İslam Düşüncesine Giriş 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

İslam düşüncesi, temelini Kur’an ve Sünnet’ten alan, ancak tarihsel süreçte felsefe, kelam ve tasavvuf gibi farklı disiplinler aracılığıyla zenginleşen çok katmanlı bir yapıdır. Bu düşüncenin merkezinde, Allah’a karşı sorumluluk bilinci yatan “kulluk” kavramı yer alır. İslam kelimesi etimolojik olarak “barışıklık”, “kurtuluş” ve “özgür irade ile bağlanma” gibi anlamlar taşır. Bu makalede, İslam düşüncesinin bilgi kaynakları, temel tartışma konuları ve ana ekolleri incelenecektir.

İslam Düşüncesinde Bilgi Kaynakları

İslam düşüncesinde bilginin nasıl elde edileceği temel bir tartışma konusudur. Kelamcılar, aklı genellikle iki kısma ayırır: Her insanın doğuştan sahip olduğu “garîzî akıl” ve deneyim yoluyla elde edilen “müktesep akıl”. Bilgi kaynaklarının (duyu, akıl, haber/vahiy) sistematik bir şekilde analizini “Kitâbü’t Tevhîd” adlı eserinin başında yapan ilk kelamcı İmam Mâturîdî‘dir. Ehl-i Sünnet kelamcılarına göre akıl, vahyin yerini tutamaz ancak “aklın tefekkürü olmadan nakil (vahiy) anlaşılamaz”.

İslam Düşünce Ekolleri

İslam düşüncesi, farklı metodolojilere sahip ana ekoller etrafında şekillenmiştir:

• Kelam: İnanç esaslarını (akaid) akli ve naklî delillerle savunan disiplindir. Kelamın ortaya çıkışı, fetihlerle birlikte farklı kültürlerle etkileşime geçilmesi ve İslam inanç bütünlüğünü koruma ihtiyacı gibi nedenlere dayanır; hadislerin doğru aktarılması ise Hadis ilminin konusudur. Erken dönem (mütekaddimûn) kelamcıları, dinî öğretileri savunmak için daha çok “ikna yoluyla” (cedel) açıklamayı kullanmışlardır.
• Felsefe: Antik Yunan felsefesinden etkilenerek gelişen ve aklı merkeze alan disiplindir.
• Tasavvuf: Dinin ahlaki ve manevi boyutuna odaklanan, nefis terbiyesini ve kalp temizliğini esas alan ilimdir. Başlangıçta dindarlık (zühd) temelli olan tasavvuf, zamanla “Allah, kâinat ve insan ilişkisini yorumlamasıyla” felsefi bir yapıya bürünmüştür.

Temel İtikadi Tartışmalar

İslam’ın ilk dönemlerindeki siyasi ihtilaflar, itikadi mezheplerin doğuşuna zemin hazırlamıştır. Örneğin, “Hakem Olayı” Hariciliğin ortaya çıkışına ve önemli itikadi ayrılıklara neden olmuştur.

• İman-Amel İlişkisi: Mürcie mezhebi, ameli imandan ayırarak imanın sadece “kalpteki bilgi veya tasdikten” ibaret olduğunu savunmuştur.
• İrade Hürriyeti (Cebir ve İhtiyar): Kaderiyye ekolü, insanın kendi fiillerinin yaratıcısı olduğunu ve “kötü fiillerin insan iradesiyle gerçekleştiğini” savunmuştur. Bu görüşün siyasi bir arka planı da vardır; Emevi yöneticileri, kendi iktidarlarını meşrulaştırmak için insanın iradesini reddeden cebir (kadercilik) fikrini desteklemişlerdir.
• Mu’tezile: Beş temel ilkesi olan bir kelam ekolüdür. İnsanın irade hürriyetini “Adalet” ilkesi altında, Allah’ın vaad ve tehdidinin mutlaka gerçekleşeceğini ise “Va’d ve Vaîd” ilkesi altında savunmuşlardır.

Ahlak Düşüncesi ve Kavramlar

İslam ahlakı, Kur’an ve Sünnet temellidir. Dinî literatürde “amel”, bir amaca yönelik bilinçli iş ve eylemleri ifade eder. Tasavvufi ahlakta, haram olmasa bile şüpheli ve gereksiz işlerden uzak durmaya “vera” denir. “Fakr” kavramı ise, maddi yoksunluktan ziyade, kulun Allah’ın lütfuna “sürekli muhtaç olma bilincine” varmasıdır. İslam tasavvufu, bazı mistik akımların aksine, ruhu yüceltmek adına “bedene eziyet edilmesini” onaylamaz, ruh-beden dengesini gözetir.

