır; niyetsiz teyemmüm geçerli değildir.

Namaz

Namaz, dinin direğidir ve mükellef olan her Müslüman’a farz kılınmıştır. Örneğin, “Sabah namazı” mükellef olan herkes tarafından kılınması gereken bir farz-ı ayn namazdır.

• Namaz Vakitleri: Beş vakit namazın vakitleri belirlidir. Örneğin, sabah namazının vakti, “ikinci fecrin (fecr-i sâdık) doğuşuyla başlar”, birinci fecrin (fecr-i kâzib) doğuşuyla değil.
• Namazın Vacipleri (Hanefi): Namazda her rekâtta Fatiha okumak, rükünleri sırayla eda etmek ve sonunda selam vermek vaciptir. Ancak, yatsı namazının ilk iki rekâtında Kur’an’ı sessiz okumak (tek başına kılan için) vacip değil, sünnettir.
• Namazın Âdâbı: Namazın sevabını artıran ince davranışlardır. Örneğin, “selam verirken omuzlara bakmak” âdâbdandır.
• Namazı Bozan Durumlar: Namazda konuşmak veya bir şey yiyip içmek namazı bozar. Bu nedenle, “namazda karanfil çiğnemek” gibi eylemler namazın bozulmasına sebep olur.
• Cuma Namazı: Sadece erkek, hür, sağlıklı ve seferî olmayan (mukim) Müslümanlara farzdır. Hanefi mezhebine göre Cuma namazının geçerli (sıhhat) olması için imam dışında en az üç kişilik bir cemaatin bulunması gerekir; hutbe sırasında on kişinin bulunması şartı doğru değildir.

Oruç

Oruç, imsak vaktinden iftar vaktine kadar yeme, içme ve cinsel ilişkiden uzak durmaktır. Orucun farz olmasının şartları Müslüman olmak, akıllı olmak ve buluğa ermektir. “Ramazan ayına girmek” ise orucun bir şartı değil, orucun farz kılındığı zamanı belirten bir tespittir. Ramazan ayının başlangıcını belirlemek için gökyüzünün gözlemlenmesi işlemine “rü’yet-i hilal” (hilalin görülmesi) denir.

• Oruç Türleri: Bir gün oruç tutup bir gün tutmamak “Savm-ı Dâvûd” (Davud Orucu) olarak bilinir.
• Oruç Tutmanın Mekruh Olduğu Günler: Hanefi mezhebine göre Ramazan ve Kurban Bayramı günlerinde oruç tutmak mekruhtur.

Sonuç

İbadetler, kulun Allah ile olan bağını güçlendiren ve “Rıza-i Bari” (Allah rızası) gözetilerek yapılması gereken eylemlerdir. Allah rızası gözetilmeyen bir namaz veya ibadet, şeklen yerine getirilmiş olsa bile manevi değerini yitirir. İslam’da kulluk, sadece ritüellerden ibaret değil, hayatın tamamını helal-haram sınırları içinde düzenlemeyi kapsayan bütüncül bir yaşam biçimidir.

1. Aşağıdakilerden hangisi Hanefi mezhebinde abdestin farzlarındandır?

A) Ağzı yıkamak
B) Kulakları mesh etmek
C) Niyet etmek
D) Burnu yıkamak
E) Başı mesh etmek

Cevap : E) Başı mesh etmek

Açıklama : Hanefi mezhebine göre abdestin farzları; yüzü yıkamak, elleri (kollarla birlikte) dirseklere kadar yıkamak, başın dörtte birini mesh etmek ve ayakları topuklarla birlikte yıkamaktır. Başı mesh etmek bu farzlardan biridir. Niyet etmek, ağzı ve burnu yıkamak ise Hanefi’de farz değil, sünnettir.

2. Aşağıdakilerden hangisi kulluk için söylenebilir?

A) Kul olmanın övülecek bir tarafı olamaz.
B) Allah’a kul olmak kölelere mahsustur.
C) Peygamberler de diğer insanlar gibi kuldur.
D) Kulluk daima olumsuz bir anlam taşır.
E) Hz. Peygamber (s.a.v.) kul olarak nitelenmemiştir.

