İslam Ahlak Esasları 2023-2024 Vize Soruları

Giriş

İslam ahlak düşüncesi, Kur’an ve Sünnet temelinde şekillenmiş, felsefi, kelami ve tasavvufi geleneklerle zenginleşmiş bir alandır. Temel amacı, erdemli bir birey ve adil bir toplum oluşturmaktır. “Beni Rabbim eğitti ve eğitimimi en iyi şekilde yaptı” hadisinde geçen “eğitme” ifadesi, Arapçada “edeb” kökünden türetilmiştir ve bu, ahlakın eğitimle olan yakın ilişkisini gösterir. Bu makalede, İslam ahlak düşüncesinin temel ekolleri, önemli problemleri ve literatür türleri incelenecektir.

İslam Ahlak Düşüncesinin Temel Ekolleri

İslam ahlak düşüncesi, farklı disiplinler içinde çeşitli şekillerde ele alınmıştır:

• Felsefi Ahlak: Antik Yunan felsefesinden etkilenen bu ekol, ahlakı pratik felsefenin bir parçası olarak görür. Kindî, İbn Miskeveyh ve Nasîrüddin Tûsî gibi filozoflar bu ekolün önemli temsilcileridir; Sadreddin Konevî ise bir filozof değil, mutasavvıftır.
• Kelami Ahlak: Ahlaki eylemlerin temelini itikadi prensiplerle açıklamaya çalışır. İnsanın iradesi, iyilik ve kötülüğün (hüsün ve kubuh) kaynağı gibi konuları tartışır. Mu’tezile ekolü, “Va’d ve Vaîd” ilkesiyle, Allah’ın iyi kullara mükafat, asilere ise ceza vermesinin zorunlu olduğunu savunur. Eş’ariyye ekolü ise, ilahi fiillerin bir amaca veya insani bir ahlaka tabi olmadığını savunarak Mu’tezile’ye karşı çıkar.
• Tasavvufi Ahlak: Ahlakı, nefis terbiyesi ve kalp temizliği olarak ele alan ve bu konuyu temel çalışma alanı olarak üstlenen ilimdir. İnsanı ahlaken helak eden davranışlara “mühlikât”, kurtuluşa götüren erdemlere ise “münciyât” denir.
• Edebî Ahlak: Ahlaki ilkeleri didaktik ve edebi bir üslupla aktaran eserlerden oluşur. Câhiliye dönemi ahlak anlayışı hakkında şiir ve masallar bilgi verirken, “pratik felsefe eserleri” o dönemin bir kaynağı değildir.

Ahlak Literatürü Türleri

İslam ahlak düşüncesi, zengin bir literatür ortaya koymuştur:

• Tehzîbü’l-Ahlâk (Ahlakın İyileştirilmesi): Yahya b. Adî, Sabit b. Sinan ve İbn Miskeveyh gibi filozoflar bu isimle eserler kaleme almışlardır.
• Ruhani Tıp (Tıbb-ı Ruhanî): Beden ve ruh sağlığını bir bütün olarak ele alan, Platon ve Galen’den etkilenen bir literatürdür. Kindî ve Belhî bu alanın öncülerindendir.
• Siyaset Ahlakı (Siyasetnâme): Hükümdarlara ve yöneticilere öğütler veren eserlerdir. İran mirasının İslam ahlak düşüncesi üzerindeki en belirgin etkisi bu alanda olmuştur.
• Adab Literatürü: Belirli meslek gruplarına yönelik ahlak kurallarını içerir. Örneğin, “Edebü’l-kâtib”, bürokratlara ve devlet memurlarına yönelik yazılmış eserlerdir.
• Tercüme Eserler: Hint-İran kültüründen gelen “Kelile ve Dimne” gibi eserler, önce Sanskritçe kaynaktan Pehlevice‘ye, oradan da Arapça’ya çevrilerek İslam ahlak düşüncesini etkilemiştir.

