Veri Tabanı Tasarımı 2025 Vize Deneme Sınavı

Veri Hiyerarşisi ve Temel Kavramlar

Veri tabanı tasarımının temelinde veri hiyerarşisi yatar. **Rowley Bilgelik Hiyerarşisi** (DIKW Piramidi), bu yapıyı aşağıdan yukarıya doğru şu şekilde sıralar: **Veri** (ham gerçekler), **Enformasyon** (işlenmiş ve anlamlı veri), **Bilgi** (bağlam kazandırılmış enformasyon) ve **Bilgelik** (uygulanan bilgi).

Veriler farklı formatlarda olabilir. Biçimsiz (unformatted) metinler, herhangi bir stil (kalın, italik vb.) içermeyen ham metinlerdir. Windows işletim sisteminde bu tür metinleri görüntülemek için kullanılan en temel yazılım **Not Defteri**’dir (Notepad).

İlişkisel Veri Tabanı Modeli (RDBMS)

Günümüzde en yaygın kullanılan veri tabanı modeli ilişkisel modeldir. Bu modelin hızlı olması, veri tekrarını önleyerek tutarlılığı sağlaması ve normalizasyon sayesinde az yer kaplaması gibi birçok avantajı vardır. Ancak bu modelin “çok az veri türünü desteklemesi” bir avantaj değildir; aksine, modern RDBMS’ler çok çeşitli ve karmaşık veri türlerini destekler.

İlişkisel veri tabanları ile iletişim kurmak için kullanılan standart sorgu dili **SQL**’dir (Structured Query Language). SQL, CRUD (Create, Read, Update, Delete) olarak bilinen temel veri işlemlerini gerçekleştirmek için kullanılır:

• Yeni kayıt ekleme komutu: INSERT INTO
• Kayıt sorgulama komutu: SELECT
• Kayıt güncelleme komutu: UPDATE
• Kayıt silme komutu: DELETE

Veri Tabanı Tasarımı ve Varlık-İlişki (ER) Modeli

Tasarım sürecinde, veritabanını oluşturacak tablolar (Varlıklar) ve bu tablolar arasındaki ilişkiler belirlenir. Tablo adlandırmasında boşluk veya Türkçe karakter içermeyen, PascalCase (`Satislar`) veya lowercase (`kullanicilar`) gibi standartlara uygun isimler tercih edilir.

Varlıklar ve Nitelikler

Her tablo (varlık), sütunlardan (niteliklerden) oluşur. Bazı nitelikler, bir kaydı diğerlerinden ayırmak için kullanılır. Bu niteliğin “temsil ediciliği” yüksek olmalıdır. Örneğin, bir ders için `dersKodu` veya bir kitap için `isbn`, o varlığı benzersiz olarak tanımlayan ve temsil ediciliği en yüksek olan niteliklerdir.

Anahtarlar (Keys)

Veri bütünlüğünü ve ilişkileri sağlamak için **iki** temel anahtar türü kullanılır:

1. Birincil Anahtar (Primary Key): Tablodaki her kaydı benzersiz olarak tanımlayan niteliktir (örn: `dersKodu`, `isbn`).
2. Yabancı Anahtar (Foreign Key): Bir tablodaki niteliğin, başka bir tablonun Birincil Anahtarı ile eşleşerek ilişki kurmasını sağlayan **anahtardır**.

İlişki Türleri ve Şemalar

Tablolar arasındaki ilişkiler Bire-Bir (1-1), Bire-Çok (1-N) veya Çoğa-Çok (N-N) olabilir. Bir tabloda yer alan bir kaydın, diğer tabloda **birden fazla kayıt** ile eşleşebilmesi durumu “Çoğa-Çok” veya “Bire-Çok” ilişkilerde görülür ve bu durum “Çok” olarak ifade edilir.

Özellikle **Çoğa-Çok (N-N)** ilişkiler (örn: Öğrenciler ve Dersler), veri tabanına doğrudan uygulanamaz. Bu ilişkiyi çözmek için, her iki tablonun birincil anahtarını içeren üçüncü bir ara tabloya ihtiyaç duyulur. Bu tabloya **Bağlantı Tablosu** (Junction Table) denir.

Bir tablo kendi kendisiyle de ilişkili olabilir (Recursive relationship). Bu ilişki Bire-Çok (örn: Çalışan-Yönetici) veya Çoğa-Çok (örn: Parça-Alt Parça) olabilir. Eğer ilişki Bire-Çok ise, tablo kendi birincil anahtarına işaret eden bir **ikincil anahtar (yabancı anahtar)** içermelidir. Eğer ilişki Çoğa-Çok ise, bu durumda bir **bağlantı tablosu gerektirebilir**.