Cevap : C) Peygamberler de diğer insanlar gibi kuldur.

Açıklama : İslam inancında kulluk (ubudiyyet) olumlu ve övülen bir vasıftır. Peygamberler de (Hz. Muhammed dahil) Allah’ın en üstün kullarıdır. Bu nedenle, Peygamberler de diğer insanlar gibi kuldur ifadesi doğrudur.

3. “Gün aşırı oruç tutmak yani bir gün oruç tutup bir gün tutmamak anlamına gelmektedir” cümlesinde tanımlanan oruç türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Eyyâm-ı bid
B) Yevm-i aşure
C) Eyyâm-ı savm
D) Savm-ı Dâvûd
E) Yevm-i şek

Cevap : D) Savm-ı Dâvûd

Açıklama : Tanımlanan oruç türü, Hz. Davud’un (a.s) oruç tutma şekline atfen **Savm-ı Dâvûd** (Davud Orucu) olarak adlandırılır.

4. Hanefilere göre bayram günlerinde oruç tutmanın hükmü nedir?

A) Mübah
B) Vacip
C) Farz
D) Müstehap
E) Mekruh

Cevap : E) Mekruh

Açıklama : Hanefi mezhebine göre, hem Ramazan Bayramının birinci günü hem de Kurban Bayramının dört günü olmak üzere bayram günlerinde oruç tutmak **mekruhtur** (tahrimen mekruh, harama yakın mekruh).

5. Aşağıdakilerden hangisi namazın âdâbı arasında yer alır?

A) Tekbir esnasında eller kaldırılırken parmakları biraz açık tutmak.
B) Kıyamda iki ayağın arasını dört parmak kadar açık tutmak.
C) Secdeye giderken önce dizleri sonra elleri sonra yüzü yere koymak.
D) Selam verirken omuzlara bakmak.
E) Oturuşlarda elleri bacakların üzerine koymak.

Cevap : D) Selam verirken omuzlara bakmak.

Açıklama : Namazın adapları, terki namazı bozmayan veya sehiv secdesi gerektirmeyen, ancak sevabını azaltan davranışlardır. **Selam verirken omuzlara bakmak**, namazın âdâbı arasında yer alır. Tekbirde parmakları açık tutmak (A), kıyamda ayak arasını dört parmak tutmak (B) ve oturuşta elleri bacaklara koymak (E) Hanefilere göre namazın sünnetlerindendir. Secdeye gidiş sırası (C) ise fıkıh alimleri arasında ihtilaflıdır (Hanefiler’e göre önce dizler, sonra eller yere konur).

6. Farz olan bir namazın üçüncü rekâtı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Subhaneke duası ile başlanılır.
B) Besmele ile başlanılır.
C) Fatiha suresi ile bir sure daha okunur.
D) Besmele çekmeye gerek kalmadan Fatiha suresi okunabilir.
E) Euzu besmele ile başlanılır.

Cevap : B) Besmele ile başlanılır.

Açıklama : Farz namazların ilk iki rekâtından sonraki üçüncü ve dördüncü rekâtlarında (Hanefilere göre) sadece Fatiha suresi okunur. Fatiha’ya başlarken ise **Besmele ile başlanılır** (Kıraat vacip olduğu için Euzu çekilmez).

7. Aşağıdakilerden hangisi orucun şartlarından değildir?

A) Akıllı olmak
B) Ramazan ayına girmek
C) Buluğa ermiş olmak
D) Müslüman olmak
E) Niyet etmek

Cevap : B) Ramazan ayına girmek

Açıklama : Orucun şartları ikiye ayrılır: 1) Orucun farz olma (yükümlülük) şartları (Müslüman, akıl, baliğ olmak, mukim olmak, oruca gücü yetmek) ve 2) Orucun sıhhat (geçerlilik) şartları (niyet, hayız/nifastan temiz olmak). **Ramazan ayına girmek**, orucun kendisi değil, orucun farz kılındığı zamanı ifade eder ve orucun şartlarından biri değildir.

