Değer Felsefesi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Değer felsefesi (aksiyoloji), iyi, kötü, güzel, çirkin gibi değerlerin ve değer yargılarının doğasını, kaynağını ve statüsünü inceler. “Ahlak” kavramı, bir toplumdaki insani ilişkilerin özünü belirleyen kurallar bütünü iken, etik veya değer felsefesi bu kuralların felsefi temelini sorgular. Değer teorisi fikrini ilk ortaya koyan Avusturyalı felsefeciler (Ehrenfels ve Meinong), görüşlerini hocaları olan Franz Brentano‘dan yola çıkarak geliştirmişlerdir. Bu alandaki en temel ayrım, değer yargılarının bilişsel bir iddia taşıyıp taşımadığı üzerinedir.

Bilişsel Teoriler (Değerler Nesneldir)

Bilişsel ifadeler, doğru veya yanlış olmaya aday, “bir iddiada bulunan” ifadelerdir. Bilişselci teoriler, değer yargılarının da (örneğin “Sana vurmam ahlaken yanlıştır”) bilişsel ifadeler olduğunu ve doğru ya da yanlış olabileceğini savunur. Bu yaklaşım, değeri şeylerin bir niteliği olarak görür.

• Doğalcı Teoriler: Değeri, haz, arzu veya ilgi gibi gözlemlenebilir doğal bir niteliğe indirger. Aristoteles, Ralph Barton Perry ve John Dewey bu teorinin önemli temsilcileridir. Bu yaklaşımın temel eleştirisi, “olan”dan (olgu) “olması gereken”i (değer) çıkararak “olgu-değer ayrımını görmemeleridir”. Bu eleştiri ilk kez David Hume tarafından “Dir-meli ayrımı” olarak ortaya konmuştur.
• Doğalcı-Olmayan Teoriler (Sezgicilik): Değerin (iyilik gibi) doğal bir nitelik olmadığını, ancak var olduğunu savunur. İngiliz filozof G. E. Moore, “Principia Ethica” adlı eserinde bu görüşün öncülüğünü yapmıştır. Bu teoriye göre, iyilik gibi doğal olmayan niteliklerin varlığı ampirik olarak değil, ancak “sezgisel” bir yolla bilinebilir.

Bilişsel Olmayan Teoriler (Değerler Özneldir)

Bu teoriler, değer yargılarının bilişsel bir iddia taşımadığını, dolayısıyla doğru ya da yanlış olamayacağını savunur.

• Duygusalcılık (Emotivizm): Değer yargılarının sadece “duyguların dışa vurumu” olduğunu savunur. Bu görüşe göre, değer “şeylerin bir niteliği değildir”. “Hayvanları kesmek ahlaken doğrudur” ve “Hayvanları kesmek ahlaken doğru değildir” diyen iki kişi arasında olgusal bir anlaşmazlık yoktur; her ikisi de sadece duygularını ifade eder, bu nedenle “her iki görüşün de doğru ya da yanlış olduğuna dair bir şey söylenmemelidir”. Bu teoriye yöneltilen eleştirilerden biri, insanların değer yargılarıyla her zaman sadece “duygularını” dile getirmediğidir.
• Kuralcılık (Prescriptivism): Değer yargılarının sadece duygu ifadesi olmadığını, aynı zamanda evrenselleştirilebilir bir emir veya kural içerdiğini savunur. Bu görüşe göre “Bu iyi bir arabadır” demek, “Bir tercih yapmanız gerekirse bu arabanın niteliklerine sahip bir arabayı tercih edin!” anlamına gelen bir kural koymaktır.

Sonuç

Değer felsefesi, ahlaki eylemin doğasını ve temellerini araştırır. “Erdem etiği”, eylemin sonucundan çok karaktere ve ahlak eğitimine önem verir. “Sorumluluk” ise mutlak anlamda özgürlüğü gerektiren bir kavram olarak karşımıza çıkar. 20. yüzyılda, dünya savaşlarından sonra bu alanda özellikle üç Amerikalı filozof, Perry, Dewey ve Lewis, değer teorisi üzerine önemli eserler vermiştir. Doğan Özlem’in sınıflandırmasında ise hazcı, bilgisel, ahlaksal ve estetik değerlerin yanı sıra “dinsel” değerler de önemli bir kategori olarak yer alır.

1. Dünya savaşından sonra değer teorisi alanında önemli eserler vermiş üç Amerikalı filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) Moore-Russell-Lewis
B) Russell-Dewey-Moore
C) Moore-Rashdall-Ross
D) Rashdall-Findlay-Perry
E) Perry-Dewey-Lewis

Cevap : E) Perry-Dewey-Lewis

Açıklama : Dünya savaşından sonra değer teorisi alanında önemli eserler vermiş üç Amerikalı filozof, **Ralph Barton Perry, John Dewey ve Clarence Irving Lewis**’tir.