Modern Dönem Ahlak Çalışmaları

Modern dönemde de İslam ahlakı üzerine önemli çalışmalar yapılmıştır. Ahlak düşüncesini Kur’an-ı Kerîm’e odaklanarak felsefi bir karaktere kavuşturan en önemli modern düşünürlerden biri Muhammed Abdullah Draz‘dır.

Sonuç

İslam ahlak esasları, felsefeden tasavvufa, kelamdan edebiyata kadar geniş bir yelpazede ele alınmıştır. Taşköprizade’nin ilimler tasnifinde “firaset ilmini” Doğa Bilimleri altına yerleştirmesi gibi detaylar, bu düşüncenin ne kadar kapsamlı olduğunu gösterir. İmam Birgivî’nin “et-Tarîkatü’l-Muhammediyye” adlı eseri de bu geleneğin önemli metinlerindendir. Bu zengin miras, günümüz ahlak tartışmaları için de önemli bir kaynak olmaya devam etmektedir.

1. Mu’tezile’nin va’d ve vâîd ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Teklifin meşakkat ve bildirme şeklindeki iki yönüdür.
B) Allah’ın muti kullarına mükafat, asilere ise ceza vadettiğini ve O’nun vaadini mutlaka gerçekleştireceğini dile getirir.
C) Kulu itaate yaklaştıran ve günahtan uzaklaştıran şeydir.
D) İnsanın fâil ve hâlık olmasıdır.
E) İnsanda fiilden önce mevcut ve müstakil olan kudret sıfatıdır.

Cevap : B) Allah’ın muti kullarına mükafat, asilere ise ceza vadettiğini ve O’nun vaadini mutlaka gerçekleştireceğini dile getirir.

Açıklama : Mu’tezile’nin beş esasından biri olan **Va’d ve Vaîd** (Söz ve tehdit) ilkesi, Allah’ın vaadinin (itaat edenlere ödül) ve tehdidinin (isyan edenlere ceza) kesin olarak gerçekleşeceğini ifade eder.

2. I. Kelam âlimleri ilk asırdan itibaren doğrudan ahlak felsefesinin meselelerini tartışmıştır.
II. İslam’ın ilk dönemlerindeki siyasî ihtilaflar kelam ilminin doğuş aşamasında etkili olmuştur.
III. Hüsün ve kubuh problemi hayır ve şer probleminden ayrı bir meseledir.
IV. İnsanın fiil ve davranışlarındaki iradîliği hususunda birbirinden farklı ekoller ortaya çıkmıştır.
Kelamdaki ahlak problemleri ile ilgili olarak yukarıda verilen cümlelerin hangi ikisi yanlıştır?

A) II ve IV
B) I ve III
C) II ve III
D) I ve II
E) III, IV

Cevap : B) I ve III

Açıklama : **I. öncül yanlıştır**; kelam âlimleri ilk asırdan itibaren doğrudan ahlak felsefesinin değil, iman ve itikadi meselelerini tartışmıştır. **III. öncül yanlıştır**; Hüsün (iyilik) ve kubuh (kötülük) problemi, **hayır ve şer** problemiyle yakından ilişkilidir ve esasen aynı meselelerin farklı terminolojilerle ele alınışıdır.

3. Tehzībü’l-ahlâk adıyla eser yazmış üç filozof hangi şıkta doğru olarak verilmiştir?

A) Yahya b. Adî, Sabit b. Sinan, İbn Miskeveyh
B) Yahya b. Adi, Fârâbi, Râgıb el-Isfahânî
C) Fârâbi, Yahya b. Adi, İbn Miskeveyh
D) Fârâbî, Sabit b. Sinan, Râgıb el-Isfahânî
E) Sabit b. Sinan, Râgıb el-Isfahânî, İbn Miskeveyh

Cevap : A) Yahya b. Adî, Sabit b. Sinan, İbn Miskeveyh

Açıklama : **Tehzîbü’l-Ahlâk** adıyla eser yazan üç ünlü filozof **Yahya b. Adî**, **Sabit b. Sinan** ve **İbn Miskeveyh**’tir.

