Algoritma ve Programlamaya Giriş Ünite -3 (Güz)

Karar Yapıları (Koşullu Yapılar)

Program akışı her zaman sıralı (ardışık) olmak zorunda değildir. Bazen programın, belirli bir koşula bağlı olarak farklı yollar izlemesi veya farklı işlemler yapması gerekir. Bu, **karar yapıları** (veya seçimli yapılar) ile sağlanır. Karar yapıları, bir koşulun sınanmasını ve bu koşulun sonucuna (Doğru/True veya Yanlış/False) göre program akışının yönlendirilmesini sağlar. Bu yapılar sayesinde bazı adımlar atlanabilir veya farklı kod blokları çalıştırılabilir; bu nedenle ardışık işlem yapılmasını zorunlu kılmazlar.

1. Tek Seçimli Yapı (if Yapısı)

En basit karar yapısıdır. Sadece **tek bir koşul** kontrol edilir. Koşul doğruysa (Evet) ilgili işlem bloğu çalıştırılır; koşul yanlışsa (Hayır) o blok atlanır ve program normal akışına devam eder.

• Örnek: “Eğer yemek yediysen ilacını al.” Bu cümlede koşul “yemek yemiş olmak”tır. Koşul doğruysa “ilacını al” işlemi yapılır. Koşulun yanlış olduğu (yemek yemediysen) durumda ne yapılacağı belirtilmemiştir.
• Örnek: Bir dersten kalma durumu kontrol ediliyorsa (“not < 50 ise ‘Kaldı’ yaz”), sadece bu koşul sınanır. Geçme durumu için (koşul yanlışsa) ekstra bir işlem yapılmaz.

2. Çift Seçimli Yapı (if…else Yapısı)

Bu yapıda bir koşul kontrol edilir. Koşul doğruysa bir işlem (İşlem 1), koşul yanlışsa **başka bir işlem** (İşlem 2) gerçekleştirilir. Her iki durumda da bir eylem tanımlanmıştır.

• Örnek: “EĞER alarm çaldıysa uyan VE iş programını kontrol et, DEĞİLSE uyumaya devam et.”
• Örnek: “EĞER Sayı % 2 = 0 ise YAZ (“”Çift sayı””) ELSE YAZ (“”Tek sayı””)”. Burada koşul sağlanırsa “Çift sayı”, sağlanmazsa “Tek sayı” yazar.

3. Çok Seçimli Yapı (if…elseif…else Yapısı)

İkiden fazla durumun kontrol edilmesi gerektiğinde kullanılır. Birden fazla koşul sırayla test edilir.

• Örnek: Girilen sayının pozitif, negatif veya sıfır olma durumu:

  EĞER (Sayı > 0) THEN
      YAZ ("Sayı pozitif")
  ELSEIF (Sayı < 0) THEN
      YAZ ("Sayı negatif")
  ELSE
      YAZ ("Sayı sıfır")
  END IF
  

• Örnek: Öğrenci notuna göre harf verme (90 ise AA, 70 ise BB vb.). Burada **farklı koşullara göre farklı çıktılar** döndürülür.
• Select…Case Yapısı: Çok seçimli yapının bir alternatifidir. Genellikle tek bir değişkenin alabileceği birden fazla değere göre (örn: plaka no 34 ise “İstanbul”, 6 ise “Ankara”) farklı işlemler yapar.

4. İç İçe Seçimli Yapı (Nested if)

Bir karar yapısının (if veya else bloğunun) içine başka bir karar yapısının yerleştirilmesidir. Bu durumda, **en dıştaki koşula bağlı olarak içerideki koşulun kontrol edilip edilmeyeceğine** karar verilir. Eğer dıştaki koşul sağlanmazsa, içteki koşul bloğu hiç çalışmayabilir.

• Örnek: “EĞER iş günü ise (dış koşul) { İşe hazırlan; EĞER köprüde trafik varsa (iç koşul) { Vapura bin } ELSE { Arabayla git } } DEĞİLSE { Alarmı ertele }”. Burada “köprüde trafik var mı” koşulu, sadece “iş günü ise” koşulu doğru olduğunda kontrol edilir.

Karar Yapılarında Yazım ve Mantık

• Girintili Yazım (Indentation): Kodun okunurluğunu artırmak ve hangi bloğun hangi koşula ait olduğunu göstermek için koşul yapılarının içine yazılan kodların **girintili** yazılması şiddetle önerilir.
• Mantıksal Operatörler: Koşullar birleştirilebilir:
  • AND (VE):** Sonucun Doğru olması için **her iki koşulun da Doğru** olması gerekir. (Örn: `Ortalama > 60 AND Katılım > 0.8`)
  • VEYA (OR):** Sonucun Doğru olması için koşullardan **en az birinin Doğru** olması yeterlidir.

