Afetlerde Sivil Toplum Kuruluşları 2023-2024 Vize Soruları

Giriş

Sivil toplum kuruluşları (STK’lar), devlet ve piyasa dışında kalan, toplumsal fayda sağlamayı amaçlayan organizasyonlardır. STK’ların varoluşunun temelinde yatan iki ana ilke “gönüllülük” ve “fedakarlık”tır. Tarihsel olarak bakıldığında, STK’ların yapısı, toplumların “toplumsal, kültürel, siyasal yapılarına ve inançlarına göre” biçimlenmiştir. Bu makalede, sivil toplum kavramının kökenleri, afetlerde rol alan önemli STK’lar ve bu kuruluşların afet yönetimindeki yeri incelenecektir.

Sivil Toplum Kavramının Kökenleri

Günümüz sivil toplum teriminin kökeni, Antik Yunan’daki “Politike Koininia” kavramına dayanır. Bu kavram, daha sonra Cicero tarafından Latinceye “Societas Civilis” olarak aktarılmıştır. Bu kavram Almanca kökenli değildir. Aydınlanma öncesi dönemde Thomas Hobbes ve John Locke gibi düşünürler de sosyal sözleşme teorileriyle sivil toplum kavramının ilk kuramsal tartışmalarını yapmışlardır.

Tarihsel olarak, esnaf birlikleri olan Loncalar da sivil toplumun ilk örneklerinden sayılır. Loncaların kalifiye eleman yetiştirme ve iş ahlakını denetleme gibi özerk işlevleri varken, “devlet adına vergi toplama” gibi faaliyetleri devletle olan bağlarını gösterir ve özerk sivil toplum görüşüne katkı yapmaz.

Uluslararası Önemli STK’lar ve İnsani Yardım

Özel girişim tarafından organize edilen ilk insani yardım, 1812 yılında Venezuela’da meydana gelen Karakas depremi sonrasında yapılmıştır. Günümüzde ise bu alanda çalışan birçok uluslararası STK bulunmaktadır:

• Save the Children International: 1919’da Londra’da kurulan, 120’den fazla ülkede faaliyet gösteren ve BM Çocuk Hakları Bildirgesi’ni destekleyen bir insani yardım kuruluşudur. Temel amacı çocukların sağlığı ve eğitimidir; “gelişmiş bir arama kurtarma ekibine sahip olması” temel özelliği değildir.
• OXFAM: Yoksulluğun giderilmesi ve insani şartların iyileştirilmesi amacıyla kurulmuştur. Afetlere maruz kalan toplumlara gıda yardımı yapar ve diğer organizasyonlarla işbirliği halindedir.
• Dünya Sosyal Forumu: 2000’li yıllarda “başka bir dünya mümkün” sloganı ile çalışmaya başlayan, küreselleşme karşıtı hareketin en önemli uluslararası sivil oluşumlarındandır.

Türkiye’de STK’lar ve Afet Yönetimi

İslamiyet öncesi Türklerde “Tanrı adına yoksullara yardım etme” gibi dayanışma gelenekleri mevcutken, “fitre, zekat ve sadaka verme” gibi uygulamalar İslamiyet ile birlikte gelmiştir. Türkiye Cumhuriyeti’nde STK’ların gelişimi inişli çıkışlı bir seyir izlemiştir. 1971 Muhtırası gibi askeri müdahaleler dernek kurma hakkını sınırlandırırken, 1990’larda insan hakları ve çevrecilik gibi hareketler güçlenmiştir. Özellikle 1999 Marmara Depremi, STK’ların toplumsal dayanışmadaki rolünü göstermiş ve kamuoyunun STK’lara bakışını olumlu yönde değiştirmiştir. Bu depremden sonra kurulan İSÜDAK (İstanbul Üniversitesi Arama Kurtarma Ekibi), ulusal bir kuruluş olup uluslararası INSARAG eğitimleri almıştır, ancak “uluslararası bir kuruluş değildir”.