Tasarımı görselleştirmek için **Kaz Ayağı (Crow’s Foot)**, Martin, EXPRESS, Merise gibi şema gösterim şekilleri kullanılır. CRUD ise bir şema gösterimi değil, işlemlerin kısaltmasıdır.

Normalizasyon

Veri tabanının iyi bir şekilde tasarlanması, veri tekrarının önlenmesi ve tutarlılığın sağlanması sürecine **Normalizasyon** denir. Bu sürecin sonunda veri tabanı **Normalize** edilmiş olur.

• 1NF (Birinci NF): Verilerin atomik (bölünemez) olmasını sağlar.
• 2NF (İkinci NF): Kısmi bağımlılıkları kaldırır.
• 3NF (Üçüncü NF): Geçişli bağımlılıkları (transitive dependencies) kaldırır. Bir tabloda birden fazla birincil anahtar *özellikli* (aday anahtar) niteliğin olmaması gerekliliği veya anahtar olmayan niteliklerin sadece birincil anahtara bağlı olması bu formla ilgilidir.
• 5NF (Beşinci NF): Birleşim bağımlılıklarını çözerek tablonun mümkün olan **en fazla/küçük** tablolara kayıpsız bölünmesini sağlar.

1. Rowley Bilgelik Hiyerarşisi’ndeki sıralamayı aşağıdan yukarıya doğru belirtiniz.

A) Veri – Enformasyon – Bilgi – Bilgelik
B) Enformasyon – Veri – Bilgi – Bilgelik
C) Bilgi – Veri – Enformasyon – Bilgelik
D) Bilgi – Enformasyon – Bilgelik – Veri
E) Bilgelik – Bilgi – Enformasyon – Veri

Cevap : A) Veri – Enformasyon – Bilgi – Bilgelik

Açıklama : Rowley Bilgelik Hiyerarşisi (DIKW Piramidi), ham gerçekler olan **Veri** (Data) ile başlar. Veri işlenip anlam kazandığında **Enformasyon** (Information) olur. Enformasyon içselleştirilip bağlam kazandığında **Bilgi** (Knowledge) olur. Bilginin uygulanması ve anlaşılmasıyla **Bilgelik** (Wisdom) oluşur. Sıralama (aşağıdan yukarıya) A şıkkıdır.

2. Biçimsiz metinleri görüntülemek için kullandığımız en temel Windows yazılımı nedir?

A) MS Word
B) MS Excel
C) Not Defteri
D) Powerpoint
E) Paint

Cevap : C) Not Defteri

Açıklama : **Not Defteri** (Notepad) , Windows’un en temel metin editörüdür ve metinlere herhangi bir stil (kalın, italik, renk vb.) uygulamaz, yani **biçimsiz (unformatted)** metinleri görüntüler.

3. Hangisi ilişkisel veri tabanı avantajlarından değildir?

A) Hızlı olması
B) Tutarsızlıktan kaçınması
C) Az yer kaplaması
D) Az işlem gücü gerektirmesi
E) Çok az veri türünü desteklemesi

Cevap : E) Çok az veri türünü desteklemesi

Açıklama : İlişkisel veri tabanları (RDBMS), karmaşık ve modern veri türlerini (XML, JSON, coğrafi veriler vb.) destekleme konusunda esnektirler ve çok sayıda veri türünü desteklerler. “Çok az veri türünü desteklemesi” bir avantaj değil, yanlış bir ifadedir.

4. SQL’de yeni kayıt ekleme komutu hangisidir?

A) SELECT
B) UPDATE
C) INSERT INTO
D) DELETE
E) CRUD

Cevap : C) INSERT INTO

Açıklama : SQL’de DML (Veri İşleme Dili) komutlarından **INSERT INTO** , bir tabloya yeni bir kayıt (satır) eklemek için kullanılır. SELECT (sorgulama) , UPDATE (güncelleme) ve DELETE (silme) diğer DML komutlarıdır. CRUD ise bu işlemlerin genel adıdır.

5. İlişkisel veri tabanları için önerilmiş sorgu dili hangisidir?

A) Python
B) PHP
C) SQL
D) Java
E) SQLite

Cevap : C) SQL

Açıklama : **SQL** (Structured Query Language – Yapılandırılmış Sorgu Dili) , ilişkisel veri tabanlarını yönetmek (veri eklemek, sorgulamak, güncellemek, silmek) için kullanılan standart sorgu dilidir. SQLite ise SQL dilini kullanan bir VTYS yazılımıdır.

6. Hangisi uygun bir tablo adıdır?

A) Satislar
B) kullanicilar
C) blog_yaziları
D) Kişisel Bilgiler
E) son_kullanici_hareketleri

Cevap : A) Satislar

Açıklama : Veri tabanı tablo adlandırmasında genellikle boşluk (`Kişisel Bilgiler` ) veya Türkçe karakter (`blog_yaziları` ) kullanılmasından kaçınılır. `Satislar` ve `kullanicilar` geçerli adlardır. `Satislar` (PascalCase) veya `satislar` (lowercase) yaygın bir adlandırma standardıdır ve uygundur.

