Temel Biyoloji 2023-2024 Vize Soruları

Giriş

Biyoloji, canlı organizmaların yapısını, işlevini, evrimini ve çevreleriyle olan etkileşimini inceleyen bilim dalıdır. Canlılığın temelini, karmaşık moleküllerin organizasyonu, enerji dönüşümü ve genetik materyalin aktarımı oluşturur. Bu makalede, biyolojinin temel kavramları olan canlıların yapı taşları, enerji metabolizması, genetik ve evrim konuları ele alınacaktır.

Canlılığın Temel Bileşenleri

Canlı organizmaların yapısında en çok bulunan dört temel element Karbon (C), Hidrojen (H), Oksijen (O) ve Azot (N)‘tur; “İyot” gibi elementler ise daha az miktarda bulunur. Bu elementler, yaşamın temel moleküllerini oluşturur:

• Karbonhidratlar: Enerji verici moleküllerdir. Örneğin, “Maltoz” bir protein değil, bir karbonhidrattır.
• Proteinler: Vücudun yapı taşlarıdır. Kollajen, Albumin ve Hemoglobin gibi moleküller proteindir.
• Nükleik Asitler (DNA ve RNA): Genetik bilgiyi taşır. DNA’nın yapısında Adenin, Guanin, Sitozin ve Timin bazları bulunurken, “Urasil” bazı sadece RNA’da bulunur.

Hücre Yapısı ve Enerji Metabolizması

Canlılar, temel yapı taşı olan hücrelerden oluşur. “Bitki hücreleri”, fotosentez ve depolama işlevi gören “plastid” adı verilen organellere sahiptir. Hücreler, yaşamlarını sürdürebilmek için enerjiye ihtiyaç duyar.

• Metabolizma: Canlının tüm kimyasal reaksiyonlarıdır. Yapım reaksiyonlarına anabolizma, yıkım reaksiyonlarına ise katabolizma denir.
• Katabolik Reaksiyonlar: Büyük molekülleri parçalayarak kimyasal bağ enerjisi ile ATP (enerji) sentezlenmesini sağlayan metabolik reaksiyonlardır.
• Hücresel Solunum: Oksijen varlığında “1 molekül glukozun” parçalanmasıyla teorik olarak 38 net ATP enerji kazanılır. Yağ asidi sentezi gibi yapım reaksiyonlarında ise öncü molekül olarak “Asetil-CoA” kullanılır.

Genetik, Üreme ve Evrim

Canlılar, genetik materyallerini nesilden nesile aktarırlar. Ökaryot hücrelerde DNA, “Histon proteinleri”ne sarılarak kromozomları oluşturur. Kromozomun fiziksel yapısında, bölünme sırasında iğ ipliklerini oluşturan bir organel olan “Sentrozom” bulunmaz.

• Üreme: Bakteriler gibi prokaryotlar eşeysiz olarak ikiye bölünmeyle çoğalır, “mayoz bölünme” yapmazlar. Eşeyli üremede ise mayoz ve döllenme sayesinde genetik çeşitlilik artsa da, nesiller boyu “kromozom sayısı” değişmeden kalır.
• Kalıtım: Hemofili gibi bazı hastalıklar, “X kromozomuna bağlı olarak” nesilden nesile aktarılır.
• Evrim ve Türleşme: Genetik materyalde meydana gelen kalıcı değişiklikler olan “mutasyonlar”, yeni genetik varyasyonlar yaratarak evrimsel sürece katkıda bulunur. Biyolojik “tür” kavramı, “bir arada yaşayan ve diğer gruplardan üreme izolasyonu olan” canlılar topluluğu olarak tanımlanır. Türler arası üreme engelleri arasında habitat yalıtımı, mekanik uyumsuzluk gibi faktörler yer alır; “adaptasyon” ise bir engel değil, evrimsel bir uyum sürecidir.

Biyoçeşitlilik ve Bağışıklık

Dünyadaki yaşamın çeşitliliği biyoçeşitlilik olarak adlandırılır. “Tür zenginliği”, bir alandaki toplam tür sayısını ifade ederken, “tür bolluğu” her türün birey sayısının oranını ifade eder ve bu iki kavram aynı anlamda kullanılmaz. Biyoçeşitliliğin korunması için türlerin doğal ortamında korunduğu (in-situ) milli parklar veya doğal ortamı dışında korunduğu (ex-situ) “doku kültürleri” gibi yöntemler kullanılır.