İnsani Yardım Vakfı (İHH): 1992’deki Bosna Savaşı’na tepki olarak başlamış, 1995’te vakıf olarak kurulmuştur. 5 kıtada 135 ülkede faaliyet gösterir. Ana odak noktası insani yardımdır; “yoğun Ar-Ge faaliyeti” yürütmek temel özelliklerinden biri değildir.

STK’ların Afet Yönetimindeki Rolü

STK’lar afet yönetiminin zarar azaltma, hazırlık, müdahale ve iyileştirme gibi tüm aşamalarında yer alırlar. Ancak, yol, köprü, hastane gibi büyük ölçekli ve yüksek maliyetli “altyapı çalışmaları” genellikle STK’ların değil, devletin görevidir. STK’ların kamu ile ilişkisi önemlidir; ideal model, kamu sektörünün ağırlıklı olduğu değil, tüm sektörlerin (kamu, özel, gönüllü) dengeli bir işbirliği içinde olduğu bir yapıdır. Kurumsal gönüllülük ise, şirketlerin rekabet avantajı veya vergi muafiyeti gibi nedenlerle başvurduğu bir yöntemdir; “kurumun yöneticiliğini ele geçirme” ise bu nedenlerden biri olamaz.

1. STK’larm en temel ilkeleri nelerdir?

A) Fedakarlık, bağışçılık
B) Vizyon sahibi olma, gönüllülük
C) Fedakarlık, gönüllülük
D) Vizyon sahibi olma, fedakarlık
E) Gönüllülük, bağışçılık

Cevap : C) Fedakarlık, gönüllülük

Açıklama : Sivil Toplum Kuruluşlarının (STK) varoluşunun ve etkinliğinin temelinde yatan iki ana ilke **gönüllülük** ve **fedakarlık**’tır. Gönüllülük (E) olmadan STK’lar ayakta kalamazken; fedakarlık (A) ise STK’ların kar amacı gütmeyen doğasını yansıtır. Vizyon sahibi olma (B, D) ise bir yönetim özelliğidir, temel ilke değildir.

2. Aşağıdakilerden hangisi Uluslararası İnsan Hakları Örgütünün kurulduğu tarihtir?

A) 2001
B) 2003
C) 2002
D) 2000
E) 1999

Cevap : A) 2001

Açıklama : Verilen seçenekler arasından, Uluslararası İnsan Hakları Örgütünün kurulduğu tarih **2001**’dir.

3. Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet öncesi, Türklerde yardımlaşma ve dayanışma ile ilgili inanç ve geleneklerden değildir?

A) Tanrı adına yoksullara yardım etme
B) Fitre, zekat ve sadaka verme
C) Açları doyurma
D) Çıplakları giydimie
E) Fakirleri ağırlama

Cevap : B) Fitre, zekat ve sadaka verme

Açıklama : Fitre, zekat ve sadaka verme (B) gibi kavramlar ve uygulamalar **İslamiyet’e ait** temel yükümlülüklerdir. Diğer şıklar (A, C, D, E) ise İslamiyet öncesi Türk inanç ve geleneklerinde de (örneğin Töre) var olan genel yardım ve dayanışma biçimleridir.

4. İSÜDAK hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Ekip üyelerini öğretim üyesi, öğrenci, mezun Üniversite personeli oluşturmaktadır.
B) Ekip üyelerinden biri Birleşmiş Milletler eğitmen eğitimi alarak yurtiçi ve yurtdışı ekiplere INSARAG eğitimi verme yeterliğine ulaşmıştır.
C) İSÜDAK uluslararası bir kuruluştur.
D) 1999 yılında kurulmuştur.
E) Ulusal ve uluslararası operasyon deneyimi bulunmaktadır.

Cevap : C) İSÜDAK uluslararası bir kuruluştur.

Açıklama : İSÜDAK (İstanbul Üniversitesi Sürekli Eğitim Merkezi Arama Kurtarma Ekibi), bir üniversiteye bağlı, ulusal (Türkiye) çapta operasyon deneyimine sahip bir ekiptir. Uluslararası standartlarda (INSARAG) eğitim almıştır ve görev yapmaktadır, ancak **uluslararası bir kuruluş** (örn: BM, WHO) değildir; bir sivil/üniversite oluşumudur.