7. Kaç çeşit anahtar vardır?

A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5

Cevap : B) 2

Açıklama : İlişkisel veri tabanlarında tablolar arası ilişkileri kurmak ve veri bütünlüğünü sağlamak için kullanılan **iki** temel anahtar türü vardır: **Birincil Anahtar (Primary Key)** ve **Yabancı Anahtar (Foreign Key)**.

8. Hangisi şema gösterim şekillerinden biri değildir?

A) Kaz Ayağı
B) Martin
C) EXPRESS
D) CRUD
E) Merise

Cevap : D) CRUD

Açıklama : Kaz Ayağı (Crow’s Foot) , Martin , EXPRESS ve Merise , varlık-ilişki (ER) diyagramları ve veri tabanı şemalarını görselleştirmek için kullanılan modelleme gösterim şekilleridir. **CRUD** ise Create (Oluştur), Read (Oku), Update (Güncelle), Delete (Sil) işlemlerinin kısaltmasıdır, bir şema gösterimi değildir.

9. Hangi niteliğin temsil ediciliği daha yüksektir?

A) ders
B) bolum
C) ogrenciSayisi
D) sinif
E) dersKodu

Cevap : E) dersKodu

Açıklama : “Temsil edicilik” (uniqueness/identification) bir kaydı diğerlerinden ayırma gücüdür. `ders` , `bolum` , `ogrenciSayisi` , `sinif` gibi nitelikler birden fazla kayıtta aynı olabilir (tekrarlanabilir). Ancak **dersKodu** , her dersi benzersiz olarak tanımlayan bir anahtar (key) niteliğindedir ve temsil ediciliği en yüksektir.

10. Hangi niteliğin temsil ediciliği daha yüksektir?

A) kitapAdi
B) yazarAdi
C) isbn
D) basimYili
E) kaynakca

Cevap : C) isbn

Açıklama : `kitapAdi` , `yazarAdi` , `basimYili` gibi nitelikler birden fazla kitap için aynı olabilir. Ancak **isbn** (International Standard Book Number) , her kitabı dünyada benzersiz olarak tanımlayan bir koddur. Bu nedenle temsil ediciliği (benzersizliği) en yüksek olan niteliktir.

11. Hangisi geçerli bir fonksiyonel bağımlılık tanımlamasıdır?

A) A <-> B
B) A == B
C) A -> B
D) A (B)
E) A | B

Cevap : C) A -> B

Açıklama : Fonksiyonel bağımlılık, “A niteliği, B niteliğini belirler” (A determines B) anlamına gelir ve standart olarak A -> B şeklinde gösterilir. Diğer seçenekler (çift yönlü ok, eşitlik, parantez, vb.) fonksiyonel bağımlılık için geçerli bir gösterim değildir.

12. Bir tabloda yer alan herhangi bir kayıt, diğer tabloda birden fazla kayıt ile eşleşebiliyorsa kullanılan işaret hangisidir?

A) Tek
B) Çok
C) 0
D) 1
E) İşaret kullanılmaz

Cevap : B) Çok

Açıklama : Veri tabanı şemalarında (özellikle Kaz Ayağı gösteriminde), bir kaydın diğer tabloda birden fazla kayıtla eşleşebileceğini gösteren ilişki türü “**Çok**” (Many) olarak adlandırılır ve genellikle > (kaz ayağı) sembolü ile gösterilir.

13. Çoğa çok bağlantı için oluşturulması gereken ek tabloya ne ad verilir?

A) Bağlantı
B) Nitelik
C) Kayıt
D) Anahtar
E) İlişki

Cevap : A) Bağlantı

Açıklama : İki tablo arasında çoğa çok (N-N) bir ilişki olduğunda (Örn: Öğrenciler ve Dersler), bu ilişkiyi çözümlemek için iki tablonun birincil anahtarlarını içeren üçüncü bir ara tablo oluşturulur. Bu tabloya **Bağlantı Tablosu** (Junction Table veya İlişki Tablosu) denir .

14. İki tablo arasındaki ilişkinin sağlanması için tablodaki bir niteliğin kazandırıldığı özelliğe ne ad verilir?

A) Bir
B) Çok
C) Tek
D) Anahtar
E) Nitelik

Cevap : D) Anahtar

Açıklama : İki tablo arasındaki ilişkiyi kuran nitelik (sütun), Yabancı Anahtar (Foreign Key) olarak adlandırılır. Yabancı Anahtar, bir tablodaki değerleri diğer tablonun Birincil Anahtarı ile eşleştiren bir **Anahtar** özelliğidir.

