Kentleşme ve Afet Riskleri 2023-2024 Vize Soruları

Giriş

Kentleşme, nüfusun kırsal alanlardan kentsel alanlara doğru yığılması ve bu alanların fiziksel, sosyal ve ekonomik olarak dönüşmesi sürecidir. “Kent” alanlarının tanımlanmasında nüfus büyüklüğü, nüfus yoğunluğu ve istihdam profilleri gibi parametreler kullanılır; “tarla sayısı” ise kentsel bir parametre değildir. Anadolu topraklarında kent karakterine sahip olduğu bilinen ilk yerleşme “Çatalhöyük”tür. Bu makalede, kentleşmenin tarihsel süreci ve kentlerin karşı karşıya olduğu doğal afet riskleri incelenecektir.

Türkiye’de Kentleşmenin Dönemleri

Türkiye’de kentleşme süreci, Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte farklı aşamalardan geçmiştir:

• I. Dönem (1923-1950): Ulus devletin oluşum sürecine denk gelen bu dönem, devletin egemen olduğu ve Ankara’nın başkent olarak planlandığı ilk kentleşme evresidir.
• Emek Gücünün Kentleşmesi (1950 sonrası): Tarımda makineleşme ve kırsal nüfus artışı gibi nedenlerle “kırdan kente göçün” hızlandığı dönemdir.
• 1980 Sonrası Dönem: Neo-liberal politikaların etkisiyle finans ve hizmet sektörlerinin öne çıktığı bu dönem, “sermayenin kentleşmesi” olarak bilinir.

Günümüzde kentsel nüfusun büyümesi, bu alanların iyileştirilmesi ve geliştirilmesi ihtiyacını doğurmuş, bu da “kentsel dönüşüm” projelerini gündeme getirmiştir.

Doğal Afetler ve Riskler

Kentleşme, nüfusu belirli alanlarda yoğunlaştırarak doğal afet risklerini artırır. Afetler, “doğal süreçlerin bir sonucudur”. “Risk” ise, bir tehlikenin gerçekleşme “olasılığı ve sonuçlarının bir kombinasyonudur”. En önemli doğal risklerden biri “depremlerdir”. Depremler ve volkanlar gibi yer kökenli afetlere “jeolojik afetler” denir; su kaynaklı olan “sel” ise hidrolojik bir afettir ve en çok bulaşıcı hastalığa yol açan afet türüdür.

Depremin Bilimsel Temelleri

Deprem (sismik) dalgalarının incelenmesi, jeofizikçilerin Yerin İçini üç ana bölgeye ayırmasını sağlamıştır: “Kabuk, Manto ve Çekirdek”. Yerkabuğu, okyanuslar altında kıtaların altındakinden daha incedir ve bu durum “jeofizik özelliklerin farkından” kaynaklanır. Kıtasal kabuk genellikle “Granit” ten, okyanusal kabuk ise “Bazalt” tan oluşur.

Depremler, iki kayaç kütlesi arasındaki kırık olan “fay” hatları boyunca meydana gelir. Kayaçların sürekli artan gerinim biriktirmesi ve bu enerjinin aniden açığa çıkmasıyla oluşan deprem süreci “Elastik Rebound Teorisi” ile açıklanır. Bu kırılma sırasında yayılan enerji dalgalarına “sismik dalgalar” denir. Deprem tehlikesinin belirlenmesinde kullanılan Deterministik ve Probabilistik yöntemler, o bölgede “mutlaka deprem olacağını fakat zamanının bilinemeyeceğini” ifade eder.

Volkanizma Riskleri

Volkanizma da önemli bir afet riskidir. Volkanik faaliyetler lav akıntıları, lav gazları ve piroklastik maddeler gibi tehlikeler içerir; “grizu patlamaları” ise maden ocaklarına ait bir tehlikedir, volkanizmayla ilgili değildir. Bir volkan patlaması sırasında açığa çıkan enerji o kadar yüksektir ki, etki alanındaki “insanın hayatta kalması mümkün değildir”.

Sonuç

Kentleşme ve afet riskleri, afet yönetiminin bütünleşik bir şekilde ele alınmasını gerektirir. “Afet risk yönetimi”, afet öncesi korumaya yönelik çalışmaları ifade eder. “Olay Komuta Sistemi” ise afet anında farklı birimlerin çalışmalarını koordine eden yapıdır. Afet zararlarını belirlerken “parklar ve bahçeler” gibi kültürel göstergeler de dikkate alınır. Türkiye’de afetzedelerin ihtiyaçlarını karşılamak için çıkarılan ilk kanun “1939 Erzincan Depremi” sonrasında, yapı denetimiyle ilgili modern düzenlemeler ise “1999 Gölcük Depremi” sonrasında yapılmıştır.