2. Bilişselci bir teori aşağıdakilerden hangisini ileri sürmez?

A) Değer yargılarının sadece duyguların dışa vurumu olduklarını
B) Değerin yargılarının şeylerdeki bir niteliği ifade ettiğini
C) Değer yargılarının doğru ya da yanlış olabileceklerini
D) Değer yargılarının iddia içeren ifadeler olduklarını
E) Değer yargılarının bilişsel ifadeler olduklarını

Cevap : A) Değer yargılarının sadece duyguların dışa vurumu olduklarını

Açıklama : **Bilişselci teoriler**, değer yargılarının olgusal ifadeler gibi doğru veya yanlış olabileceğini savunur. Değer yargılarının sadece duyguların dışa vurumu olduğunu savunmak ise **Bilişsel-olmayan (Duygusalcı/Emotivizm) teorilerin** temel savıdır.

3. “Bu iyi bir arabadır.” değer yargısı, kuralcılığa göre aşağıdakilerden hangisiyle aynı anlama gelmektedir?

A) Bu araba hakkında olumlu duygulara sahibim.
B) Bu araba, bütün arabalar arasında benim en hoşuma gidenidir.
C) Yaşasın bu araba!
D) Bu arabayı kullanmanız diğer arabayı kullanmanıza göre beni daha çok mutlu eder.
E) Bir tercih yapmanız gerekirse bu arabanın niteliklerine sahip bir arabayı tercih edin!

Cevap : E) Bir tercih yapmanız gerekirse bu arabanın niteliklerine sahip bir arabayı tercih edin!

Açıklama : **Kuralcılık (Prescriptivism)**, değer yargılarını evrenselleştirilebilir bir emredici ifade (“meli/malı”) olarak görür. Dolayısıyla “Bu iyi bir arabadır,” ifadesi, “Bu arabayı tercih edin!” şeklinde genel bir kuralı ifade eder.

4. Aşağıdakilerden hangisi kuralcılığın eleştirilerinden biridir?

A) Değer yargılarının işlevini açıklayamaması
B) Değer yargılarının deneyimle temellendirilebileceğini ileri sürmesi
C) Değer yargılarını olgu yargılarına indirgemesi
D) Değer yargılarının doğru ya da yanlış olabileceklerini ileri sürmesi
E) Tercihlerimizi sezgilerimizin belirlediğini ileri sürmesi

Cevap : A) Değer yargılarının işlevini açıklayamaması

Açıklama :

5. Doğalcı-olmayan teoriler, değer yargılarının doğruluğunun ya da yanlışlığının tespitinin nasıl yapılabileceğini düşünür?

A) Sezgisel
B) Gözlemsel
C) Bilimsel
D) Rasyonel
E) Empirik

Cevap : A) Sezgisel

Açıklama : **Doğalcı olmayan teoriler** (özellikle Moore’un sezgiciliği), iyilik gibi doğal olmayan niteliklerin ampirik gözlem (B, E) veya bilimsel yöntemlerle (C) bilinemeyeceğini; bunların ancak **sezgisel** bir yolla (ahlaki sezgi) kavranabileceğini savunur.

6. Bilişsel ifadeler ….. ifadelerdir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) sadece duyguları dışa vuran
B) hem duyguları dışa vuran hem de emredici
C) sadece emredici
D) ne iddiada bulunan ne de emredici
E) bir iddiada bulunan

Cevap : E) bir iddiada bulunan

Açıklama : **Bilişsel ifadeler**, doğru veya yanlış olmaya aday, bir durumu belirten veya **bir iddiada bulunan** ifadelerdir. “Sadece duyguları dışa vuran” ifadeler ise bilişsel-olmayan (duygusalcı) ifadelerdir.

7. Kuralcılığa göre bir şeyi iyi kılan özellik ya da meziyet aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bir şeyin bir karşılaştırma kategorisine göre iyi olarak görmemizi sağlayan özelliği
B) Bir şeyin kendinde ait olmasını sağlayan bir özelliği
C) Bir şeyin ilişkisel ya da dışsal olmasını sağlayan bir özelliği
D) Bir şeyin evrenselleştirilebilir olmasına imkân veren özelliği
E) Bir şeyin içsel olmasını sağlayan bir özelliği

Cevap : A) Bir şeyin bir karşılaştırma kategorisine göre iyi olarak görmemizi sağlayan özelliği

Açıklama :

8. Bir kişi “Hayvanları kesip yememiz ahlaken doğrudur.” derken, başka birisi “Hayvanları kesip yememiz ahlaken doğru değildir.” diyorsa, bu iki kişiden hangisinin ifadesinin doğru olduğu konusunda duygusalcılık aşağıdakilerden hangisini söyler?