Sonuç

İslam düşüncesi, Kur’an’ın insanları “Allah, âlem ve insan arasındaki ilişkiyi anlamaya” davet etmesiyle başlayan bir tefekkür geleneğidir. Basiret, ilim ve tefekkür gibi düşünceyle ilgili kavramların yanı sıra, “ibadet” gibi eylem boyutunu da içerir. Bu zengin miras, günümüz dünyasını anlamlandırmada önemli bir kaynak olmaya devam etmektedir.

1. Ehl-i Sünnet kelamcılarının çoğuna göre aklın bilgi üretme kapasitesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Aklın tefekkürü olmadan nakil (vahiy) anlaşılamaz.
B) Akıl, duyulur âlemin yanı sıra gayb hakkında da tam bilgi verir.
C) Aklın gücü, peygamberler tarafından getirilen bilgilerin yerini alabilir.
D) Akıl, vahiy bilgilerine ihtiyaç duymadan her şeyi kavrayabilir.
E) Akıl, nakil karşısında mutlak hakemdir.

Cevap : A) Aklın tefekkürü olmadan nakil (vahiy) anlaşılamaz.

Açıklama : Ehl-i Sünnet kelamcılarına göre akıl, bilgiyi edinmenin temel kaynaklarından biri olsa da, vahiy (nakil) olmadan tam bilgiye ulaşamaz (B, D yanlış). Ancak vahiy bilgisinin anlaşılması, yorumlanması ve doğru çıkarımlar yapılması için aklın kullanılması (tefekkürü) şarttır.

2. Tasavvufun tarihi gelişimi içinde aşağıdaki unsurlardan hangisi onun felsefi bir yapıya dönüşmesini sağlamıştır?

A) Yüksek ahlak anlayışı
B) Dindarlık ve zâhidāne yaşam biçimi
C) Allah, kâinat ve insan ilişkisini yorumlama
D) Marifet ve keşf yöntemlerini reddetme
E) Duyular ve akıl yoluyla hakikatin bilgisine ulaşma

Cevap : C) Allah, kâinat ve insan ilişkisini yorumlama

Açıklama : Tasavvufun başlangıcı zühd (dindarlık, B) ve ahlak (A) temelli olsa da, tarihi gelişimi içinde evrenin, insanın ve Allah’ın varlığını (Ontoloji) yorumlamaya başlaması (**Allah, kâinat ve insan ilişkisini yorumlama**) onun felsefi/teorik bir yapı kazanmasını sağlamıştır.

3. İnsan bilgisinin kaynaklarının duyu, akıl ve haber olduğunu Kitâbü’t Tevhîd adlı eserinin hemen başında derli toplu bir şekilde söyleyen ilk kelamcı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mâturîdî
B) Nesefi
C) İmam Şâfi
D) İbn Sina
E) Eşari

Cevap : A) Mâturîdî

Açıklama : Kelam tarihinde bilgi kaynaklarını (duyu, akıl, haber/vahiy) sistematik bir şekilde eserinin başında (Kitâbü’t-Tevhîd) ele alan ve bu konuya dikkat çeken ilk kelamcı **Mâturîdî**’dir.

4. Zühd hareketinin ortaya çıkışında aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur?

A) Tasavvufun bir ilim olarak kurulması
B) Hz. Peygamber’in irtihali
C) Müslümanların başarılı fetihler gerçekleştirmesi
D) Müslümanlar arasında siyasi ve dinî çatışmaların baş göstermesi
E) Hz. Ömer’in halîfe seçilmesi

Cevap : D) Müslümanlar arasında siyasi ve dinî çatışmaların baş göstermesi

Açıklama :

5. Kur’ân’a göre akli tefekkür aşağıdaki temel unsurların hangisiyle ilişkilidir?

A) Bütün toplumun kabul ettiği genel yargılara bağlı kalmak
B) Allah, âlem ve insan arasındaki ilişkiyi anlamaya çalışmak
C) Zan, tahmin ve taklitle yetinmek
D) Toplumun geleneksel normlarına uyum sağlamak
E) Duyuların ve hislerin sınırlı algılarıyla yetinmek

Cevap : B) Allah, âlem ve insan arasındaki ilişkiyi anlamaya çalışmak

Açıklama : Kur’an-ı Kerim, insanları sadece duyu ve tahminle yetinmek (C, E) yerine, evrenin ve insanın yaratılışındaki delilleri gözlemlemeye ve **Allah, âlem ve insan arasındaki ilişkiyi anlamaya** yönelik akli tefekkürde bulunmaya davet eder.