8. Aşağıdakilerden hangisi namazın vaciplerinden biri değildir?

A) Her rekâtta Fatiha suresini okumak
B) Namazların farzlarını sırayla eda etmek
C) Namazın sonunda önce sağa sonra sola selam vermek
D) Öğle ve ikindi namazının kıraatlerinde Kur’an’ı içinden okumak
E) Yatsı namazlarının ilk iki rekâtında Kur’an’ı sessiz okumak

Cevap : E) Yatsı namazlarının ilk iki rekâtında Kur’an’ı sessiz okumak

Açıklama : **Yatsı namazının ilk iki rekâtında Kur’an’ı sessiz okumak** (gizli kıraat), namazın vacibi değil, **sünnetidir** (cemaatle kılınmadığı durumda). Diğer şıklar: Fatiha okumak (A), namazın rükünlerini sırayla eda etmek (B – sıraya uymak vacip, farzları eda etmek farzdır), selam vermek (C – selâm vaciptir), gizli okunması gereken namazlarda içinden okumak (D) vaciptir.

9. “Ramazan ayı kamerî bir ay olduğu için başlangıcı ve bitişi ayın hareketlerine bağlıdır ve kamerî takvime göre Ramazan ayı her yıl değişir. Çünkü kameri aylar bazen 29, bazen ise 30 gün çeker. Bundan dolayıdır ki, ayın başlangıcını tespit etmek için ….. meselesi gündeme gelir.”

A) rü’yet-i fecr
B) rü’yet-i şems
C) rü’yet-i leyl
D) rü’yet-i hilal
E) rü’yet-i kamer

Cevap : D) rü’yet-i hilal

Açıklama : Kamerî aylar bazen 29, bazen 30 gün çektiği için Ramazan ayının başlangıcını tespit etmek amacıyla **rü’yet-i hilal** (hilalin görülmesi) meselesi gündeme gelir.

10. Kul olmakla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Kul olmakta inanç ve eylem bir aradadır.
B) İnsanın kulluğunun bilincine varması elzem değildir.
C) Salih amel, kulluğun önemli bir parçası değildir.
D) İnsanın Allah’a kulluk etmesi sadece imanla olabilir.
E) İnsan dünyada başıboş bırakılmıştır.

Cevap : A) Kul olmakta inanç ve eylem bir aradadır.

Açıklama : İslam’da kulluk sadece iman (inanç) ile sınırlı değildir. İmanla birlikte salih ameller (eylemler) de kulluğun ayrılmaz bir parçasıdır. Dolayısıyla **kul olmakta inanç ve eylem bir aradadır** ifadesi doğrudur. İnsanın yaratılış amacı kulluktur ve başıboş bırakılmamıştır.

11. Aşağıdakilerden hangisi cuma namazının farz olması için gereken şartlardan bir tanesi değildir?

A) Sağlıklı olmak
B) Mukim olmak
C) Seferî olmak
D) Erkek olmak
E) Hür olmak

Cevap : C) Seferî olmak

Açıklama : Cuma namazının farz olmasının şartları (vücub şartları); erkek, hür, mukim (yerleşik), sağlıklı ve yürüme engeli olmamak gibi zorunlulukları içermeyen durumlardır. **Seferî olmak** (yolcu olmak) ise cuma namazının farz olmasının **düşmesine** neden olan bir durumdur, farz olması için gereken bir şart değildir.

12. İbadetle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Genel anlamda ibadet Allah rızası için yapılan herşeyi kapsar.
B) Helal-haram sınırlarında düzenlenen hayat kulluğun temelidir.
C) Yoldan insanların geçmesini zorlaştıran taşı kaldırmak bir salih ameldir.
D) İbadet, İlahi iradeye uygun eylemlerde bulunmak demektir.
E) Namaz, Rıza-i Bari gözetilmezse de bir ibadettir.

Cevap : E) Namaz, Rıza-i Bari gözetilmezse de bir ibadettir.