4. Taşköprizade’nin ilimler tasnifinde firaset ilmi ve ona bağlı ilimler hangi anadalın altında yer alır?

A) Mantık
B) Metafizik
C) Pratik felsefe
D) Doğa Bilimleri
E) Matematik

Cevap : D) Doğa Bilimleri

Açıklama : Taşköprîzâde’nin ilimler tasnifinde, görünüşten anlam çıkarma sanatı olan **Firaset ilmi** ve ona bağlı ilimler, **Doğa Bilimleri** (Tabiiyat) anadalının altında yer alır.

5. Aclûnî’nin Keşfü’l-hafa’sında geçen “Beni Rabbim eğitti ve eğitimimi en iyi şekilde yaptı” hadisinde geçen ‘eğitme’ hangi kelimeden türeyen bir ifadeyle anlatılmıştır?

A) Edeb
B) Tedris
C) İlim
D) Terbiye
E) Ahlâk

Cevap : A) Edeb

Açıklama : Hadiste geçen “eğitti” ifadesi, Arapça orijinalinde **Edeb** (eddebe) kökünden türeyen bir ifadeyle (eddebene) anlatılmıştır.

6. Tasavvufi ahlak hakkında aşağıdaki seçeneklerden hangisinde verilen bilgi yanlıştır?

A) Necmüddin-i Dâye’nin Mirsadu’l-ibad’ı XIII. yüzyılda yazılmış siyasi içerikli bir tasavvuf eseridir.
B) Farsça Zehiretü’l-mülük adlı Farsça tasavvufi mahiyyetteki ahlâk ve siyaset eseridir.
C) Halvet derencümen toplumla ilişkiyi kesmeden mânen Hak ile birlikte olmaya büyük önem vermedir.
D) Taşköprízâde’nin eseri et-Tarikatü’l-Muhammediyye ve’s-siretü’l-Ahmediyye’si büyük bir etkiye sahiptir.
E) Bursevî bütün bir İslâm düşüncesi tarihi içinde sûfi perspektifin siyasete bakışını en iyi anlatan eserlerden birini yazmıştır.

Cevap : D) Taşköprízâde’nin eseri et-Tarikatü’l-Muhammediyye ve’s-siretü’l-Ahmediyye’si büyük bir etkiye sahiptir.

Açıklama : **et-Tarîkatü’l-Muhammediyye ve’s-Sîretü’l-Ahmediyye** adlı eserin yazarı **Birkavî (İmam Birgivî)**’dir, Taşköprîzâde değildir. Bu eser, tasavvufi ahlakın siyasete bakışını değil, tasavvuf ve fıkıh konularını ele alır.

7. Ahlak düşüncesi Kur’an-ı Kerîm’e odaklanan ve felsefi bir karaktere sahip olan modern düşünür kimdir?

A) Macid Fahri
B) M. Abid el-Cabiri
C) Mustafa Çağrıcı
D) M. A. Draz
E) George F. Hourani

Cevap : D) M. A. Draz

Açıklama : **Muhammed Abdullah Draz**, ahlak düşüncesinde Kur’an’ın merkeziyetine odaklanan ve felsefi analizler yapan modern bir düşünürdür. (Eseri: Kur’an’ın Büyük Ahlakı).