A) Toplumun genelinde hangi görüşün benimsendiğine bakılmalıdır.
B) Çoğunluğun bu durumda hangi duygu durumuna sahip olacağına bakılmalıdır.
C) Bilimsel incelemelerin sonuçlarına bakılmalıdır.
D) Olgusal olarak hangisinin en fazla insanı mutlu edip etmediğine bakılmalıdır.
E) Her iki görüşün de doğru ya da yanlış olduğuna dair bir şey söylenmemelidir.

Cevap : E) Her iki görüşün de doğru ya da yanlış olduğuna dair bir şey söylenmemelidir.

Açıklama : **Duygusalcılık (Emotivizm)**, değer yargılarının doğru ya da yanlış olamayacağını, çünkü bunların sadece duyguların dışa vurumu olduğunu savunur. Dolayısıyla bir anlaşmazlık durumunda, ifadelerin doğru veya yanlışlığına dair bilişsel bir yargı **söylenmemelidir**.

9. Kişi “Sana vurmam ahlaken yanlıştır.” ifadesinin doğru ya da yanlış olabilecek bir ifade olduğunu iddia ediyorsa, aşağıdakilerden hangisini iddia etmiş olur?

A) Olgu yargılarının bilişsel ifadeler olduklarını
B) Değer yargılarının ve olgu yargılarının bilişsel-olmayan ifadeler olduklarını
C) Değer yargılarının sadece emredici ifadeler olduklarını
D) Değer yargılarının bilişsel ifadeler olduklarını
E) Olgu yargılarının duyguları dışavurumcu ifadeler olduklarını

Cevap : D) Değer yargılarının bilişsel ifadeler olduklarını

Açıklama : “Doğru ya da yanlış olabilecek bir ifade olduğunu iddia etmek” bilişsel olmayı (iddia içermeyi) ifade eder. Bu nedenle, değer yargılarının (ahlaken yanlıştır) bu özelliğe sahip olduğunu iddia eden kişi, **değer yargılarının bilişsel ifadeler olduklarını** savunmuş olur.

10. “Dir-meli ayrımı” denilen ayrımı ortaya koyan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) Locke
B) Russell
C) Hume
D) Kant
E) Moore

Cevap : C) Hume

Açıklama : “Dir-meli ayrımı” (Is-Ought Problem), olgusal olanın (ne **dir**) açıklamasından ahlaki olanın (ne yapılmalı, ne olmalı **meli**) çıkarılamayacağını söyleyen **David Hume** tarafından ortaya konmuştur.

11. Duygusalcılığa yöneltilen eleştirilerden birine göre kişi değer yargılarıyla her zaman….. dile getirmez.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) anılarını
B) iddialarını
C) duygularını
D) bilgilerini
E) sezgilerini

Cevap : C) duygularını

Açıklama : Duygusalcılığın (Emotivizm) temel iddiası, değer yargılarının duyguların dışa vurumu olduğu için doğru/yanlış olamayacağıdır. Bu teoriye yöneltilen eleştirilerden biri ise, insanların değer yargılarıyla her zaman **duygularını** dile getirmediği, bazen başkalarını etkilemeyi veya yönlendirmeyi amaçladığıdır.

12. Eğer doğalcı olmayan teoriler doğruysa iyilik gibi bir niteliğin bir şeyde mevut olup olmadığını ….. bilebiliriz.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) algılarımızla
B) sezgilerimizle
C) yaşayarak
D) aklımızla
E) deneyle

Cevap : B) sezgilerimizle

Açıklama : Doğalcı olmayan teoriler (özellikle sezgicilik), iyilik gibi doğal olmayan (natural property) niteliklerin ampirik yöntemlerle (deney, algı) bilinemeyeceğini, ancak **sezgilerimizle** (moral intuition) kavranabileceğini savunur.

13. Duygusalcılık anlayışı, “değer” ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisini iddia eder?

A) Değer, şeylerin kendine ait bir niteliğidir.
B) Değer, şeylerin ilişkisel bir niteliğidir.
C) Değer, şeylerin içsel bir niteliğidir.
D) Değer, şeylerin bir niteliği değildir.
E) Değer, şeylerin olgusal bir niteliğidir.

Cevap : D) Değer, şeylerin bir niteliği değildir.

Açıklama : **Duygusalcılık**, değer yargılarının sadece duygu ifadesi olduğunu ve değerin, şeylerin kendisine ait **bir niteliği (özelliği) olmadığını** iddia eder. Bu, bilişsel teorilerin (değerin şeylerdeki bir nitelik olduğu) tam tersidir.

