Spor Bilimlerinde Araştırma Yöntemleri 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Bilimsel araştırma, spor bilimleri de dahil olmak üzere tüm disiplinlerin temelini oluşturur. Bilim, “bir nesneyi var eden sebebi bilmektir” (Aristoteles). Spor bilimlerinde araştırma, hem deneysel hem de gözlemsel yöntemler kullanılarak sporcu performansını, sağlığını ve toplumsal boyutunu anlamayı amaçlar. Bu makalede, araştırma yöntemlerinin temel kavramları ve istatistiksel analiz yöntemleri ele alınacaktır.

Araştırma Tasarımları ve Türleri

Spor bilimlerinde farklı araştırma sorularına yanıt vermek için çeşitli araştırma tasarımları kullanılır.

• Deneysel Araştırmalar: Araştırmacının değişkenleri manipüle ettiği çalışmalardır. Bir ilacın etkinliğini test ederken, katılımcıların hem deney (yeni ilaç) hem de kontrol (eski ilaç) grubunda yer aldığı, yani uygulamaların yer değiştirdiği araştırma tipine “Çapraz Kontrollü Klinik Araştırma” denir.
• Gözlemsel Araştırmalar: Araştırmacının müdahale etmeden mevcut durumu gözlemlediği çalışmalardır.

Deneysel araştırmalarda, ölçüm cihazlarının amaca uygun olmaması veya gözlemciler arası farklılıklar gibi çeşitli “hata kaynakları” olabilir; ancak “bütçe yetersizliği”, idari bir sorundur, doğrudan bir deneysel hata kaynağı değildir.

İstatistiğin Doğuşu ve Temel Kavramlar

İstatistik, veriyi toplama, analiz etme ve yorumlama bilimidir. Bu bilimin öncülerinden biri, 17. yüzyılda doğum ve ölüm kayıtlarını inceleyerek Londra‘nın nüfusunu tahmin etmeye çalışan John Graunt‘tur. Bir diğer önemli istatistiksel keşif ise, Francis Galton tarafından tanımlanan “ortalamaya gerileme” (regression to the mean) fenomenidir.

İstatistikte, bir veri setini eşit parçalara bölen ölçütler kullanılır:

• Desiller: Veriyi 10 eşit parçaya ayırır.
• Persentiller (Yüzdelikler): Veriyi 100 eşit parçaya ayırır.

Merkezi Eğilim ve Dağılım Ölçütleri

Veri setlerini özetlemek için merkezi eğilim (ortalama, medyan, mod) ve dağılım (standart sapma, varyans) ölçütleri kullanılır.

• Merkezi Eğilim: Mükemmel bir “normal dağılımda”, Mod, Medyan ve Aritmetik Ortalama değerlerinin birbirine eşit olması beklenir.
• Dağılım Ölçütleri:
  • Çeyrekler Arası Açıklık (IQR): Üçüncü çeyrek (Q3) ile birinci çeyrek (Q1) arasındaki farktır. Bu, yüzde 75 ve yüzde 25 persentillerinin farkına eşittir.
  • Varyans ve Standart Sapma: Verilerin ortalamadan ne kadar saptığını ölçer. Bu hesaplamalarda ortalamadan farkların karesinin alınmasının nedeni, “negatif değerleri engelleyebilmektir”.

Normal Dağılım ve Z-Skorları

Normal dağılım (Gauss eğrisi), doğada ve sosyal bilimlerde sıkça karşılaşılan bir dağılım şeklidir. Bu dağılımın keşfedilmesinde Gauss, Pascal ve De Moivre gibi bilim insanlarının katkıları olmuştur. Bir veri setinin normal dağılıma uygun olup olmadığını test etmek için Kolmogorov-Smirnov ve Shapiro-Wilk gibi testler kullanılır.

Normal dağılımın en bilinen özelliği, verilerin standart sapmaya göre belirli oranlarda dağılmasıdır. Örneğin, bir hastanedeki hemşire maaşları ortalama 20.000 ve standart sapması 1.500 ise, maaşların yaklaşık yüzde 68‘i ortalamanın ±1 standart sapma aralığında (18.500 ile 21.500 arasında) yer alır.