5. Tarihsel sürece bakıldığında sivil toplum kuruluşları (STK) için aşağıdaki seçeneklerden hangisi en doğru olarak nitelenebilir?

A) STK’lar toplumların sadece kültürel yapılarına göre biçimlenir.
B) STK’lar toplumsal, kültürel ve siyasal yapılarına ve inançlarına göre biçimlenir.
C) STK’lar toplumların sadece siyasal yapılarına göre biçimlenir.
D) STK sadece etnik yapılarına göre biçimlenir.
E) STK’lar toplumların sadece inançlarına göre biçimlenir.

Cevap : B) STK’lar toplumsal, kültürel ve siyasal yapılarına ve inançlarına göre biçimlenir.

Açıklama : Sivil toplum kuruluşlarının (STK)  doğuşu, yapısı ve faaliyet alanı, tek bir faktöre (sadece siyasal, sadece kültürel) bağlı değildir. STK’lar, toplumların **toplumsal, kültürel, siyasal yapıları ve inançları**  gibi çok boyutlu faktörlerin etkisi altında biçimlenirler.

6. 2000’li yıllarda ….. “başka bir dünya mümkün” sloganı ile çalışmaya başlamıştır ve bugün dünyadaki en önemli uluslararası sivil oluşumların başında gelmektedir.
Yukarıdaki boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) Uluslararası Af Örgütü
B) Dünya Sosyal Forumu
C) Sınır Tanımayan Gazeteciler
D) World Wild Life
E) İnsan Hakları Örgütü

Cevap : B) Dünya Sosyal Forumu

Açıklama : **”Başka bir dünya mümkün”**  sloganı, 2000’li yılların başlarında Küreselleşme karşıtı hareketin önemli bir parçası olarak kurulan ve bugün en önemli uluslararası sivil oluşumların başında gelen **Dünya Sosyal Forumu**’na (World Social Forum)  aittir.

7. STK’ler örgüt tipine göre nasıl sınıflandırılır?

A) Mahalli örgüt, şehir örgütü, ulusal örgüt, uluslararası örgüt
B) Yardımlaşma örgütü, hizmet örgütü, mahalli örgüt, şehir
C) Hizmet örgütü, güç sağlayan örgüt, ulusal örgüt, katılımcı örgüt,
D) Katılımcı örgüt, güç sağlayan örgüt, ulusal örgüt, örgüt
E) Yardımlaşma örgütü, hizmet örgütü, katılımcı örgüt, güç sağlayan örgüt

Cevap : E) Yardımlaşma örgütü, hizmet örgütü, katılımcı örgüt, güç sağlayan örgüt

Açıklama :

8. STK’ların kamu ile ilişkileri hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) STK’ların güçlü ya da zayıf olmasının ana ekseni sivil toplum kamu/devlet ilişkisinde gizlidir.
B) Özel hukuk çerçevesinde çalışırlar.
C) STK’ların ideal ilişki modelinde kamu sektörü ağırlıklı yer alırken özel sektör ve gönüllü sektör daha az zayıftır.
D) STK’lar, kamusal ve özel güçlerle, ulusal ve uluslararası ortamda ilişki geliştirerek birlikte çalışmalar yapabilirler.
E) İşbirliğinde ve çalışmalarında devletlerin özel yetki alanlarını gözeten ve devletlerin rolünü üstlenmeyen, çoğunlukla devletle bağımlılık ilişkisi olmamasını ilke edinen yapılardır.

Cevap : C) STK’ların ideal ilişki modelinde kamu sektörü ağırlıklı yer alırken özel sektör ve gönüllü sektör daha az zayıftır.