Açıklama : İslam’da namaz gibi tüm ibadetlerin geçerli ve makbul olması için **niyet** ve **Rıza-i Bari** (Allah’ın rızası) gözetilmesi şarttır. Allah rızası gözetilmeksizin (sadece gösteriş için vb.) yapılan ibadetler sahih (geçerli) olmaz veya sevabı olmaz. Bu nedenle E şıkkı yanlıştır.

13. Teyemmümle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Kireç taşıyla teyemmüm edilebilir.
B) Hanefi mezhebinde niyetsiz teyemmüm geçerlidir.
C) Çölde su dolu kuyu bulup suyu çekecek kovası olmayan teyemmüm edebilir.
D) Şüpheli su ile abdest alan kişi ayrıca teyemmüm eder.
E) Hanefi mezhebinde, abdest aldığı takdirde vakit darlığından dolayı bayram namazını kaçıracağını düşünen kişi teyemmümle namazı kılabilir.

Cevap : B) Hanefi mezhebinde niyetsiz teyemmüm geçerlidir.

Açıklama : Hanefi mezhebi diğer mezheplerden farklı olarak abdestin farzları arasına niyeti almaz. Ancak **teyemmümde** niyet, Hanefi mezhebinde de farzdır (sıhhat şartıdır). Bu nedenle “Hanefi mezhebinde niyetsiz teyemmüm geçerlidir” ifadesi yanlıştır. (C şıkkı Hanefi’de doğrudur) .

14. Aşağıdakilerden hangisi mükellef olan herkes tarafından kılınması gereken bir namazdır?

A) Teravih namazı
B) Bayram namazı
C) Sabah namazı
D) Cenaze namazı
E) Kuşluk namazı

Cevap : C) Sabah namazı

Açıklama : Beş vakit farz namazlardan olan **Sabah namazı**, mükellef (yükümlü) olan her Müslüman’ın tek tek **farz-ı ayn** olarak kılması gereken namazdır. Bayram namazı vacip, Cenaze namazı farz-ı kifaye, Teravih ve Kuşluk namazları ise sünnettir.

15. Aşağıdakilerden hangisi namazın bozulmasına sebep olur?

A) Namazda karanfil çğnemek
B) Namazda kendisine seslenen bir kimseye namazda olduğunu belli etmek için sesli bir şekilde “Allahu ekber” demek.
C) Namazda uyduğu imamın hatasını düzeltmek.
D) Namazda baş ile başkasının selamını almak.
E) Namazda bir kere burnunu kaşımak.

Cevap : A) Namazda karanfil çiğnemek

Açıklama : **Namazda karanfil çiğnemek** (Karanfil, Kur’an’da yer almayan bir sözcük olup, konuşma anlamına gelen “kelam” olarak değerlendirildiği için) söylemek namazın **bozulmasına** sebep olur. B ve D şıkları (bilinçli olarak kelam etme/selam alma) namazı bozar, ancak bu şıkların içeriği tam olarak verilmediği için en net bilgi A şıkkıdır. (D şıkkında baş ile selam almak bozmaz, el ile veya dille selam almak bozar.) C ve E şıkları namazı bozmaz (C) veya mekruhtur (E, bir kereden fazla kaşımak).

16. Aşağıdakilerden hangisi bir kul olarak insanın özelliklerinden birisi olamaz?

A) İnsanın özgürlüğü Allah’a isyan etmesini teşvik etmektedir.
B) İnsan tercih sahibi bir canlı olarak iman etmekle sorumludur.
C) İnsanın yaratılış kıssasında tercih sahibi olduğuna işaret edilmektedir.
D) İnsan tercih sahibi bir canlıdır.
E) İnsan diğer varlıklardan farklı olarak yaratılmıştır.

Cevap : A) İnsanın özgürlüğü Allah’a isyan etmesini teşvik etmektedir.

Açıklama : İnsana verilen özgürlük (irade), onu iman etmekle sorumlu kılar ve onu diğer varlıklardan ayırır. Ancak bu özgürlük, Allah’a isyan etmeye **teşvik etmek** için değil, imtihanın gereği olarak iyi ile kötüyü seçmesi için verilmiştir. Bu nedenle A şıkkı insanın bir özelliği olamaz.