1. “Eğer yemek yediysen ilacını al.” cümlesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Tek bir koşulun kontrolü yapılır.
B) Koşulun doğru olması durumunda sadece bir işlem yapılır.
C) Koşulun yanlış olduğu durumda ne yapılacağı bellidir.
D) Yemek yeme eylemi bir ön koşula bağlı değildir.
E) İlaç alma eylemi bir koşula bağlıdır.

Cevap : C) Koşulun yanlış olduğu durumda ne yapılacağı bellidir.

Açıklama : Bu ifade, tek seçimli bir “if” yapısıdır. Koşul (“yemek yediysen”) sağlanırsa işlem (“ilacını al”) yapılır. Ancak koşul sağlanmazsa (yemek yemediysen) ne yapılacağı belirtilmemiştir. Bu nedenle, koşulun yanlış olduğu durumda ne yapılacağının belli olduğunu söyleyen C şıkkı yanlıştır.

2. Aşağıdaki boşluğa gelmesi gereken doğru kelime hangisidir?
“Kodun okunurluğunun artması amacıyla koşullu yapıların yazımında kodların ………yazılması önerilir.”

A) birleşik
B) girintili
C) ardışık olarak
D) iç içe
E) sırayla

Cevap : B) girintili

Açıklama : Kodun rahat okunabilmesi ve hiyerarşik yapısının anlaşılabilmesi için, özellikle koşul ve döngü bloklarının içine yazılan komutların “girintili” (indentation) olarak yazılması genel kabul görmüş bir programlama pratiğidir.

3. Koşullu yapıların kullanım amacı ile ilgili olarak aşağıdaki cümlelerden hangisi yanlıştır?

A) Bu yapılar bazı adımların atlanmasına neden olur.
B) Bu yapılar bir seçim yapılmasını sağlar.
C) Bu yapılar ardışık işlem yapılmasını zorunlu kılar.
D) Bu yapılar bir durumun kontrol edilmesini sağlar.
E) Bu yapılar sayesinde istenen bir koşul sınanır.

Cevap : C) Bu yapılar ardışık işlem yapılmasını zorunlu kılar.

Açıklama : Koşullu yapılar (karar yapıları), program akışının belirli bir koşula göre değişmesini sağlar. Bu durum, bazı adımların atlanmasına (A) veya farklı bir yoldan gidilmesine (B, D, E) neden olur. “Ardışık işlem yapılmasını zorunlu kılan” yapı, koşulsuz çalışan “sıralı yapı”dır. Dolayısıyla C şıkkı yanlıştır.

4. Bir öğrencinin dersten geçme durumunu ekrana yazdıran kod parçasında, dersten kalındıysa ekrana mesaj döndürülür, kalınmadıysa program bir şey yapmadan biter.
Bu programda kaç durumun kontrolü yapılır?

A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5

Cevap : A) 1

Açıklama : Bu senaryo, “Tek Seçimli Yapı (if Yapısı)”nı tanımlar. Sadece tek bir koşul (“dersten kalındıysa”) kontrol edilir. Koşul doğruysa bir işlem yapılır, yanlışsa hiçbir işlem yapılmaz. Dolayısıyla sadece 1 durum kontrol edilmiştir.

5. Öğrencinin notu 50 ise CC, 70 ise BB, 90 ise AA değerlerini çıktı olarak veren bir programla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Programın çıktısı yoktur.
B) Farklı koşullara göre farklı çıktılar döndürülür.
C) Farklı durumların hepsi aynı sonucu döndürür.
D) Öğrencinin notu boolean tipinde bir değerdir.
E) Öğrenci notu yanlış girilmiştir.

Cevap : B) Farklı koşullara göre farklı çıktılar döndürülür.

Açıklama : Bu, “Çok Seçimli Yapı (if…elseif…else)” veya “Select Case” yapısıdır. Girilen notun değerine (koşula) bağlı olarak program farklı sonuçlar (AA, BB, CC) üretir. Bu nedenle, farklı koşullara göre farklı çıktılar döndürülür.

6. “Test notu 65’ten düşükse, testi yapan kişi başarısız olmuş demektir.”
Yukarıdaki ifadenin tersi şıklardan hangisinde doğru ifade edilmiştir?

A) EĞER Deniz testten 40’tan yüksek alırsa YAZ(“Deniz başarısızdır.”)
B) EĞER Deniz testten 40’tan düşük alırsa YAZ(“Deniz başarısızdır.”)
C) EĞER Deniz testten 70’ten yüksek alırsa YAZ(“Deniz başarısızdır.”)
D) EĞER Deniz sınavdan 70’ten düşük alırsa YAZ(“Deniz başarısızdır.”)
E) Hiçbiri

Cevap : E) Hiçbiri

Açıklama : Tersi : EĞER (test_notu >= 65) ise YAZ(“Kişi başarısız değildir.”)