Açıklama :

9. Aşağıdakilerden hangisi kurumsal gönüllüleri gönüllü olmaya iten sebeplerden değildir?

A) Pazarda rakiplere karşı rekabet avantajı sağlama
B) Gönüllülükte başarılı olarak kariyer fırsatı yaratma
C) Kurumun yöneticiliğini ele geçirme
D) Kurumsal açıdan toplumda iyi şirket imajı yaratma,
E) Vergiden muaf olma

Cevap : C) Kurumun yöneticiliğini ele geçirme

Açıklama : Kurumsal gönüllülük, şirketlerin vergi muafiyeti (E), iyi şirket imajı (D) ve rekabet avantajı (A) gibi faydalar sağlaması amacıyla yaptıkları bir faaliyettir. Bireysel gönüllüler ise kariyer fırsatı (B) arayabilirler. **Kurumun yöneticiliğini ele geçirme** (C) ise gönüllülüğün amaçları arasında yer almaz.

10. Türkiye’deki STK’ların gelişimine bakıldığında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Özellikle Marmara depreminde STK’lar, toplumsal dayanışma anlamında son derece nitelikli ve karşılıklı güvene dayalı bir ortam oluşturmuş ve kamuoyunun STK’lara bakışında olumlu bir değişim yaşanmıştır.
B) Türkiye’deki STK’ların yapılanması halen ulusal düzeyde kalmaktadır.
C) Gönüllü üyeliğe dayalı girişimci dernekler 1960’lı yıllarda kurulmaya başlamış ve bu tür derneklerin sayısında önemli bir artış gözlenmiştir.
D) 1990’larda askeri yönetimin etkisinin azalmasına paralel olarak Batı Avrupa toplumlarında olduğu gibi insan hakları, feminizm, çevrecilik ve çeşitli gençlik hareketleri kamusal alanda etkili olmaya başlamıştır.
E) Ordu’nun 1971 Muhtırası ile birlikte ideolojik kamplaşmadan dernekler de sorumlu tutulmuş ve dernek kurma hakkı sınırlandırılmıştır.

Cevap : B) Türkiye’deki STK’ların yapılanması halen ulusal düzeyde kalmaktadır.

Açıklama : Türkiye’deki STK’lar Marmara depreminden sonra güçlenmiştir (A)ve 1990’larda sivil hareketler kamusal alana çıkmıştır (D). Ancak **Türkiye’deki STK’ların yapılanması, ulusal düzeyde kalmayıp**, uluslararası alanda da (özellikle Bosna, İHH gibi) faaliyet gösteren ve uluslararası işbirlikleri yapan birçok örneğe sahiptir. Bu nedenle B şıkkı söylenemez.

11. “Politike koininia” kavramı için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Sivil toplum kavramının Almanca kökenli ilk kuramsal tanımıdır.
B) Latince’ye Cicero tarafından aktarılmıştır.
C) Sivil toplum kavramının ilk tarihsel versiyonudur.
D) “Societas civilis” olarak Latinceye çevrilmiştir.
E) Günümüzün sivil toplum teriminin kökenini oluşturmaktadır.

Cevap : A) Sivil toplum kavramının Almanca kökenli ilk kuramsal tanımıdır.

Açıklama : **Politike Koininia**  (Yunanca – Polis ve Koinonia), sivil toplum kavramının **Yunanca kökenli** ilk tarihsel versiyonudur. Latinceye “Societas Civilis” olarak çevrilmiştir (D) ve kavramın kökenini oluşturur (E). Ancak Almanca kökenli (A) olduğu ifadesi yanlıştır.

12. Aşağıdakilerden hangisi OXFAM’ın özelliklerinden biri değildir?

A) Yoksulluğun giderilmesi için kurulmuştur. kurulmuş
B) Afetlere maruz kalan toplumlara gıda yardımı, kötüleşen yaşam koşullarının iyileştirilmesi gibi faaliyetlerde de bulunur.
C) İnsani şartların iyileştirilmesini ve yoksulluğun azaltılmasını hedeflemektedir.
D) Ana amaçlarından biri de insanları cahillikten kurtarabilecek uluslararası eğitim projelerine destek sağlamaktır.
E) Dünya genelinde, bu konuda çalışan bütün organizasyonlarla işbirliği halindedir.

Cevap : D) Ana amaçlarından biri de insanları cahillikten kurtarabilecek uluslararası eğitim projelerine destek sağlamaktır.