8. Aşağıdaki cümlelerden hangisi edebî ahlak literatürü için geçerli olamaz?

A) Cahiz ve Abdullah ibn Mukaffâ edeb literatürünün erken dönem örneklerini vermiştir.
B) İslâm kültüründe edeb terimi erken dönemlerden itibaren dinî literatürde geniş bir kullanım alanı bulmuştur.
C) Kesin bir tasnife kolaylıkla imkân vermeyecek ölçüde şekil ve muhteva çeşitliliği taşıyan ahlak literatürü içinde edebi-ahlaki türde Arapça, Farsça ve Türkçe yazılmış eserlerin önemli bir yeri vardır.
D) Ferdi yaşamdan başkalarıyla olan ilişkilere kadar dinin makbul addettiği her türlü vasıf ve davranışları Kütüb-i Tis’a’nın tamamında yer alan “Kitâbü’l-edeb” bölümlerinde okumak mümkündür.
E) Bir toplumda örf, adet ve kural halini almış iyi tutum ve davranışlar veya bunları kazandıran bilgiler anlamında kullanılan edeb terimi bu içeriğiyle sünnet kavramıyla ilişkilidir.

Cevap : D) Ferdi yaşamdan başkalarıyla olan ilişkilere kadar dinin makbul addettiği her türlü vasıf ve davranışları Kütüb-i Tis’a’nın tamamında yer alan “Kitâbü’l-edeb” bölümlerinde okumak mümkündür.

Açıklama : **Kütüb-i Tis’a’nın (Dokuz Kitap)** tamamında **”Kitâbü’l-edeb”** başlıklı bölümler yer almaz. Bu tür bölümler genellikle Sünnet literatürünün bazı temel eserlerinde (Buhârî, Müslim, Tirmizî gibi) bulunur, tamamında bulunmaz.

9. Aşağıdakilerden hangisi “ruhani tıp” literatürüyle ilgili doğru bir yargı değildir?

A) Kindî ve Belhî alanın öncü isimlerdir.
B) Belhî’nin eseri beden ve ruh sağlığını birlikte işler.
C) Kirmânî, Belhî’ye yönelik reddiye mahiyetinde bir eser yazmıştır.
D) Platon ve Galen’in fikirleri bu sahada etkili olmuştur.
E) Ruhani tıp ruhsal kaynaklı beden hastalıklarıyla da ilgilenir.

Cevap : C) Kirmânî, Belhî’ye yönelik reddiye mahiyetinde bir eser yazmıştır.

Açıklama : **Kirmânî’nin**, **Belhî’ye yönelik reddiye mahiyetinde bir eser yazdığı** bilgisi, ruhani tıp literatürüyle ilgili doğru bir yargı değildir.

10. Aşağıdakilerden hangisi Câhiliye dönemi ahlak anlayışı ile ilgili temel bilgi kaynakları arasında yer almaz?

A) Hadisler
B) Pratik felsefe eserleri
C) Şiir
D) Masallar
E) Hikemiyat

Cevap : B) Pratik felsefe eserleri

Açıklama : **Pratik felsefe eserleri**, çeviri faaliyetleri sonrasında ortaya çıkan ve İslâm filozofları tarafından kaleme alınan eserlerdir. **Câhiliye dönemi** (İslâm öncesi dönem) hakkında bilgi kaynağı değildir. Şiir, Masallar (Efsaneler) ve Hikemiyat (atasözleri) ise Câhiliye dönemi ahlak anlayışını anlamada kullanılan temel kaynaklardır.

11. Aşağıdaki literatür başlıklarından hangisi bürokrat ve yüksek kademedeki devlet memurlarına yol göstermek ve onlarda olması beklenen âdâb için yazılmıştır?

A) Edebü’l-müfti
B) Adâbü’l-mülük
C) Edebü’n-nedim
D) Edebü’l-kādî
E) Edebü’l-kâtib

Cevap : E) Edebü’l-kâtib

Açıklama : **Edebü’l-kâtib** (Kâtiplerin Edebi), devletin yazı işlerini yürüten **bürokratlara** (kâtiplere) yol göstermek amacıyla yazılmış literatür başlığıdır. Adâbü’l-mülûk hükümdarlara, Edebü’l-kādî kadılara, Edebü’l-müftî müftülere yöneliktir.