17. Beş vakit namazın vakitleriyle ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Sabah namazının vakti birinci fecrin doğuşuyla başlar.
B) İkindi namazının vakti ise öğle namazının vaktinin bittiği anda başlar.
C) Akşam namazının vakti ikindi vaktinin bittiği yani güneşin battığı anda başlar.
D) Öğle namazının vakti güneşin tam tepe noktasını geçip batıya yöneldiği anda başlar.
E) Yatsı namazının vakti akşam namazının vaktinin bittiği anda, batı ufkunda oluşan kızarıklık gidince başlar.

Cevap : A) Sabah namazının vakti birinci fecrin doğuşuyla başlar.

Açıklama : **Sabah namazının vakti, Hanefilere göre, ikinci (fecr-i sâdık) fecrin doğuşuyla başlar**. Birinci fecir (fecr-i kâzib) ise henüz sabah namazının vaktinin girmediği, geçici bir aydınlanmadır ve Hanefilere göre sabah namazının vaktini başlatmaz. Diğer şıklar (B, C, D, E) vakitlerle ilgili doğru bilgileri içerir.

18. Cuma namazının sıhhat şartları ile ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğru değildir?

A) Cemaatin-Hanefi mezhebine göre- imam haricinde en az 3 kişiden oluşması gerekir.
B) Cuma namazı için yöneticiler tarafından izin verilmiş olması gerekir.
C) Hutbe okunurken Hanefi Mezhebine göre en az on kişinin hazır bulunması gerekir.
D) Cemaatin hutbeyi bizzat dinlemesi değil, mevcut bulunması yeterlidir.
E) Öğle namazı vakti içinde eda edilmiş olmalıdır.

Cevap : C) Hutbe okunurken Hanefi Mezhebine göre en az on kişinin hazır bulunması gerekir.

Açıklama : Hanefi mezhebinde Cuma namazının sıhhat (geçerlilik) şartlarından biri, imam dışında en az **üç** erkeğin (3 kişi) cemaat olarak bulunmasıdır. Bu sayı **hutbe okunurken** de geçerlidir, yani **on kişinin hazır bulunması** şartı doğru değildir. Hutbe dinlenmese de hazır bulunmak yeterlidir (D) ve öğle vakti içinde kılınmalıdır (E).

19. Büyük abdest bozduktan sonra dışkı ve idrar yollarında kalan dışkı, idrar, kan gibi necasetleri temizlemeye ne denir?

A) İstibrā
B) İstihlaf
C) İstiab
D) İstincâ
E) İstihsan

Cevap : D) İstincâ

Açıklama : Büyük abdest (gait) veya küçük abdest (idrar) sonrası, taharetlenerek temizlik yapılması eylemine **İstincâ** denir. İstibrā ise idrar yollarında kalmış idrarın tamamen temizlenmesi için yapılan bekleyiş ve hareketlerdir.

20. Hanefi mezhebine göre hangisi yanlıştır?

A) Gül suyu ile hakiki pislik giderilebilir.
B) Sık sakallı bir erkek abdest alırken suyu sakalının diplerine ulaştırmak zorundadır.
C) Abdest uzuvlarının yıkanmasında tertibi gözetmek sünnettir.
D) Abdest sırasında uzuvlar ara verilerek yıkanabilir.
E) Besmele ile abdeste başlamak sünnettir.

Cevap : B) Sık sakallı bir erkek abdest alırken suyu sakalının diplerine ulaştırmak zorundadır.

Açıklama : Hanefi mezhebine göre, abdestte yüzün yıkanması farzdır. Ancak **sık (gür) sakallı** erkeklerin abdest alırken suyu sakalının diplerine ulaştırması **farz değil, sünnettir** (sakalın üstünü yıkaması farzdır). Sakalı seyrek olanın ise diplerini yıkaması farzdır. Diğer şıklar (Ağzı ve burnu yıkamak, tertibe uymak, besmele çekmek vb.) Hanefi’de sünnet veya mekruh değildir.