Veri Tabanı Tasarımı 2024-2025 Vize Soruları

Giriş: Veri Hiyerarşisi

Veri tabanı tasarımının temelini, bilginin nasıl işlendiğini açıklayan “Bilgelik Hiyerarşisi” oluşturur. Bu hiyerarşi, işlenmemiş ham kayıtlardan başlar ve anlamlı eylemlere kadar uzanır. Tek başına bir anlam ifade etmeyen “7” sayısı gibi ham kayıtlara “veri” denir. Ölçüm, sayım veya gözlem yoluyla elde edilen bu veriler, belirli bir ihtiyaca göre toplandığında “birincil veri”, farklı kaynaklardan (başkaları tarafından) elde edildiğinde ise “ikincil veri” olarak adlandırılır. Sayısal ölçümlerle elde edilen verilere “nicel veri” denir. Hiyerarşinin doğru sıralaması ise “Veri → Enformasyon → Bilgi → Bilgelik” şeklindedir.

Veri Tabanı Sistemleri

Veri tabanları, bu verileri organize etmek, saklamak ve yönetmek için kullanılır. 1969-1970 yıllarında E. F. Codd tarafından önerilen “İlişkisel Veri Tabanı” modeli, günümüz sistemlerinin temelini oluşturur. Bu modeli uygulayan yazılımlara Veri Tabanı Yönetim Sistemi (VTYS) denir. Oracle, MySQL ve Microsoft Access bu sistemlere örnekken, “HTML” bir VTYS değil, bir işaretleme dilidir. Bir VTYS, veri tabanı oluşturma, kayıt girme ve yetkilendirme gibi faydalar sağlarken, veriyi “grafiklerle görselleştirmek” genellikle iş zekası araçlarının görevidir.

Veri Tabanı Tasarımının Temelleri

İlişkisel veri tabanı tasarımı, verilerin tablolarda (ilişkilerde) nasıl saklanacağını planlama sürecidir.

• Temel Bileşenler: Bir tablonun gösteriminde “tablo adı, nitelikler (sütunlar) ve anahtar özellikleri” yer alır. “Adres” gibi bir olgu, bir varlığın özelliği olarak “nitelik adı” olmak için daha uygundur.
• Anahtarlar: Bir tablodaki her bir satırı tekil olarak temsil eden niteliğe “birincil anahtar” (Primary Key) denir.
• Varlık-İlişki Diyagramı (ERD): Tablolar (varlıklar) ve bu tablolar arasındaki ilişkileri (bire-bir, bire-çok vb.) gösteren şemaya “Varlık-İlişki diyagramı” denir. Bu diyagramlarda kullanılan “Kaz Ayağı (Crow’s Foot)” gösteriminde, bir ilişkinin zorunlu olmadığını (minimum kardinalitenin sıfır olduğunu) belirtmek için “0” (sıfır) işareti kullanılır.

Fonksiyonel Bağımlılık ve Normalizasyon

Fonksiyonel bağımlılık (FB), bir niteliğin (veya nitelik grubunun) başka bir niteliği tekil olarak belirleyebilme durumudur. Örneğin, bir öğrenci bilgi sisteminde “ad → ogrenciNo” bağımlılığı uygun değildir, çünkü aynı adda birden fazla öğrenci olabilir. En uygun bağımlılık “ogrenciNo → {ad, soyad}” şeklindedir. Fonksiyonel bağımlılıklar, veri tekrarını azaltarak, veri tutarlılığını ve veri tabanı tasarımını iyileştirir; “veri hacminin artmasına” neden olmaz.

Sonuç

Veri tabanı tasarımı, en küçük bilgi birimi olan “1 bit”ten (tek bir 1 veya 0), karmaşık ilişkisel yapılara kadar uzanan bir mühendislik disiplinidir. Amacı, veriyi en verimli, tutarlı ve güvenli şekilde saklayarak, ihtiyaç duyulduğunda hızlıca erişilebilir hale getirmektir.

1. Kaz Ayağı gösteriminde, bir ilişkinin zorunlu olmadığını gösteren işaret hangisidir?

A) 0
B) !
C) #
D) <
E) 1

Cevap : A) 0

Açıklama : Kaz Ayağı (Crow’s Foot) gösteriminde, ilişkinin **zorunlu olmadığını** (minimum kardinalite sıfır olduğunu) gösteren işaret **0 (sıfır)**’dır. İlişkinin zorunlu (minimum kardinalite bir) olduğunu gösteren işaret ise dikey çizgidir (1).

2. İhtiyaca göre toplanan veri türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Veri kümesi
B) Bilgi
C) İkincil veri
D) Birincil veri
E) Enformasyon

Cevap : D) Birincil veri

Açıklama : **Birincil veri**, mevcut bir sorunu çözmek veya belirli bir **ihtiyaca göre** toplanan orijinal (primary) verilerdir.

3. Ölçüm ile elde edilen veri türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Nicel
B) Özgün
C) Nitel
D) Enformasyon
E) Bilgi

Cevap : A) Nicel

Açıklama : Sayılarla, miktarlarla veya **ölçüm** yoluyla elde edilen, sayısal ifadelerden oluşan veri türü **Nicel (Kantitatif) Veri**’dir.