Açıklama : OXFAM (Oxford Committee for Famine Relief), yoksullukla mücadele (A) , insani yardım (B) ve iyileştirme/azaltma (C) amaçlarıyla kurulmuş büyük bir uluslararası STK’dır. Genel amaçları arasında tüm organizasyonlarla işbirliği (E) yer alır. Ancak “insanları cahillikten kurtarabilecek uluslararası eğitim projelerine destek sağlamak” (D) gibi spesifik bir amaç, OXFAM’ın geniş yelpazesinden ziyade başka STK’ların (örn: gönüllülük esasıyla çalışanlar) önceliği olabilir.

13. STK’lar afetlerin hangi aşamasında doğrudan yer almazlar?

A) Zarar ve risklerin azaltılması
B) Toplumların afetlere hazırlanması
C) Kısa süreli müdahaleler
D) Altyapı çalışmaları
E) Uzun süreli iyileştirme çalışmaları

Cevap : D) Altyapı çalışmaları

Açıklama : STK’lar afet yönetiminin tüm aşamalarında (öncesi: hazırlık, azaltma; sırası: müdahale; sonrası: iyileştirme) önemli roller üstlenir. Ancak köprü, yol, hastane gibi büyük ölçekli ve yüksek bütçeli **altyapı çalışmaları** (D) genellikle **Devletin** (kamu kurumlarının) sorumluluğunda olan faaliyetlerdir.

14. Sivil toplum için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Sivil toplum, sadece kamusal alan içinde geçekleşen ve toplumdan kaynaklanan kollektif etkinlik biçimlerini kapsamaktadır.
B) Sivil toplum alanı, vatandaşların, aile veya devlet tarafından temsil edilmeyen ortak çıkarlarının alanıdır.
C) Sivil toplumun mekan ve etkinlik türü olarak hangi alanları kapsadığı konusunda tam bir fikir birliği yoktur.
D) Sivil toplum alanı, devletten bağımsız bir sosyal alandır.
E) Sivil toplum, devlete karşı devletle zıt bir şekilde tanımlanmaktadır.

Cevap : E) Sivil toplum, devlete karşı devletle zıt bir şekilde tanımlanmaktadır.

Açıklama :

15. Aşağıdakilerden hangisi gönüllü sayısı bakımından STK’ların başarısının bir göstergesidir?

A) Nitelikli gönüllüye sahip olma
B) Gönüllu olmadan başarılı olma
C) STK’ların başarılı olup olmamasında gönüllülerin bir desteği yoktur
D) Gönüllüleri sınava tabi tutarak seçme
E) Çok sayıda gönüllüye sahip olma

Cevap : A) Nitelikli gönüllüye sahip olma

Açıklama :

16. Aşağıdakilerden hangisi Save the Children International’ın özelliklerinden biri değildir?

A) Dünyanın en gelişmiş arama kurtarma ekibine sahiptir.
B) Eğitim, sağlık, ekonomik koşul, doğal afetler, savaş vb. durumlarda bütün mağdur çocuklara sahip çıkmak için harekete geçmektedir.
C) 120’den fazla ülkede faaliyet gösteren uluslararası bir insani yardım kuruluşudur.
D) Birleşmiş Milletlerin Çocuk Hakları bildirgesini destekler.
E) 15 Nisan 1919’da Londra’da kurulmuştur.

Cevap : A) Dünyanın en gelişmiş arama kurtarma ekibine sahiptir.

Açıklama : Save the Children (Çocukları Kurtarın), 1919’da Londra’da kurulmuş (E), 120’den fazla ülkede faaliyet gösteren (C), BM Çocuk Hakları Bildirgesini destekleyen (D) ve mağdur çocukların sağlık, eğitim ve güvenliği için çalışan (B) bir insani yardım kuruluşudur. **Arama kurtarma ekibine sahip olmak** (A) ise bu kuruluşun temel faaliyet alanı değildir, genellikle STK’lara bağlı arama kurtarma ekiplerinin (örn: İSÜDAK) özelliğidir.