12. “….. günahtan korunmak ve daha iyi ibadet etmek için ıssız yerlerde yaşamayı tercih etmek anlamına gelir.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere gelmesi gereken terim aşağıdakilerden hangisidir?

A) İtikaf
B) Mücahede
C) Halvet
D) Riyazet
E) Setr

Cevap : C) Halvet

Açıklama : Verilen cümledeki ifade, “günahtan korunmak ve daha iyi ibadet etmek için ıssız yerlerde yaşamayı tercih etmek” anlamını taşır. Bu, tasavvuf ve İslamî terimlerde “Halvet” olarak adlandırılır.
Halvet: Dünya ile ilgiyi minimuma indirip, ibadete yoğunlaşmak için ıssız veya tenha bir yerde inzivaya çekilmek.
İtikaf: Cami veya mescitte belirli süreyle ibadetle meşgul olmak.
Mücahede: Nefisle ve kötü huylarla mücadele etmek.
Riyazet: Nefsi terbiyeye yönelik çeşitli disiplinler ve çileler uygulamak.
Setr: Gizlenmek, örtünmek veya bir şeyi saklamak.
Bu nedenle doğru terim: C) Halvet.

13. Tasavvuf eserlerinde geçen aşağıdaki kavramlardan hangisi yanlış tanımlanmıştır?

A) Kalbin bütün fiillerini karşılayan terime münciyat denilir.
B) Uzlet inkıta ve inzivâ suretiyle halka karışmaktan uzaklaşmaktır.
C) Hal salikin, doğrudan kendi çabasının bir neticesi olmaksızın bir duygu ya da düşünceden diğerine geçmesidir.
D) Makam halin geçicilik ve değişkenlik özelliklerinden kurtulmadır.
E) İnsanı ahlaki anlamda helak eden davranışlara mühlikât denilir.

Cevap : A) Kalbin bütün fiillerini karşılayan terime münciyat denilir.

Açıklama : **Münciyât**, İmam Gazzâlî’nin İhyâu Ulûmiddîn adlı eserinde, insanı ahlaki kurtuluşa (necat) götüren, **övülmüş fiilleri ve kalbi erdemleri** ifade eder. Kalbin bütün fiillerini karşılayan genel bir terim değildir.

14. İslami ilimler arasında ahlakı konu edinmeyi üstlenmiş ilim hangisidir?

A) Hadis
B) Kelam
C) Fıkıh
D) Edeb
E) Tasavvuf

Cevap : E) Tasavvuf

Açıklama : **Tasavvuf** (veya tasavvufi ahlak), İslami ilimler içinde ahlakı (nefis terbiyesi, kalp temizliği, ahlaki erdemler) temel konusu olarak üstlenmiş bir disiplindir. Ahlak kavramı diğer ilimlerde (fıkıh, kelam) tali konular olarak ele alınır.

15. Aşağıdakilerden hangisi pratik felsefenin üç bölümü olan ahlak, ev yönetimi ve siyasetin üçünü de kapsamaz?

A) Bidayetü’l-hikme
B) Mir’atü’l-mülük
C) el-Ahlâku’l-Adudiyye
D) Ahlâk-ı Celâlî
E) Letaifü’l-hikme

Cevap : B) Mir’atü’l-mülük

Açıklama : **Mir’atü’l-Mülûk** (Meliklerin Aynası), daha çok siyaset ve öğüt içerikli eserdir ve pratik felsefenin üç ana dalını (ahlak, ev yönetimi ve siyaset) tam olarak kapsayan klasik bir ahlak eseri değildir.