1. Kent alanlarının tanımlanmasında kullanılan parametreler içinde aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Hizmet sayısı
B) Nüfus yoğunluğu
C) Nüfus büyüklüğü
D) Tarla sayısı
E) İstihdam profilleri

Cevap : D) Tarla sayısı

Açıklama : Kent alanlarının tanımı, **Nüfus büyüklüğü** (C), **nüfus yoğunluğu** (B), **hizmet sayısı** (A) ve **istihdam profilleri** (E) gibi kentsel niteliklere göre yapılır. **Tarla sayısı** (D) ise yerleşimin kırsal niteliğini gösteren bir parametredir ve kent tanımında kullanılmaz.

2. “Deprem (sismik) dalgalarının kırılma ve yansımalarının incelenmesi, jeofizikçilerin Yerin İçini üç ana bölge olarak çizmesini sağlamıştır.”
Buna göre aşağıdakilerden hangisi bu üç ana bölgedir?

A) Çekirdek-Atmosfer-Litosfer
B) Kabuk-Manto-Çekirdek
C) Üst hava-Orta hava-Alt hava
D) Atmosfer-Litosfer-Biyosfer
E) Dış kabuk-Orta kabuk-İç kabuk

Cevap : B) Kabuk-Manto-Çekirdek

Açıklama : Yerin iç yapısı, sismik dalgaların incelenmesiyle belirlenen ve yoğunluklarına göre ayrılan **Kabuk (Litosfer), Manto ve Çekirdek** olmak üzere üç ana katmandan oluşur (B). Atmosfer, Litosfer ve Biyosfer ise yerin dış katmanlarıdır (D).

3. Türkiye’de kentleşmenin süreçlerinden 1923-1950 yılları arasındaki gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yerleşmelerin kentleşmesi
B) Emek gücünün kentleşmesi
C) İşletmelerin kentleşmesi
D) Kırsal alanların kentleşmesi
E) Doğal alanların kentleşmesi

Cevap : B) Emek gücünün kentleşmesi

Açıklama : Türkiye’de 1923-1950 yılları arasındaki kentleşme dönemi, sanayileşmenin yeni başladığı ve kırsal kesimdeki **emek gücünün** kentsel alanlara doğru akışının hızlandığı dönemi ifade eder. Bu, kırsaldan kente göçün ve iş gücünün kentleşmesinin başladığı evredir.

4. Türkiye’de 1980 sonrası kentleşmesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Sermayenin kentleşmesi olarak bilinmektedir.
B) 2020 sonrası AVM’ler ve çok yıldızlı oteller ortaya çıkmıştır.
C) Kentlerde henüz büyük iş merkezleri gelişmemiştir.
D) Belediyelerin imar planı yapma yetkisi elinden alınmıştır.
E) Kentler birer birer göç odağı olmaktan çıkmıştır.

Cevap : A) Sermayenin kentleşmesi olarak bilinmektedir.

Açıklama : Türkiye’de **1980 sonrası** dönem, neo-liberal politikaların etkisiyle finans, ticaret ve hizmet sektörlerinin ön plana çıktığı, kentlerin bu sektörler tarafından yeniden şekillendirildiği **Sermayenin kentleşmesi** olarak bilinir. AVM’ler 2020 sonrası değil, 1980 sonrası yaygınlaşmıştır.

5. İki kayaç kütlesindeki kırık aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılır?

A) Jeoloji
B) Fay
C) Manto
D) Afet
E) Deprem

Cevap : B) Fay

Açıklama : Yeryuvarının derinliklerindeki iki kayaç kütlesi arasındaki kırık veya çatlak düzlemine **Fay** denir. Bu kırıklar boyunca enerji aniden açığa çıkarak depreme neden olur.

6. Yeryuvarı derinliklerindeki kayaçlar, kırılana kadar deforme olurlar. Bir kayaç bloğu kırıldığı zaman enerji dalgaları oluşur ve oluşan  bu dalgalar küresel olarak yer içinde yayılırlar.
Enerjisi depremler tarafından oluşturulan bu tür dalgaların adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tsunami dalgaları
B) Sismik dalgalar
C) Meteorik dalgalar
D) Meteoroljik dalgalar
E) Ultraviyole dalgaları

Cevap : B) Sismik dalgalar

Açıklama : Yeryuvanın derinliklerindeki kayaçların kırılmasıyla oluşan ve yer içinde küresel olarak yayılan enerji dalgalarına **Sismik dalgalar** denir. Tsunami dalgaları (A) ise bu dalgaların deniz tabanında yol açtığı su dalgalarıdır.

7. Aşağıdakilerden hangisi bir yerleşmenin kent olup olmadığını anlamak için yapılan sınıflandırmada kullanılan parametrelerden biridir?