17. Özel girişim tarafından organize edilen ilk insani yardım ne zaman ve nerede yapılmıştır?

A) 27 Şubat 1950’de gerçekleşen Birleşmiş Milletler toplantısı sonrasında yapılmıştır.
B) 1839 yılında kölelere yapılmıştır.
C) 1857 yılında ABD’de dokuma işçisi kadınlara yapılmıştır.
D) 1902 yılında Dünya Kadınlar Birliği tarafından yapılmıştır.
E) 1812 yılında Venezuela’da meydana gelen Karakas depreminde yapılmıştır.

Cevap : E) 1812 yılında Venezuela’da meydana gelen Karakas depreminde yapılmıştır.

Açıklama : Tarihte bilinen ve özel girişim tarafından organize edilen ilk insani yardım örneği, **1812 yılında Venezuela’da meydana gelen Karakas depremi** sonrasında yapılan yardımdır.

18. Loncaların hangi işlevi devletten özerk, önemli ve yaygın sivil toplum kuruluşları oldukları görüşüne katkı yapmaz?

A) İş ticaret ahlakını geliştirme ve denetleme
B) Yetişen elemanlara ustalık sertifikası verme
C) İşçileri koruma ve üretimi en ucuz yoldan tüketiciye ulaştırma
D) Kalifiye eleman yetiştirme faaliyetleri
E) Devlet adına vergi toplama faaliyetleri

Cevap : E) Devlet adına vergi toplama faaliyetleri

Açıklama : Loncaların iş ticaret ahlakı (A), ustalık sertifikası (B), işçi koruma (C) ve kalifiye eleman yetiştirme (D) gibi işlevleri sivil toplum kuruluşlarının (özerk) özellikleridir. **Devlet adına vergi toplama** (E) ise doğrudan **devletin** bir işlevidir ve loncaların devletten özerk olduğu görüşüne **katkı yapmaz**.

19. Aşağıdakilerden hangisi Aydınlanma öncesi sivil toplum kuramcılarındandır?

A) Marx
B) Hegel
C) Locke
D) Hobbes
E) Gramsci

Cevap : D) Hobbes

Açıklama : **Thomas Hobbes** (1588-1679) ve **John Locke** (1632-1704) gibi düşünürler, sivil toplumun doğuşunu (Sosyal Sözleşme teorisi) Aydınlanma öncesi/döneminde tartışmışlardır. Ancak Aydınlanma’nın temelini atan rasyonalist dönemde Hobbes, sivil toplum kavramının ilk kuramcılarındandır. Marx (A), Hegel (B) ve Gramsci (E) ise çok daha sonraki dönem kuramcılarıdır.

20. Aşağıdakilerden hangisi İnsani Yardım Vakfı’nın özelliklerinden biri değildir?

A) 1992 yılında ortaya çıkan Bosna Savaşı’na kayıtsız kalamayan gönüllülerin başlatmış olduğu insani yardım çalışmaları ile yapılanmaya başlamıştır.
B) 1995 yılında İstanbul’da vakıf olarak kurulmuştur.
C) Türkiye’den 5 kıtada 135 ülke ve bölgeye yayılmıştır.
D) İnsani yardımın yanı sıra yoğun ar-ge faaliyetle de bulunmaktadır.
E) Savaş ve savaşın etkisinin sürdüğü bölgelerde, afet bölgelerinde, yoksulluk olan ülke ve bölgelerde faaliyet yürütmektedir.

Cevap : D) İnsani yardımın yanı sıra yoğun ar-ge faaliyetle de bulunmaktadır.

Açıklama : İnsani Yardım Vakfı (İHH), 1992’de Bosna Savaşı ile başlamış (A) , 1995’te İstanbul’da kurulmuş (B) , 5 kıtada 135 ülke ve bölgeye yayılmış (C) ve savaş, afet, yoksulluk bölgelerinde faaliyet gösteren (E) bir kuruluştur. Ancak temel faaliyet alanı **yoğun ar-ge (araştırma-geliştirme) faaliyetleri** (D) değildir, bu vakfın ana odak noktası insani yardımdır.