Z-Skoru: Bir verinin, ortalamadan standart sapma cinsinden ne kadar uzaklaştığını gösteren standart bir puandır. Örneğin, ortalamanın 70 ve standart sapmanın 2 olduğu bir şınav testinde 77 şınav çeken bir sporcunun Z-skoru: (77 – 70) / 2 = 3,5’tir.

1. Spor Etiği dersinde ortalama 80 ve standart sapma 5 olarak hesaplanmıştır. Dersi 200 öğrenci almıştır Kaç öğrencinin notu 75 ve daha fazladır?

A) 146
B) 156
C) 176
D) 136
E) 166

Cevap : E) 166

Açıklama :

2. Desiller, veriyi kaç eşit parçaya ayırır?

A) 2
B) 5
C) 50
D) 100
E) 10

Cevap : E) 10

Açıklama : **Desiller**, bir veri setini 10 eşit parçaya ayıran ölçütlerdir (9 farklı desil değeri vardır).

3. Hayri, ortalamanın 425, standart sapmanın 50 olduğu bir sınavda 460 puan almıştır. Bu sınavda Hayri’den daha yüksek not olan öğrenci oranı nedir?

A) 0.14
B) 0.18
C) 0.16
D) 0.12
E) 0.20

Cevap : B) 0.18

Açıklama :

4. Çeyrekler arası açıklık, hangi iki persentilin farkı ile hesaplanır?

A) 99 ve 1
B) 60 ve 40
C) 80 ve 20
D) 90 ve 10
E) 75 ve 25

Cevap : E) 75 ve 25

Açıklama : **Çeyrekler arası açıklık (Interquartile Range – IQR)**, üçüncü çeyrek (Q3 – \yüzde 75 persentil) ile birinci çeyrek (Q1 – \yüzde 25 persentil) arasındaki fark ile hesaplanır. Bu, P_{75} – P_{25}tir.

5. Standart sapma formülünde niçin ortalama ve değer arasında farkın karesi alınmaktadır?

A) Toplam değer ile n sayısı arasındaki farkı arttırmak için
B) Çok küçük sayılar ile hesap yapmak zor olduğu için
C) Ortalamadan küçük sayılarla ortaya çıkabilecek negatif değerleri engelleyebilmek için
D) İlk olarak böyle hesaplandığı için
E) Ortalamadan uzaklaştıkça aradaki fark büyüdüğü için

Cevap : C) Ortalamadan küçük sayılarla ortaya çıkabilecek negatif değerleri engelleyebilmek için

Açıklama : Varyans ve standart sapma hesaplamalarında kare alma işlemi, ortalamanın altında kalan değerlerden (X_i – \mu) kaynaklanan **negatif sonuçları ortadan kaldırmak** ve toplamın sıfır olmasını engellemek için yapılır.

6. John Graunt, hangi başkentin nüfusunu doğum ve ölüm kayıtlarını inceleyerek tahmin etmeye çalışmıştır?

A) Roma
B) Paris
C) Atina
D) Londra
E) İstanbul

Cevap : D) Londra

Açıklama : Modern istatistiğin ve epidemiyolojinin öncülerinden olan **John Graunt**, 1662 yılında yayınladığı eserinde doğum ve ölüm kayıtlarını inceleyerek **Londra**’nın nüfusunu ve demografik yapısını tahmin etmeye çalışmıştır.

7. Ortalamaya gerileme (regression to the mean) hangi biliminsanı tarafından tanımlanmıştır?

A) Blaise Pascal
B) Robert Price
C) Thomas Bayes
D) Francis Galton
E) Carl Freidrich Gauss

Cevap : D) Francis Galton

Açıklama : **Ortalamaya gerileme (Regression to the mean)** fenomeni, ilk olarak **Francis Galton** tarafından ebeveynlerin boyları ile çocuklarının boyları arasındaki ilişkiyi incelerken tanımlanmıştır.

8. Piyasada yer alan bir ilacın yerini alması düşünülen, daha ucuz maliyetli bir ilaç, 150 kişi üzerinde denenmiş, diğer 150 kişiye eski (mevcut) ilaç verilmiştir. 8. Haftanın sonunda gruplar yer değiştirmiş ve ilk gruba eski ilaç, diğer gruba yeni ilaç verilmiştir.
Yukarıda verilen çalışmanın araştırma tipi nedir?