A) Yerleşmenin kurulduğu ye
B) Doğal etkisi
C) yılı
D) Nüfusun yoğunluk durumu
E) Ülkedeki yerleşme sayısı

Cevap : D) Nüfusun yoğunluk durumu

Açıklama : Bir yerleşmenin kent olarak sınıflandırılmasında kullanılan temel demografik parametreler; nüfusun **yoğunluk durumu**  ve toplam nüfus büyüklüğüdür. Yerleşmenin kurulduğu yer (A) veya doğal etkisi (B) ikincil veya coğrafi faktörlerdir.

8. “Kayaçlar üzerinde sürekli artan gerinim, bir fay düzlemi boyunca harekete sebep olup, aniden enerji olarak açığa çıkar.” bu tanımlama hangi teoriye aittir?

A) Sosyal Değişim Teorisi
B) Tsunami Teorisi
C) Düşey Dalga Teorisi
D) Elastik Rebound Teorisi
E) Hava Akım Teorisi

Cevap : D) Elastik Rebound Teorisi

Açıklama : Tanımı yapılan, kayaçların esneyip gerinim (strain) biriktirmesi ve bu gerinimin fay düzlemi boyunca kırılarak aniden enerji (deprem) olarak açığa çıkması olayı **Elastik Rebound Teorisi**’ne (Elastik Geri Sekme Teorisi) aittir.

9. Aşağıdakilerden hangisi bir volkanizma faaliyeti olarak düşünülemez?

A) Lav akıntıları
B) Yüzeye çıkan lavlar
C) Lav gazları
D) Piroklastik maddeler
E) Grizu patlamaları

Cevap : E) Grizu patlamaları

Açıklama : Lav akıntıları (A), gazlar (C) ve Piroklastik maddeler (D) volkanik püskürme ile ilişkili olaylardır. **Grizu patlamaları**  ise metan gazının hava ile karışması sonucu oluşan ve genellikle **maden ocaklarında** meydana gelen bir tehlikedir, volkanizma faaliyeti değildir.

10. Yapılan araştırmalar neticesinde alınan kaya örneklerine göre en fazla görülen kıtasal kabuk ve okyanusal kabuk kayaçları bilinen şekliyle aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kumtaşı-Bazalt
B) Granit-Kumtaşı
C) Kil-Kalker
D) Bazalt-Granit
E) Kalker-Kumtaşı

Cevap : D) Bazalt-Granit

Açıklama : Kıtasal kabuk daha çok silisli ve yoğunluğu az olan **Granit**’ten oluşur. Okyanusal kabuk ise daha yoğun olan **Bazalt**’tan oluşur. Bu bilgiye göre şıklarda Bazalt-Granit (D) yer almaktadır.

11. Ulus devletin oluşum sürecinde görülen ve devletin egemen olduğu ilk kentleşme dönemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) II. Dönem (1950-1960)
B) IV. Dönem (1980-1090)
C) III. Dönem (1950-1980)
D) V. Dönem (2023-1950)
E) I. Dönem (1923-1950)

Cevap : E) I. Dönem (1923-1950)

Açıklama : Türkiye’de ulus devletin kurulması (1923) ile başlayan ve devletin merkeziyetçi politikalarının kentsel gelişimi yönlendirdiği ilk kentleşme dönemi **I. Dönem (1923-1950)**  olarak adlandırılır. Diğer dönemler daha sonraki sosyal ve ekonomik değişimleri ifade eder.

12. “Bir volkanizma esnasında meydana gelebilecek risklerden bir tanesi de volkan patlamaları sırasında önemli miktarlarda enerjinin açığa çıkması söz konusudur.”
Bu süreçlere maruz kalan insanlar için aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

A) İnsanlar faaliyetlerine devam ederler.
B) İnsanların ekonomik faaliyetleri sekteye uğrar.
C) İnsanlar bulundukları alanı terk ederler.
D) İnsanlar hafif şekilde yaralanırlar.
E) İnsanın hayatta kalması mümkün değildir.

Cevap : E) İnsanın hayatta kalması mümkün değildir.

Açıklama : Volkanizma sırasında açığa çıkan enerji, yüksek sıcaklık ve yoğun gazlar, genellikle **insanın hayatta kalmasını mümkün kılmayacak**  kadar yıkıcıdır veya derhal tahliyeyi gerektirir. Bu durum, can kaybı ve toplumsal düzenin çökmesi (Afet) anlamına gelir.