6. Cebir ve ihtiyar meselesinin ortaya çıkışını etkileyen sebeplerden hangisi, siyasi ve toplumsal nedenlere dayanmaktadır?

A) Emevi yöneticilerinin, ilahi irade fikrini destekleyerek otoritelerini güçlendirme çabaları
B) İslami naslarda hür irade ve zorlamanın bir arada bulunması
C) İnsanın eylemlerinin ilahi iradeye bağlanması
D) Tasavvuf çevrelerinde tevhid ve tevekkül anlayışının benimsenmesi
E) Müslümanların Hristiyan ve Yahudi teolojisiyle etkileşimleri

Cevap : A) Emevi yöneticilerinin, ilahi irade fikrini destekleyerek otoritelerini güçlendirme çabaları

Açıklama : **Cebir (kadercilik) fikri**, insanın iradesini reddederek her şeyi ilahi zorunluluğa bağlar. Bu fikrin yayılmasında, **Emevi yöneticilerinin**, siyasi meşruiyetlerini (yönetimlerinin ilahi iradenin bir sonucu olduğunu) kanıtlama çabaları önemli bir siyasi neden olmuştur.

7. I. Özgür irade ile bağlanma
II. Kurtuluş
III. Barışıklık
IV. Kulluk ve ibadet
“İslam” kelimesi etimolojik ve terminolojik bağlamda ele alındığında öne çıkan kavramlar yukarıdakilerden hangileridir?

A) I, II ve IV
B) I ve II
C) I, II ve III
D) II, III ve IV
E) I, III ve IV

Cevap : C) I, II ve III

Açıklama : İslam kelimesinin kök anlamı (silm/selam), **Barış** (III) ve **Kurtuluş** (II) ile ilgilidir. Terminolojik anlamı ise Allah’a **Özgür irade ile bağlanma**’dır (I). Kulluk ve ibadet (IV) İslam’ın gereğidir, ancak etimolojik kökte yer almaz. Dolayısıyla I, II ve III doğrudur.

8. Aşağıdakilerden hangisi Mürcie’ye göre imanın tanımlanması konusunda benimsenen yaklaşımlardan biridir?

A) İman, Allah’ı sadece içten inkâr edenlere aittir.
B) İman, kalpteki bilgi veya tasdiktir.
C) İman, kişinin yaptığı iyi amellerle artar.
D) İman, sadece günah işlememekle ilgilidir.
E) İman, sadece büyük günah işleyenler arasında tartışılır.

Cevap : B) İman, kalpteki bilgi veya tasdiktir.

Açıklama : **Mürcie** mezhebi, iman ve ameli birbirinden kesin olarak ayırır. Onlara göre iman, sadece **kalpteki bilgi veya tasdiktir** (onaylamadır); yapılan ameller imanı etkilemez (C şıkkı yanlıştır). Bu görüş, büyük günah işleyenin durumunu tartışmaktan kaçınmayı amaçlar.

9. Vera kavramı aşağıdaki durumlardan hangisini ifade eder?

A) Faydalı ve anlamlı işlerle meşgul olmak
B) Insanlarla iyi ilişkiler kurmak
C) Yapılan işlerin her zaman yararlı olmasını sağlamak
D) Şüpheli, zararlı ve gereksiz işlerden uzak durmak
E) Sadece maddi olarak temizlenmek

Cevap : D) Şüpheli, zararlı ve gereksiz işlerden uzak durmak

Açıklama : **Vera** (sakınma), kişinin haram olduğu kesin olmayan ancak şüphe taşıyan (helal-haram arası) işlerden, zararlı ve gereksiz şeylerden dahi kaçınmasıdır.

10. Fakr kavramı tasavvufta aşağıdakilerden hangisini ifade eder?

A) Sadece zühd hayatı yaşamayı
B) Fakir olmanın bir erdem olduğunu savunmayı
C) Sürekli maddi yardımlarda bulunmayı
D) Dünyadaki tüm mal varlığından vazgeçmeyi
E) Allah’ın lütuf ve inayetine sürekli muhtaç olma bilincine varmayı

Cevap : E) Allah’ın lütuf ve inayetine sürekli muhtaç olma bilincine varmayı

Açıklama : Tasavvufta **Fakr** (fakirlik), sadece maddi yoksunluk (D) değil, kişinin tüm varoluşuyla, manevi ve maddi her yönüyle **Allah’ın lütuf ve inayetine sürekli muhtaç olma bilincine** (tevazu ve teslimiyet) varmasıdır.