14. Doğan Özlem tarafından yapılan değer sınıflandırılmasında, hazcı, bilgisel, ahlaksal ve estetik değerler dışındaki değer kategorisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Askerî
B) Siyasi
C) Kurumsal
D) Dinsel
E) Toplumsal

Cevap : D) Dinsel

Açıklama : Doğan Özlem’in değer sınıflandırmasında hazcı, bilgisel, ahlaksal ve estetik değerler dışında yer alan kategori **Dinsel değerlerdir** (teolojik/manevi değerler).

15. Eğitimin mutluluk için değerli olduğu, mutluluğun ise başka hiçbir şey için değil sadece kendisi için değerli olduğu kabul edilirse, eğitim ve mutluluk sırasıyla aşağıdaki değer türlerinden hangisinin kapsamında olur?

A) Dışsal değer – İlişkisel değer
B) Dışsal değer – İçkin değer
C) Dışsal değer – Kendinde değer
D) İlişkisel değer – İçkin değer
E) Kendinde değer – Amaçsal değer

Cevap : C) Dışsal değer – Kendinde değer

Açıklama :

16. Değerin ve değer yargılarının doğasıyla ilgili Doğalcı Teori’yi benimseyen filozoflar aşağıdakilerden hangisinde belirtilmiştir?

A) Moore, Platon, Dewey
B) Ayer, Russell, Stevenson
C) Platon, Ross, R. M. Hare
D) Aristoteles, Perry, Dewey
E) Russell, Perry, Ross

Cevap : D) Aristoteles, Perry, Dewey

Açıklama : Doğalcı Teori’yi benimseyen filozoflar, değeri ampirik (doğal) niteliklere indirgeyen düşünürlerdir. **Aristoteles** (işlevselci doğalcı), **Ralph Barton Perry** (ilgi/haz doğalcısı) ve **John Dewey** (araçsal doğalcı) bu teorinin önde gelen temsilcileridir.

17. Aşağıdakilerden hangisi doğalcı olmayan teorilere yöneltilen önemli eleştirilerden biridir?

A) Değer yargılarını olgu yargılarına indirgemesi
B) Değerleri doğal niteliklere indirgemesi
C) Değer yargılarının doğruluğunun tespitini yapamıyor olması
D) Değer yargılarının kişilerin duygularının ifadesi olduğunu ileri sürmesi
E) Değerlendirici terimlerin tanımlanabileceğini düşünmesi

Cevap : C) Değer yargılarının doğruluğunun tespitini yapamıyor olması

Açıklama : Doğalcı olmayan teorilerin (sezgicilik, emotivizm, kuralcılık) temel eleştirisi, değerin ampirik olmadığını savunarak **değer yargılarının doğruluğunun bilimsel/olgusal yöntemlerle tespitini yapamıyor olmasıdır**.

18. İlk defa değer teorisi fikrini ortaya koyan iki Avusturyalı felsefecinin, görüşlerinden yola çıktıkları hocaları olan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) Christian von Ehrenfels
B) Franz Brentano
C) Alexius Meinong
D) Nicolai Hartmann
E) Max Scheler

Cevap : B) Franz Brentano

Açıklama : İlk defa değer teorisi fikrini ortaya koyan Avusturyalı felsefeciler (Ehrenfels ve Meinong), görüşlerini **Franz Brentano**’nun bilinçli eylemlerin yönelimselliği (Intentionality) hakkındaki görüşlerinden yola çıkarak geliştirmişlerdir.

19. Değer Felsefesi bağlamında öne çıkan “Principia Ethica (Etiğin İlkeleri)” adlı eser aşağıdaki İngiliz filozoflarının hangisine aittir?

A) Dewey
B) Moore
C) Perry
D) Findlay
E) Russell

Cevap : B) Moore

Açıklama : **Principia Ethica (Etiğin İlkeleri)** adlı eser, ahlak felsefesine doğalcı yanılgı eleştirisini ve sezgiciliği getiren İngiliz filozof **G. E. Moore**’a aittir.

20. Aşağıdakilerden hangisi doğalcı teorilerin temel eleştirilerinden biridir?

A) Değerlendirici olmaları
B) Olgu-değer ayrımını görmemeleri
C) Değer yargılarının bilişsel-olmayan ifadeler olduklarını ileri sürmeleri
D) Sezgiyi kabul etmeleri
E) Değer yargılarının tercihlere kılavuzluk eden kurallar olduğunu iddia etmeleri

Cevap : B) Olgu-değer ayrımını görmemeleri

Açıklama : Doğalcı teoriler, iyilik gibi değeri, haz veya arzu gibi olgusal bir niteliğe indirgedikleri için **olgu-değer ayrımını görmemekle (doğalcı yanılgı)** eleştirilirler.