Canlılar, hastalıklara karşı bağışıklık sistemine sahiptir. Bir hastalığı geçirmek (enfeksiyon kapmak), vücudun kendi antikorlarını ürettiği “aktif bağışıklık” sağlar.

Canlılar Dünyası

Canlılar alemi geniş bir çeşitliliğe sahiptir. “Akrep”, zehirli bir “Eklembacaklı (Arthropoda)” örneğidir. “Timsahlar” ise “Sürüngenler (Reptilia)” sınıfına dahil olan omurgalı hayvanlardır.

1. Aşağıdakilerden hangisi türler arası üreme engellerinden biri değildir?

A) Adaptasyon
B) Habitat yalıtımı
C) Mekanik uyumsuzluk
D) Davranışsal yalıtımı
E) Gamet uyumsuzluğu

Cevap : A) Adaptasyon

Açıklama : Üreme engelleri, türlerin birbirleriyle çiftleşmesini veya verimli döl oluşturmasını önleyen mekanizmalardır (Habitat yalıtımı, Davranışsal yalıtım, Mekanik uyumsuzluk, Gamet uyumsuzluğu vb.). **Adaptasyon** (Çevreye uyum sağlama), bir üreme engeli değil, evrimsel sürecin ve hayatta kalmanın temel mekanizmalarından biridir.

2. Aşağıdakilerden hangisi “in-situ koruma alanları”ndan biri değildir?

A) Milli parklar
B) Doku/organ kültürleri
C) Gen koruma ormanları
D) Tabiat parkları
E) Doğa anıt koruma alanları

Cevap : B) Doku/organ kültürleri

Açıklama : **In-situ koruma**, türlerin doğal yaşam alanlarında korunmasıdır (Milli parklar, Tabiat parkları, Gen koruma ormanları). **Doku/organ kültürleri** ise türlerin doğal yaşam alanı dışında (laboratuvar ortamında) korunmasını ifade eden **Ex-situ koruma** yöntemlerindendir.

3. Eşeli üremede aşağıdakilerden hangisi değişmeden kalır?

A) Hücre sayısı
B) Karakter
C) Gen sırası
D) Kromozom sayısı
E) Protein yapısı

Cevap : D) Kromozom sayısı

Açıklama : Eşeyli üremede, mayoz bölünme ile kromozom sayısı yarıya iner (gamet oluşumu), döllenme ile tekrar iki katına çıkar (zigot oluşumu). Bu süreçte her nesilde **kromozom sayısı** sabit (değişmeden) kalır. Diğerleri (hücre sayısı, gen sırası, karakter vb.) ise değişir ve çeşitliliğe neden olur.

4. Bakteriler için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Mayoz bölünme ile çoğalırlar.
B) Peptidoglikan yapıda hücre duvarına sahiptirler.
C) Plazmit adı verilen asıl DNA’dan başka halkasal DNA’ya sahiptirler.
D) Zarla çevrili çekirdek ve organelleri yoktur.
E) Olumsuz çevre koşullarında endospor oluştururlar.

Cevap : A) Mayoz bölünme ile çoğalırlar.

Açıklama : Bakteriler ökaryot değil **prokaryot** canlılardır. Prokaryotlar, eşeysiz üreme şekli olan **İkiye Bölünme (Binary Fission)** ile çoğalırlar. **Mayoz bölünme**, ökaryotlarda eşeyli üreme için gamet oluşturma mekanizmasıdır.

5. Ökaryot kromozomların fiziksel yapısında aşağıdakilerden hangisi bulunmaz?

A) Sentrozom
B) Histon proteinleri
C) Sentromer
D) DNA iplikçiği
E) Az miktarda RNA

Cevap : A) Sentrozom

Açıklama : **Sentrozom**, hayvan hücrelerinde iğ ipliklerini oluşturan ve hücre bölünmesinde rol alan bir organeldir. Kromozomun (DNA’nın yoğunlaşmış yapısı) kendisinin fiziksel yapısında bulunmaz. Kromozomun yapısında DNA iplikçiği, Histon proteinleri (DNA’nın sarıldığı proteinler) ve Sentromer (kardeş kromatitleri bir arada tutan kısım) bulunur.

6. Oksijen varlığında gerçekleşen hücresel solunum reaksiyonları esnasında 38 net ATP enerji kazanımı için kaç molekül glukoz gereklidir?

A) 3 molekül glukoz
B) 4 molekül glukoz
C) 5 molekül glukoz
D) 1 molekül glukoz
E) 2 molekül glukoz

Cevap : D) 1 molekül glukoz

Açıklama : Oksijenli solunumda 1 molekül glukozun tamamen parçalanmasıyla teorik olarak **38 net ATP** (veya bazı kaynaklara göre 30/32 ATP) enerji elde edilir. Dolayısıyla 38 net ATP için **1 molekül glukoz** yeterlidir.