7. a=10, b=5 olmak üzere aşağıdaki sözde kodun çıktısı ne olur?

EĞER a > b İSE
YAZ ("a, b'den büyüktür.")
EĞER a < b İSE
YAZ ("b, a'dan büyüktür.")
EĞER a = b İSE
YAZ ("a ve b eşittir.")
a = a + b,

Yukarıdaki sözde kodun çıktısı nedir?

A) a, b’den büyüktür.
B) b, a’dan büyüktür.
C) a ve b eşittir.
D) 15
E) 10

Cevap : A) a, b’den büyüktür.

Açıklama : Kod satır satır işlenir:
1. a=10, b=5.
2. Koşul `EĞER a > b` (10 > 5) doğrudur. Ekrana “a, b’den büyüktür.” yazar.
3. Koşul `EĞER a < b` (10 < 5) yanlıştır. İşlem yapılmaz.
4. Koşul `EĞER a = b` (10 = 5) yanlıştır. İşlem yapılmaz.
5. `a = a + b` işlemi yapılır (a=15 olur), ancak bu işlemin bir “YAZ” komutu yoktur.
Ekrana yazdırılan tek çıktı A şıkkıdır.

8. İç içe seçimli yapı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi kontrol edilir?

A) En dıştaki koşul içeridekine bağlı olarak çalışır.
B) Koşulların mutlaka sağlanması gerekir.
C) Koşulların ikisi de çalışmaz.
D) Koşulların ikisi de aynı anda çalışır.
E) En dıştaki koşula bağlı olarak içerideki koşul kontrol edilir veya edilmez.

Cevap : E) En dıştaki koşula bağlı olarak içerideki koşul kontrol edilir veya edilmez.

Açıklama : İç içe seçimli (nested if) yapılarda, program önce en dıştaki koşulu kontrol eder. Eğer bu koşul sağlanırsa (veya sağlanmazsa, kurguya göre) içteki koşul bloğuna girilir. Dıştaki koşul sağlanmazsa, içteki koşul bloğu tamamen atlanabilir. Bu nedenle içteki koşulun kontrol edilip edilmemesi, dıştaki koşula bağlıdır.

9.

a=5, b=8>
EĞER a > 10 VE b < 5 ise YAZ("a 10'dan büyük ve b 5'ten küçüktür.") 
EĞER a > 10 VEYA b < 5 ise
YAZ("Ya a 10'dan büyüktür ya da b 5'ten küçüktür.")
DEĞİLSE EĞER
YAZ("Ne a 10'dan büyük ne de b 5'ten küçüktür.")

Yukarıda verilen kaba kodun çıktısı aşağıdaki şıklardan hangisinde doğru verilmiştir?

A) “a 10’dan büyük ve b 5’ten küçüktür.
B) “Ya a 10’dan büyüktür ya da b 5’ten küçüktür.”
C) “Ne a 10’dan büyük ne de b 5’ten küçüktür.”
D) Kod çıktısı yoktur.
E) Kodda hata vardır.

Cevap : C) “Ne a 10’dan büyük ne de b 5’ten küçüktür.”

Açıklama : Kod, `if… else if… else` yapısı gibi görünmektedir (DEĞİLSE EĞER).
1. `a=5, b=8`.
2. İlk `EĞER` (VE): (5 > 10) VE (8 < 5) -> (Yanlış VE Yanlış) = **Yanlış**.
3. İkinci `EĞER` (VEYA): (5 > 10) VEYA (8 < 5) -> (Yanlış VEYA Yanlış) = **Yanlış**.
4. Her iki koşul da yanlış olduğu için `DEĞİLSE EĞER` (Else) bloğu çalışır ve ekrana “Ne a 10’dan büyük ne de b 5’ten küçüktür.” yazar.

10. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi “ders_adı” string değişkeni değerinin “algoritma” olmasını kontrol eder?

A) ders_adı <> algoritma
B) dersadı = algoritma
C) Dersimin_adı = “algoritma”
D) ders_adı = “algoritma”
E) Ders & “algoritma”

Cevap : D) ders_adı = “algoritma”

Açıklama : Değişken adının (`ders_adı`) doğru yazıldığı ve string değerin (`”algoritma”`) tırnak içinde belirtildiği karşılaştırma D şıkkıdır. (Not: Kaba kodda `=` hem atama hem karşılaştırma için kullanılabilir, `==` daha yaygındır ancak şıklara göre `=` karşılaştırma kabul edilmiştir.)