A) Vaka-Kontrol Çalışması
B) Kohort Çalışması
C) Paralel Kontrollü Klinik Çalışma
D) Kesitsel Araştırmalar
E) Çapraz Kontrollü Klinik Araştırma

Cevap : E) Çapraz Kontrollü Klinik Araştırma

Açıklama : Çalışmaya katılan bireylerin (veya grupların) zaman içinde hem deney hem de kontrol grubunda yer aldığı, yani uygulamaların periyotlar arasında yer değiştirdiği (crossover) araştırma tipi **Çapraz Kontrollü Klinik Araştırma**’dır.

9. Normal dağılan bir veride, hangilerinin eşit olması beklenir?

A) Mod-Medyan-Açıklık
B) Medyan-Standart Sapma-Aritmetik Ortalama
C) Açıklık-Değişim Katsayısı-Mod
D) Mod-Medyan-Aritmetik Ortalama
E) Aritmetik Ortalama-Mod-Değişim Katsayısı

Cevap : D) Mod-Medyan-Aritmetik Ortalama

Açıklama : Mükemmel **Normal Dağılım** gösteren bir veri setinde, dağılımın merkezi eğilim ölçütleri olan **Mod (en sık tekrar eden), Medyan (ortanca) ve Aritmetik Ortalama** değerlerinin birbirine eşit olması beklenir.

10. Bir hastanedeki hemşirelerin maaşları normal dağılıma uygunluk göstermektedir. Hemşire maaşlarının ortalaması 20.000, standart sapması 1.500 dür.
Bu hastanedeki hemşire maaşlarının yüzde kaçı 18.500 ile 21.500 arasındadır?

A) 60
B) 68
C) 50
D) 58
E) 70

Cevap : B) 68

Açıklama : Maaşların aralığı (\text{20.000} – 1500 = \text{18.500} ve \text{20.000} + 1500 = \text{21.500}), ortalamadan (\mu) \pm1 standart sapma (\sigma) uzaklıktadır. Normal dağılımda, \mu \pm 1\sigma aralığına düşen veri yüzdesi yaklaşık **\yüzde 68**’dir.

11. Bir ambulans firmasının verilerine göre acil gelişinden olay yerine ulaşım arasında geçen süre ortalama 5,6 dk, standart sapma ise 1,8 dk’dır. Bu veriler normal dağılım gösterdiğine göre çağrıların \yüzde 83’üne ne kadar sürede yanıt verilmektedir?

A) 8
B) 7,4
C) 6,7
D) 5,6
E) 4,5

Cevap : B) 7,4

Açıklama :

12. Bir veri setinde yer alan değerlerin aritmetik ortalamaya olan uzaklıklarının karelerinin ortalaması alındığında aşağıdakilerden hangisi elde edilmiş olur?

A) Standart Sapma
B) Değişim Katsayısı
C) Varyans
D) Ortalama
E) Standart Hata

Cevap : A) Standart Sapma

Açıklama :

13. Bir sporcu ortalamanın 70 ve standart sapmanın 2 olduğu şınav testinde 77 Şınav çekmiştir. Sporcunun Şınav sayısının z skoru nedir?

A) 2,5
B) 3
C) 4
D) 3,5
E) 2

Cevap : D) 3,5

Açıklama : Sporcunun Z-skoru hesaplanır: Z = (X – \mu) / \sigma = (77 – 70) / 2 = 7 / 2 = 3.5.

14. Aşağıdakilerden hangisi deneysel araştırmalardaki hata kaynakları arasında yer almaz?

A) Bütçe yetersizliği
B) Uygun istatistiklerin kullanılmaması
C) Ölçü ya da gözlemlerin geçerliliği, tutarlılığı
D) Ölçüm cihazlarının amaca uygunluğu
E) Gözlemciler arası farklılık

Cevap : A) Bütçe yetersizliği

Açıklama : **Bütçe yetersizliği**, araştırmanın planlanması ve yürütülmesi sırasında karşılaşılan **idari/finansal** bir sorundur, araştırmanın **geçerliliğini** veya **tutarlılığını** doğrudan etkileyen bir deneysel hata kaynağı değildir (C, D, E ise hata kaynağıdır).