7. Aşağıdakilerden hangisi sonradan kazanılmış (edinsel) bağışıklık yollarından hangisi diğerlerinden farklıdır?

A) Anne sütü kullanmak
B) Enfeksiyon kapmak
C) Serum
D) Grip ilacı kullanmak
E) Antibiyotik kullanmak

Cevap : B) Enfeksiyon kapmak

Açıklama : Bağışıklık, **Aktif** ve **Pasif** olarak ikiye ayrılır. **Enfeksiyon kapmak** (B) vücudun kendi antikorunu ürettiği **Doğal Aktif** bağışıklıktır. Anne sütü (A) ve Serum (C) ise hazır antikor alındığı **Pasif** bağışıklıktır. Grip ilacı (D) ve Antibiyotik (E) ise tedavide kullanılan kimyasallar olup bağışıklık yolları değildir, ancak şıklar arasında Enfeksiyon kapmak, vücudun kendisinin tepki vermesini gerektirdiği için farklıdır.

8. Aşağıdakilerden hangisi bir protein molekülü değildir?

A) Maltoz
B) Kollajen
C) Albumin
D) Miyozin
E) Hemoglobin

Cevap : A) Maltoz

Açıklama : **Maltoz**, iki glukoz molekülünden oluşan bir disakkarit, yani bir **karbonhidrat** molekülüdür. Kollajen (yapısal), Albumin (depolama/taşıma), Miyozin (kas hareketi) ve Hemoglobin (taşıma) ise **protein** molekülleridir.

9. “Tür zenginliği” kavramı için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Biyolojik çeşitlilik değerlendirmesinin önemli bir bileşenidir.
B) Bir alandaki tür sayısını ifade eder.
C) “Tür bolluğu” ile aynı anlamda kullanılmaktadır.
D) Tür zenginliği verileri uygulamada en kolay elde edilen verilerdir.
E) Tür çeşitliliğinin eş anlamlısı olarak kullanılmaktadır.

Cevap : C) “Tür bolluğu” ile aynı anlamda kullanılmaktadır.

Açıklama : **Tür Zenginliği (Species Richness)**, bir alandaki **toplam tür sayısını** ifade eder. **Tür Bolluğu (Species Abundance)** ise her bir türün birey sayısının toplam birey sayısına oranını ifade eder ve aynı anlamda kullanılmazlar.

10. Aşağıdakilerden hangisi evrimsel sürece katkısı olan biyolojik bir olaydır?

A) Enerji üretimi
B) Mutasyon
C) Büyüme
D) Gelişme
E) Homeostaz

Cevap : B) Mutasyon

Açıklama : **Mutasyon**, bir canlının genetik materyalinde meydana gelen kalıcı değişikliklerdir. Bu değişiklikler, yeni genetik varyasyonların ortaya çıkmasına neden olarak **evrimsel sürece** (doğal seçilime) temel hammadde sağlar.

11. Aşağıdakilerden hangisi zehirli bir eklembacaklı (Arthropoda) türüne örnek olarak verilebilir?

A) Yılan
B) Denizanası
C) Akrep
D) Denizkestanesi
E) Sülük

Cevap : C) Akrep

Açıklama : **Akrep**, örümcekgiller (Arachnida) sınıfında yer alan ve zehirli iğnesi bulunan bir **Eklembacaklı (Arthropoda)** türüdür. Yılan sürüngen, Denizanası Knidli, Denizkestanesi Derisidikenli, Sülük ise Halkalı Solucandır.

12. Plastidler aşağıdaki hücre tiplerinden hangisinde bulunur?

A) Virüslerde
B) Prionlarda
C) Bitki hücrelerinde
D) Yumurta hücrelerinde
E) Viroidlerde

Cevap : C) Bitki hücrelerinde

Açıklama : **Plastidler** (Kloroplast, Kromoplast, Lökoplast gibi), fotosentez, depolama ve renk verme işlevlerine sahip olan organeller olup, **Bitki hücreleri** ve bazı alg hücrelerinde bulunur.