4. Bir kitap veri tabanında aşağıdaki fonksiyonel bağımlılıklardan hangisi en uygun olur?

A) yayinevi → ISBN
B) kitapAdi → yazar
C) ISBN → {kitapAdi, yazar, yayinevi}
D) yazar → kitapAdi
E) sayfaSayisi → fiyat

Cevap : C) ISBN → {kitapAdi, yazar, yayinevi}

Açıklama : Fonksiyonel bağımlılıkta (FB), sol taraf sağ tarafı tekil olarak belirlemelidir. **ISBN** (Uluslararası Standart Kitap Numarası) bir kitabın tekil anahtarıdır ve dolayısıyla o kitaba ait diğer tüm nitelikleri (**kitapAdi, yazar, yayinevi**) **en uygun şekilde belirler**.

5. Aşağıdakilerden hangisi bir veri tabanı yönetim sistemi değildir?

A) Microsoft Access
B) Oracle
C) HTML
D) MySQL
E) MongoDB

Cevap : C) HTML

Açıklama : **HTML** (HyperText Markup Language), web sayfalarının yapısını oluşturan bir **işaretleme dilidir**, veri depolama veya yönetim sistemi değildir. Diğerleri (Access, Oracle, MySQL, MongoDB) Veri Tabanı Yönetim Sistemleridir (VTYS).

6. Yalnızca “7” sayısı ele alındığında ve bu sayı üzerinden bir sonuç ya da yargıya varılamadığı bilindiğinde; bu sayı aşağıdakilerden hangisi olarak ele alınabilir?

A) Değer
B) Bilgelik
C) Veri
D) Enformasyon
E) Bilgi

Cevap : C) Veri

Açıklama : **Veri**, tek başına bir anlam ifade etmeyen, işlenmemiş, ham girdidir. “7” sayısı tek başına bir yargıya (sonuca) varılamadığı için **Veri** olarak ele alınır.

7. “adres” olgusu aşağıdakilerden hangisi olmak için daha uygundur?

A) Nitelik adı
B) Fonksiyonel bağımlılık
C) İlişki
D) Tablo adı
E) Anahtar

Cevap : A) Nitelik adı

Açıklama : Veri tabanı tasarımında **”adres”** olgusu, bir varlık (örneğin müşteri) hakkında bilgi taşıyan bir **nitelik adı (attribute)** olmak için en uygundur.

8. Veri tabanı tasarımında bir tablonun gösteriminde aşağıdaki hangi bilgiler yer alır?

A) Sadece anahtar özellikleri
B) Sadece nitelikler
C) Tablo adı ve nitelikler
D) Sadece tablo adı
E) Tablo adı, nitelikler ve anahtar özellikleri

Cevap : E) Tablo adı, nitelikler ve anahtar özellikleri

Açıklama : İlişkisel modelde bir tablonun (ilişkinin) şemasında (gösteriminde) o tablonun **Tablo adı**, içerdiği **nitelikler** (sütunlar) ve bu nitelikler arasındaki **anahtar özellikleri** (birincil, yabancı anahtar) yer alır.

9. Ölçüm, sayım, deney, gözlem ya da araştırma yöntemiyle elde edilen kayıtlara verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Veri
B) Bilgi
C) Bilgelik
D) İstatistik
E) Enformasyon

Cevap : A) Veri

Açıklama : **Veri**, ölçüm, sayım, deney, gözlem veya araştırma yoluyla elde edilen, işlenmemiş ham kayıtlara verilen addır.

10. Bir öğrenci bilgi sisteminde aşağıdaki fonksiyonel bağımlılıklardan hangisi diğerlerine göre daha uygundur?

A) dogumTarihi → ogrenciNo
B) soyad → ogrenciNo
C) bolum → ogrenciNo
D) ad → ogrenciNo
E) ogrenciNo → ad, soyad

Cevap : E) ogrenciNo → ad, soyad

Açıklama : Öğrenci numarasının bir öğrenciyi tekil olarak belirlemesi ve o öğrenciye ait ad ve soyad gibi nitelikleri belirlemesi beklenir. Bu nedenle **ogrenciNo → {ad, soyad}** fonksiyonel bağımlılığı en uygunudur.

11. Bir tabloda yer alan temsil edici niteliğe verilen ad nedir?

A) Bileşik anahtar
B) Birincil anahtar
C) Yabancı anahtar
D) İkincil anahtar
E) Tekil anahtar

Cevap : B) Birincil anahtar

Açıklama : Bir tabloda, her bir kaydı (satırı) **temsil eden** ve tekil (benzersiz) olarak belirleyen niteliğe **Birincil anahtar (Primary Key)** denir.

12. Bir veri tabanı yönetim sistemi, aşağıdakilerden hangisini gerçekleştirmek konusunda fayda sağlamaz?

A) Veri tabanına kayıt girilmesi
B) Kullanıcılara yetkiler verilmesi.
C) Verinin grafiklerle görselleştirilmesi.
D) Yeni bir veri tabanı oluşturulması.
E) Bilgisayar programlarının veri tabanına erişiminin sağlanması.