15. Aristo’ya göre bilimin tanımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bir nesneyi var eden sebebi bilmektir.
B) Her türlü düzenden yoksun duyu verileri ile mantıksal olarak düzenli düşünme arasında uygunluk sağlama çabasıdır.
C) Merak ve ihtiyaçtan doğan bilgi ve birikimlerin bütünüdür.
D) Yöntemle elde edilen ve uygulamayla doğrulanan, her zaman ve her yerde geçerlik ve kesinlik nitelikleri taşıyan yöntemli ve dizgesel bilgidir.
E) Gözlem ve gözleme dayalı uslama yoluyla önce dünyaya ilişkin olguları, sonra bu olguları birbirine bağlayan yasalar bulma çabasıdır.

Cevap : A) Bir nesneyi var eden sebebi bilmektir.

Açıklama : **Aristoteles’e** göre bilgi (bilim), bir şeyin varlığını değil, **bir nesneyi var eden nedenini (sebebini)** bilmektir (nedensel açıklama).

16. Francis Galton neyi gözlemlemiştir?

A) Aynı durumun iki farklı ölçüm yöntemi ile yapılan ölçümleri arasındaki farklar 0’a yakınsar.
B) 5 yazı tura atışında 3 atış gerçekleşmişken oyun yarım kalmışsa ne yapılmalıdır?
C) Krallar ve kilise mensuplarının yaşam süresi ile diğer meslek grupları arasında belirgin bir fark yoktur.
D) 3 zar atıldığında toplam 10 neden toplam 9’dan daha sık gelmektedir?
E) 1662 yılında Londra’nın nüfusu, samlanın aksine 2.000.000 değil 384.000’dir.

Cevap : C) Krallar ve kilise mensuplarının yaşam süresi ile diğer meslek grupları arasında belirgin bir fark yoktur.

Açıklama :

17. I-) Carl Freidrich Gauss
II-) Blaise Pascal
III-) John Graunt
IV-)Thomas Bayes
V-) Abraham De Moivre
Normal dağılım fonksiyonunun keşfedilme sürecine yukarıda verilen hangi bilim insanlarının katkısı olmuştur?

A) I-II-V
B) I-II
C) II-III-IV
D) II-III
E) I-III-V

Cevap : A) I-II-V

Açıklama : **Normal Dağılım** fonksiyonunun keşfine ve olasılık teorisine katkıda bulunan temel matematikçiler/bilim insanları **Carl Freidrich Gauss (I)** (en büyük katkı), **Blaise Pascal (II)** ve **Abraham De Moivre (V)**’dir.

18. I. Kolmogorov-Smirnov
II. Anderson-Darling
III. Shapiro-Wilk
IV. Tuker -Turing
Normal dağılımın değerlendirilmesi için özellikle bilgisayar programlarında kullanılan testler yukarıdakilerden hangisi veya hangileridir?

A) I ve IV
B) I, II ve III
C) Yalnız I
D) I ve II
E) II ve IV

Cevap : B) I, II ve III

Açıklama : Bir veri setinin normal dağılıma uygunluğunu test etmek için bilgisayar programlarında yaygın olarak kullanılan istatistiksel testler **Kolmogorov-Smirnov (I), Anderson-Darling (II)** ve **Shapiro-Wilk (III)**’tir. Tuker-Turing (IV) bu bağlamda kullanılan bir test değildir.

19. Çeyrekler Arası Açıklık hesaplanırken hangi çeyrekler kullanılır?

A) III ve IV
B) II ve IV
C) I ve III
D) II ve III
E) I ve II

Cevap : C) I ve III

Açıklama : **Çeyrekler Arası Açıklık (IQR)**, üçüncü çeyrek (Q3) ile birinci çeyrek (Q1) arasındaki farktır. Bu değerler, sırasıyla **I ve III** çeyrekleri temsil eder.

20. Çalışmaya katılan bireylerin hem deney hem kontrol grubunda yer aldığı araştırma tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Paralel Kontrollü Klinik Araştırma
B) Kesitsel Araştırma
C) Çapraz Kontrollü Klinik Araştırma
D) Vaka-Kontrol Araştırması
E) Kohort Araştırması

Cevap : C) Çapraz Kontrollü Klinik Araştırma

Açıklama : Çalışmaya katılan bireylerin farklı zamanlarda hem deney hem de kontrol grubunun uygulamasını aldığı araştırma tipi **Çapraz Kontrollü Klinik Araştırma**’dır (Crossover Study).