16. “…..’ye göre, ilahi fiillerin hiçbiri ne kendine ne de insana yönelik bir amaç, maksat, gaye, maslahat ve illiyet taşır. Kemâl sıfatlarla muttasıf bir iradenin bu türden illetlere bağlanması O’nu sınırlamak anlamına geleceğinden eksikliktir. Allah, mülkünde dilediği gibi tasarruf eder, ilahi fiiller beşeri düzeyde bir adalet ya da ahlâka konu olamazlar.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Mu’tezile
B) Felâsife
C) Maturidiyye
D) Cebriyye
E) Eş’ariyye

Cevap : E) Eş’ariyye

Açıklama : Bu görüş, Allah’ın fiillerinin amaçsız (gayesiz) olduğunu ve beşerî akıl tarafından iyi-kötü şeklinde nitelendirilemeyeceğini savunan **Eş’ariyye** mezhebine aittir. Mu’tezile ise tam tersine Allah’ın fiillerinin mutlaka hikmet ve amaç taşıdığını (Hüsün ve Kubuh) savunur.

17. Aşağıdakilerden hangisinde bir eş anlam ilişkisi yoktur?

A) Vezirlik adabı ilmi / İlmu âdâbi’l-vizâre
B) Siyaset/el-hikmetü’l-medeniyye
C) Astronomi / İlmü ahkami’n-nücûm
D) Ev idaresi / el-hikmetü’l-menziliyye
E) Ahlak ilmi / el-hikmetü’l-hulkiyye

Cevap : C) Astronomi / İlmü ahkami’n-nücûm

Açıklama : **Astronomi** (İlmü’l-Hey’e), gök cisimlerinin hareketlerini inceleyen bilimdir. **İlmü ahkâmi’n-nücûm** ise **astroloji** (yıldızların hükmü, geleceği tahmin) anlamına gelir. Bu ikisi arasında eş anlam ilişkisi yoktur.

18. “Kelile ve Dimne Sâsânî Kisrâsı Hüsrev I. Enûşirvan zamanında (531-579) tabip Bürzûye’nin (Berzûye) tarafından birkaç ….. kaynaktan istifade ile …..’ye tercüme ve telif suretiyle meydana getirildi, bu eseri daha sonra eseri İbnü’l-Mukaffa’ bazı katkılarda bulunarak Arapça’ya çevirmiştir.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla gelmesi gereken diller hangileridir?

A) Sanskritçe-Süryanice
B) Pehlevice-Sanskritçe
C) Sanskritçe-Pehlevice
D) Süryanice-Pehlevice
E) Pehlevice-Süryanice

Cevap : C) Sanskritçe-Pehlevice

Açıklama : Kelile ve Dimne, önce **Sanskritçe** kaynaktan istifade edilerek **Pehlevice**’ye (Eski Farsça) çevrilmiş, daha sonra İbnü’l-Mukaffa tarafından Arapça’ya tercüme edilmiştir.

19. Aşağıdaki isimlerden hangisi modern araştırmacıların İslam ahlak düşüncesi tasniflerindeki filozoflar arasında zikredilmez?

A) Nasiruddin Tüsi
B) İhvân-ı Safâ
C) İbn Miskeveyh
D) Kindî
E) Sadreddin Konevî

Cevap : E) Sadreddin Konevî

Açıklama : Nasiruddin Tûsî, İhvân-ı Safâ, İbn Miskeveyh ve Kindî, İslâm ahlak düşüncesinin felsefi (hikemî) akımının önemli isimleridir. **Sadreddin Konevî** ise daha çok **tasavvuf** alanında eser vermiş bir âlimdir ve ahlak tasniflerinde filozoflar arasında zikredilmez.

20. İran mirasının İslâm ahlak düşüncesi üzerindeki etkisi daha çok hangi alanda olmuştur?

A) Siyaset ahlakı
B) Nefs teorisi
C) Bireysel ahlak
D) Aile ahlakı
E) Erdemler ahlakı

Cevap : A) Siyaset ahlakı

Açıklama : İran mirasının İslâm ahlak düşüncesi üzerindeki en belirgin etkisi, hükümdarlara ve yöneticilere öğütler veren **Siyaset Ahlakı** (Siyasetnâme) eserlerinin oluşumunda görülmüştür.