Cevap : C) Verinin grafiklerle görselleştirilmesi.

Açıklama : VTYS (DBMS) temel olarak veri girişi, yönetimi, güvenliği ve erişimini sağlar (A, B, D, E). **Verinin grafiklerle görselleştirilmesi** (raporlama, Dashboard oluşturma) ise genellikle **iş zekası (BI)** veya ayrı raporlama yazılımlarının görevidir, VTYS’nin doğrudan faydası değildir.

13. Aşağıdaki niteliklerden hangisinin fonksiyonel bağımlılık ifadesinin sağ tarafında bulunması en uygundur?

A) tcKimlikNo (TC Kimlik No)
B) isbn (kitaplar için ayırt edici sayı)
C) barkod
D) yas
E) soyad

Cevap : D) yas

Açıklama :

14. Codd tarafından 1969 ve 1970 yıllarında yapılan çalışmalarla önerilen veri saklama türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Geleneksel dosya temelli
B) İlişkisel veri tabanı
C) Ağ veri tabanı
D) JSON ve XML
E) Hiyerarşik veri tabanı

Cevap : B) İlişkisel veri tabanı

Açıklama : **E. F. Codd**, 1970 yılında yayımladığı makalesiyle modern veri tabanlarının temelini oluşturan **İlişkisel Veri Tabanı (Relational Database)** modelini önermiştir.

15. Aşağıdakilerden hangisinde bilgelik hiyerarşisinin adımları doğru verilmiştir?

A) Bilgelik – Bilgi – Veri – Enformasyon
B) Veri – Enformasyon – Bilgi – Bilgelik
C) Enformasyon – Bilgelik – Veri – Bilgi
D) Veri – Bilgi – Enformasyon – Bilgelik
E) Veri – Bilgi – Bilgelik – Enformasyon

Cevap : B) Veri – Enformasyon – Bilgi – Bilgelik

Açıklama : **Bilgelik Hiyerarşisi** (DIKW Piramidi) olarak da bilinen bilgi hiyerarşisinin doğru sıralaması, işlenmemiş olandan en üst seviyeye doğru: **Veri (Data) → Enformasyon (Information) → Bilgi (Knowledge) → Bilgelik (Wisdom)** şeklindedir.

16. Tek bir 1 ya da 0’ın kaydedilmesi için gerekli bellek boyut miktarı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 1 bayt
B) 1 bit
C) 1 kilobayt
D) 1 gigabayt
E) 1 megabayt

Cevap : B) 1 bit

Açıklama : Tek bir ikili rakamın (1 veya 0) kaydedilmesi için gerekli olan en küçük bellek birimi **1 bit**’tir (binary digit). 8 bit 1 Byte’a eşittir.

17. Aşağıdakilerden hangisi fonksiyonel bağımlılığın bir sonucu değildir?

A) Veri tutarlılığının artması
B) Veri erişim hızının artması
C) Veri tabanı tasarımının iyileşmesi
D) Veri tekrarının azalması
E) Veri hacminin artması

Cevap : E) Veri hacminin artması

Açıklama : Fonksiyonel bağımlılıklara dayalı normalleştirme, veri tekrarını azaltarak (D), tutarlılığı artırarak (A) ve tasarımı iyileştirerek (C) dolaylı olarak performansı artırır (B). Ancak **Veri hacminin artması** bir sonuç değil, genellikle veri tabanının büyümesinden kaynaklanan dışsal bir etkendir.

18. Bir veri tabanı tasarımında, tablolar arasındaki ilişkileri gösteren şemaya verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Akış şeması
B) Organizasyon şeması
C) Algoritma şeması
D) Varlık-İlişki diyagramı
E) Karar ağacı

Cevap : D) Varlık-İlişki diyagramı

Açıklama : Bir veri tabanı tasarımında, varlıklar (tablolar) ve bu varlıklar arasındaki ilişkileri (bire-bir, bire-çok, çoka-çok) gösteren şemaya **Varlık-İlişki Diyagramı (ERD)** denir.

19. Farklı kaynaklardan elde edilen veri türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Birincil veri
B) Bilgi
C) Veri kümesi
D) Enformasyon
E) İkincil veri

Cevap : E) İkincil veri

Açıklama : **İkincil veri**, araştırmacının kendisi tarafından değil, daha önce başkaları tarafından (farklı kaynaklardan) toplanmış ve yayınlanmış olan veridir.

20. Bir online alışveriş sitesi için aşağıdaki fonksiyonel bağımlılıklardan hangisi en az uygun olur?

A) urunKodu → {urunAdi, fiyat, stok}
B) siparisNo → {musteriNo, tarih, toplamTutar}
C) kargoTakipNo → {siparisNo, kargoFirmasi}
D) ad → musteriNo
E) musteriNo → {ad, soyad, adres}

Cevap : D) ad → musteriNo

Açıklama : Fonksiyonel bağımlılığın sol tarafı (ad), sağ tarafı (musteriNo) tekil olarak belirlemelidir. Aynı adda birden fazla müşteri olabileceği için, **ad → musteriNo** bağımlılığı en az uygun olanıdır (uygun değildir).