11. Aşağıdakilerden hangisi mistisizm ile İslam tasavvufu arasındaki temel farklardan biridir?

A) İslam tasavvufu ruh ve beden arasındaki dengeyi gözetirken, bazı mistik akımlarda bedene eziyet edilmesi kabul edilir.
B) Mistisizmde akıl ve sezgi tamamen reddedilirken, tasavvuf bunları temel alır.
C) İslam tasavvufunda dünyevi olan her şeyden tamamen uzaklaşmak esastır.
D) Tasavvuf ve mistisizm aynı amaca hizmet eder fakat farklı isimlerle anılır.
E) İslam tasavvufu maddeyi kötülük kaynağı olarak görürken, mistisizm bunu kabul etmez.

Cevap : A) İslam tasavvufu ruh ve beden arasındaki dengeyi gözetirken, bazı mistik akımlarda bedene eziyet edilmesi kabul edilir.

Açıklama : **İslam tasavvufu**, Hz. Peygamber’in sünnetine uygun olarak **ruh ve beden arasındaki dengeyi** (ifrat ve tefritten kaçınma) gözetir. Oysa bazı mistik akımlar ve dinsel uygulamalar, ruhu yüceltmek adına **bedene aşırı eziyet** edilmesini (riyazet) savunabilir.

12. Mu’tezile’nin aşağıdaki beş temel ilkesinden hangisi irade hürriyeti meselesi ile ilgilidir?

A) İki konum arasındaki üçüncü konum
B) Va’d ve va’id
C) Tevhid
D) İyiliği istemek ve kötülükten sakındırmak
E) Adalet

Cevap : E) Adalet

Açıklama : Mu’tezile’nin beş temel ilkesinden **Adalet (Adl)**, Allah’ın adil olması gereği, kötülüklerin (günahların) kaynağını insana yükler ve **İrade Hürriyeti** (cüz’î irade) meselesiyle doğrudan ilgilidir. İnsan kendi fiillerinin yaratıcısıdır, ki bu da adalet gereğidir.

13. Aşağıdakilerden hangisi mütekaddimün dönem kelamcılarının düşüncelerini savunurken kullandıkları temel yöntemlerden biri olabilir?

A) Klasik mantığı temel almak
B) İkna yoluyla dinî öğretileri açıklamak
C) Günah kavramına vurgu yapmak
D) İlk günah problemine odaklanmak
E) Mücadeleci bir tarzda şüphecilik geliştirmek

Cevap : B) İkna yoluyla dinî öğretileri açıklamak

Açıklama : Mütekaddimûn (erken dönem) kelamcıları, daha çok nakli temel alarak, dinî öğretileri **ikna** (cedel ve münazara) yöntemleriyle açıklama ve savunma çabası içindedirler. Klasik mantık (A) ise Müteahhirûn (sonraki dönem) kelamında yaygınlaşmıştır.

14. Aşağıdakilerden hangisi garîzî aklın özelliklerinden biridir?

A) Sezgi ve zekâ ile geliştirilen akıl
B) Her insanın doğuştan sahip olduğu akıl
C) Deney ve düşünme yoluyla elde edilen akıl
D) Sadece eğitimle kazanılan akıl
E) İnsandan insana farklılaşan akıl

Cevap : B) Her insanın doğuştan sahip olduğu akıl

Açıklama : **Garîzî akıl** (tabii akıl), insanın doğuştan, fıtraten sahip olduğu, tecrübe ve eğitime bağlı olmaksızın işleyen ve herkesin ortak olduğu akıldır. Deney ve düşünme ile elde edilen akla ise **Müktesep akıl** (kazanılmış akıl) denir.

15. Aşağıdakilerden hangisi Hz. Ali’nin halifeliği döneminde İslam toplumunda önemli itikadi ayrılıklara neden olan olaylardan biridir?

A) Kur’ân’ın yazımının yeniden düzenlenmesi
B) Zekât vermeyenlere karşı savaş açılması
C) Hakem olayının yaşanması
D) Hilafetin kaldırılması
E) Tebük Seferi

Cevap : C) Hakem olayının yaşanması

Açıklama : Hz. Ali döneminde **Hakem Olayı** (Sıffin Savaşı sonrası), Haricilik mezhebinin ortaya çıkışına ve Müslümanlar arasında Kader, İman-Amel ilişkisi gibi konularda önemli **itikadi ayrılıklara** neden olan kilit olaylardan biridir.