13. Aşağıdakilerden hangisi canlı organizmaların yapısında en çok bulunan elementlerden biri değildir?

A) Azot
B) Karbon
C) İyot
D) Hidrojen
E) Oksijen

Cevap : C) İyot

Açıklama : Canlı organizmaların yapısında en çok bulunan dört temel element **Karbon (C), Hidrojen (H), Oksijen (O)** ve **Azot (N)**’tur (CHON). **İyot** ise eser elementlerdendir ve yapıda en çok bulunanlar arasında yer almaz.

14. Timsahların dahil olduğu omurgalı şubesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Memeliler (Mammalia)
B) Sürüngenler (Reptilia)
C) Knidliler (Cnidaria)
D) İki Yaşamlılar (Amfibiler)
E) Derisidikenliler (Echinodermata)

Cevap : B) Sürüngenler (Reptilia)

Açıklama : Timsahlar, yılanlar, kertenkeleler ve kaplumbağalar **Sürüngenler (Reptilia)** sınıfına dahil olan omurgalı hayvanlardır.

15. Hemofili hastalığı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Dişi bireylerde görülmüş sıklığı erkek bireylere göre daha fazladır.
B) Kırmızı ve yeşil renkler ayırt edilmede güçlük çekilir.
C) Vücut kaslarının küvetten düşmesi ile karakterize edilir.
D) X kromozomuna bağlı olarak nesilden nesile aktarılır.
E) Otozomal resesif bir hastalıktır.

Cevap : D) X kromozomuna bağlı olarak nesilden nesile aktarılır.

Açıklama : **Hemofili**, pıhtılaşma bozukluğuna yol açan, **X kromozomuna bağlı çekinik (resesif)** kalıtımla aktarılan genetik bir hastalıktır. Bu nedenle erkeklerde görülme sıklığı daha fazladır (A yanlış).

16. Aşağıdakilerden hangisi yağ asidi sentezi için öncü bir moleküldür?

A) Glukoz
B) Piruvat
C) Pürinler
D) Süksinat
E) Asetil-CoA

Cevap : E) Asetil-CoA

Açıklama : **Asetil-CoA** (Asetil koenzim A), yağ asitlerinin sentezi (lipogenez) ve yıkımı (beta oksidasyonu) metabolik yollarında merkezi bir rol oynayan, **öncü bir moleküldür**.

17. Aşağıdaki azotlu bazlardan hangisi DNA yapısında yer almaz?

A) Timin
B) Guanin
C) Adenin
D) Sitozin
E) Urasil

Cevap : E) Urasil

Açıklama : DNA’nın yapısında Adenin, Guanin, Sitozin ve Timin (A, G, C, T) bazları bulunur. **Urasil (U)** ise DNA’da bulunmaz, RNA’nın yapısında Timin yerine geçer.

18. I. Kimyasal bağ enerjisi ile ATP sentezlenmesini sağlar.
II. Hücrenin ana makromoleküler bileşenlerinin sentezlenmesini sağlar.
III. Metabolik reaksiyonların bir parçasıdır.
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri katabolik reaksiyonlar için doğrudur?

A) I, II ve III
B) II ve III
C) I ve II
D) I ve III
E) Yalnız III

Cevap : D) I ve III

Açıklama : **Katabolik reaksiyonlar**, büyük molekülleri parçalayarak enerji (ATP) üretir (**I. doğru**) ve metabolik reaksiyonların bir parçasıdır (**III. doğru**). **II. öncül** (Makromoleküllerin sentezi), enerji tüketen **Anabolik reaksiyonların** görevidir, katabolik reaksiyonların değil.

19. “Bir arada yaşayan ve diğer gruplardan üreme izolasyonu olan canlılar topluluğudur.”
Bu tanım aşağıdakilerden hangisi için uygundur?

A) Filum
B) Sınıf
C) Aile
D) Cins
E) Tür

Cevap : E) Tür

Açıklama : **Tür (Species)**, doğal koşullarda kendi aralarında üreyebilen ve diğer gruplardan **üreme izolasyonu** (üreme engeli) olan bireyler topluluğudur.

20. Genetik çeşitlilik aşağıdakilerin hangisi cinsinden ölçülemez?

A) Kromozom sayısı
B) DNA içeriği
C) Genom büyüklüğü
D) Kromozom morfolojisi
E) Birey sayısı

Cevap : E) Birey sayısı

Açıklama : **Genetik çeşitlilik**, bir popülasyondaki genlerin, kromozomların veya DNA’nın farklılığını ifade eder. Kromozom sayısı, DNA içeriği ve Genom büyüklüğü gibi biyolojik/genetik özelliklerle ölçülür. **Birey sayısı** ise popülasyonun **büyüklüğü**nü gösterir, genetik çeşitliliğini değil.