15. Bir tablo içerisinde birden fazla birincil anahtar özellikli niteliğin olmaması gerekliliği hangi normal form ile belirtilmektedir?

A) Birinci NF
B) İkinci NF
C) Üçüncü NF
D) Dördüncü NF
E) Beşinci NF

Cevap : C) Üçüncü NF

Açıklama : Normal formlar veri bütünlüğünü ve tutarlılığı sağlar. Birinci NF atomikliği sağlar. İkinci NF kısmi bağımlılığı kaldırır. **Üçüncü NF (3NF)** , geçişli bağımlılıkları (transitive dependencies) kaldırır; bu da birincil anahtar olmayan sütunların, birincil anahtarın sadece kendisine tam olarak bağlı olmasını ve başka bir anahtar olmayan niteliğe bağlı olmamasını sağlar.

16. Mümkün olan en fazla/küçük tablolara bölünme gerekliliğini belirten normal form aşağıdakilerden hangisidir?

A) Üçüncü NF
B) Dördüncü NF
C) Boyce-Codd NF
D) Beşinci NF
E) Alan/anahtar NF

Cevap : D) Beşinci NF

Açıklama : Normalizasyon ilerledikçe tablolar daha küçük parçalara bölünür. **Beşinci Normal Form (5NF)** , “birleşim bağımlılıklarını” (Join Dependencies) ele alır ve veri kaybı olmadan tablonun mümkün olan en küçük, ilişkili tablolara bölünmesini sağlar.

17. Veri tabanının iyi bir şekilde tasarlanması sonucunda ulaştığı duruma verilen ad nedir?

A) Enformasyon
B) Normalize
C) Veri ambarı
D) Normal form
E) Bilgelik

Cevap : B) Normalize

Açıklama : Bir veri tabanının, normal form kurallarına (1NF, 2NF, 3NF vb.) uygun olarak tasarlandığı, veri tekrarının en aza indirildiği ve tutarlılığın sağlandığı duruma **Normalize** (Normalized) edilmiş denir .

18. Hangisi tabloların kendi kendisiyle ilişkili olması konusunda doğrudur?

A) Bir veri tabanında sadece bir tablo kendisiyle ilişkili olabilir.
B) Kendisiyle ilişkili tablo başka tabloyla ilişkili olamaz.
C) Kendisiyle ilişkili tablolar genellikle bağlantı tablolarıdır.
D) Kendisiyle ilişkili tablolar birincil anahtar bulundurmazlar.
E) Kendisiyle ilişkili tablo bağlantı tablosu gerektirebilir.

Cevap : E) Kendisiyle ilişkili tablo bağlantı tablosu gerektirebilir.

Açıklama : Kendi kendiyle ilişki (recursive) mümkündür . Eğer bu ilişki Bire-Çok ise (örn: Çalışan-Yönetici), bağlantı tablosuna gerek yoktur. Ancak ilişki **Çoğa-Çok** ise (örn: Parça-Alt Parça ilişkisi), bu durumu çözmek için bir **bağlantı tablosu gerektirebilir** .

19. Hangisi bağlantısız varlıklara örnek verilebilir?

A) SistemAyarlari
B) Kullanici
C) Satis
D) Sinif
E) Ogrenci

Cevap : A) SistemAyarlari

Açıklama : `Kullanici` , `Satis` , `Sinif` , `Ogrenci` gibi varlıklar genellikle veri tabanındaki diğer tablolarla (Satış-Kullanıcı, Öğrenci-Sınıf vb.) yoğun ilişkiler içinde olan temel varlıklardır. **SistemAyarlari** (Sistem Ayarları) tablosu ise genellikle web sitesinin başlığı, bakım modu durumu gibi diğer tablolara doğrudan bağlanmayan, bağımsız konfigürasyon verilerini tutan bir tablodur.

20. Hangisi tabloların kendi kendisiyle ilişkili olması konusunda doğrudur?

A) Bire çok ilişkili ise ikincil anahtar içermelidir.
B) Mümkün değildir.
C) Yalnızca bire bir ilişki türü için geçerlidir.
D) Çoğa çok ilişki türü için mümkün değildir.
E) Aynı tablodan bir tane daha oluşturulması gerekir.

Cevap : A) Bire çok ilişkili ise ikincil anahtar içermelidir.

Açıklama : Kendi kendiyle ilişki (recursive) mümkündür . En yaygın örneği **Bire-Çok** ilişkidir (örn: Çalışanlar tablosundaki Yönetici ilişkisi). Bu durumda, tablonun kendi Birincil Anahtarına (örn: ÇalışanID) işaret eden bir **İkincil Anahtar** (Yabancı Anahtar – örn: YöneticiID) içermesi gerekir .