16. Aşağıdakilerden hangisi İslam kelimesinin “düşünce” ile ilişkisini gösteren kavramlardan değildir?

A) Basiret
B) İlim
C) Tefekkür
D) İbadet
E) Burhan

Cevap : D) İbadet

Açıklama : Basiret (görüş derinliği), İlim (bilgi), Tefekkür (derin düşünme) ve Burhan (kesin kanıt/akıl yürütme), İslam’da **düşünce** ve akıl faaliyetleriyle ilgili kavramlardır. **İbadet** ise inanç gereği yerine getirilen bir eylem veya ritüeldir, doğrudan düşüncenin kendisi veya aracı değildir.

17. Amel terimi, dinî literatürde hangi anlamda kullanılmaktadır?

A) Sadece fiziksel işler ve faaliyetler
B) Bedensel her tür faaliyet
C) Bilgisizce ve rastgele yapılan her türlü iş
D) Bir amaca yönelik bilinçli iş ve eylemler
E) Zihinsel faaliyetlerle sınırlı olan eylemler

Cevap : D) Bir amaca yönelik bilinçli iş ve eylemler

Açıklama : Dinî literatürde **Amel**, sadece fiziksel değil, **bir amaca yönelik, bilinçli ve kasıtlı olarak yapılan her türlü iş ve eylemi** (davranışı) ifade eder. Bu, zihinsel ve bedensel faaliyetleri kapsayabilir.

18. Kaderiyye hareketi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Kaderiyye, Emevi yönetimini desteklemek amacıyla ortaya çıkmıştır.
B) Kaderiyye, insanın fiillerinin tamamen ilahi takdirle gerçekleştiğini savunur.
C) Kaderiyye, kötü fiillerin insan iradesiyle gerçekleştiğini savunur.
D) Kaderiyye, insanın iradesinin fiiller üzerinde hiçbir etkisi olmadığını savunur.
E) Ma’bed el-Cühenî, Kaderiyye hareketine karşı çıkmıştır.

Cevap : C) Kaderiyye, kötü fiillerin insan iradesiyle gerçekleştiğini savunur.

Açıklama : **Kaderiyye** (İrade Hürriyeti taraftarları), insanın **fiillerini kendi iradesiyle** yarattığını ve bu nedenle kötü fiillerin (günahların) sorumluluğunun insana ait olduğunu savunur. Emevi yönetimini destekleyenler (A) ise tam tersi olan **Cebriyye**’dir.

19. Kelamın ortaya çıkışında birçok faktör etkili olmuştur. Aşağıdakilerden hangisi kelamın müstakil bir alan olarak ortaya çıkmasını sağlayan şartlardan biri değildir?

A) Fetihlerle birlikte farkı kültürlerle etkileşime geçilmesi
B) Diğer dinlere karşı İslam’ın üstünlüğünü gösterme çabası
C) Müslümanların temel inanç ilkelerinin korunması
D) İslam toplumunun din ve düşünce bütünlüğünü koruma
E) Hz. Peygamberin hadislerinin doğru aktarılması

Cevap : E) Hz. Peygamberin hadislerinin doğru aktarılması

Açıklama : Hadislerin doğru aktarılması (Rivayet ilmi/Hadis), ayrı bir bilim dalının (Hadis ilmi) ortaya çıkış nedenidir. **Kelam** ise, fetihler, kültürel etkileşim, inanç ilkelerini koruma ve itikadi bütünlüğü sağlama çabası gibi şartlarla müstakil bir alan olarak ortaya çıkmıştır.

20. Kelamcılar aklın bölümlenmesi konusunda genellikle birleşirler. Kelamcılara göre aklın kısımları aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) Beşerî akıl-Tanrısal akıl
B) Heyulânî akıl-Bilfiil akıl
C) Faal akıl-Müstefäd akıl
D) Kutsî akıl-İnsani akıl
E) Garizí akıl-Müktesep akıl

Cevap : E) Garizí akıl-Müktesep akıl

Açıklama : Kelamcılar, aklı iki temel kısma ayırırlar: **Garîzî (Doğuştan Gelen/Fıtrî) Akıl** ve **Müktesep (Kazanılmış/Tecrübe ile Elde Edilen) Akıl**.