13. “Sismik dalgaların incelenmesi göstermiştir ki; yerkabuğu okyanuslar altında kıtaların altındakinden daha incedir.”
Bu durumun oluşmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Deprem tehlikesi
B) Meteorolojik özellikler
C) Jeofizik özelliklerin farkı
D) Coğrafi özellikler
E) Biyosfer özelliklerin çe

Cevap : C) Jeofizik özelliklerin farkı

Açıklama : Yerkabuğunun okyanuslar altında daha ince ve yoğun, kıtalar altında ise daha kalın ve az yoğun olmasının temel nedeni, levha hareketleri, manto ile etkileşim ve **jeofizik özelliklerdeki farktan**  kaynaklanır.

14. “Afetlerin/felaketlerin farklı belirtileri vardır ve farklı etkilere yol açtığı da bilinmektedir. Doğal afet, doğa tarafından oluşturulan süreçleri ifade eden bir terimdir.”
Buna göre aşağıdakilerden hangisi afet tanımlamasını doğal süreçler açısından en iyi ifade eder?

A) Afetler doğal süreçlerin merkezindedir.
B) Afetler doğal süreçlerin başlangıcıdır.
C) Afetler doğal süreçlerin bir sonucudur.
D) Afetler doğal süreçlerle başlar.
E) Afetlerin doğal süreçlerle bir ilgisi yoktur.

Cevap : C) Afetler doğal süreçlerin bir sonucudur.

Açıklama : Afetler, doğal (tektonik, meteorolojik vb.) **süreçlerin bir sonucu** olarak ortaya çıkar. Örneğin, levhaların hareketi bir süreçtir ve deprem (afet) bunun sonucudur. Afetler doğal süreçlerin kendisi (A, B) değildir.

15. “Risk her yerde bulunur ve bir risksiz bir yaşam yoktur. Risk asla sıfır değildir; risk (en iyi durumda) yalnızca küçük olabilir. Doğal ortamlarda var olduğu gibi örneğin deprem, sel, volkanizma. Aynı zamanda insan hayatının her alanında risk oluşabilir; örneğin veya iş riski, sosyal risk, politik risk, güvenlik riski, yatırım riski, askeri risk vb.”
Buna göre riskin en iyi tanımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Risk, doğal ortamlarda nlarda gelişen bir durumdur.
B) Risk, insanlara ait bir durumdur. durumdur
C) Risk, olasılık ve sonuçların bir kombinasyonudur.
D) Risk, sosyal hayata ait bir durumdur.
E) Risk, gerçekleşmiş olan bir olan bir durumdur..

Cevap : C) Risk, olasılık ve sonuçların bir kombinasyonudur.

Açıklama : Risk yönetiminde en yaygın kabul gören tanım, tehdidin gerçekleşme **olasılığı** ile bu gerçekleşmenin yaratacağı **sonuçların**  birleşimi (çarpımı) olarak tanımlanır. Risk, gerçekleşmiş (E) bir durum değil, gerçekleşme ihtimali olandır.

16. Toplumsal değişimler ve kentsel nüfusun dramatik bir biçimde büyümesi; yeni talepleri karşılamak üzere kentsel alanların iyileştirilmesi/geliştirilmesi konusunda ihtiyaca yol açmıştır.”
Buna göre büyük kent statüsündeki bir çok yerleşme birimlerinde gerçekleştirilmesi düşünülen husus aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kentlerin parçalara ayılması
B) Fay hatlarından uzaklaşma
C) Nüfus sayısının azaltılması
D) Binaların güçlendirilmesi
E) Kentsel dönüşüm

Cevap : E) Kentsel dönüşüm

Açıklama : Kentsel nüfusun büyümesiyle ortaya çıkan yeni taleplerin karşılanması ve kentsel alanların iyileştirilmesi/geliştirilmesi ihtiyacı, **Kentsel Dönüşüm**projeleriyle karşılanır. Binaların güçlendirilmesi (D) bu dönüşümün bir alt faaliyetidir, tüm hususu kapsamaz.

17. Aşağıdakilerden hangisi önemli bir doğal risktir?

A) Yağmur yağışları
B) Sisli havalar
C) Depremler
D) Savaşlar
E) Güneş ışınları

Cevap : C) Depremler

Açıklama : **Depremler**, jeolojik kökenli, ani gelişen ve önemli can/mal kaybına yol açan büyük bir doğal risktir. Savaşlar (D)  doğal değil, insan kaynaklı bir risktir. Yağmur ve sis (A, B) ise genellikle riskten çok hava durumudur.

18. Kent karakterine ve yapısına sahip dünyanın bilinen ve Anadolu topraklarında yer alan ilk yerleşmenin adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çatalhöyük
B) Manisa
C) Bursa
D) Ankara
E) İstanbul

Cevap : A) Çatalhöyük

Açıklama : Kent karakterine ve yapısına sahip olduğu bilinen ve Anadolu topraklarında yer alan ilk yerleşme **Çatalhöyük**’tür.

19. I. Belediye hizmetlerinin bulunması
II. Kentsel alanlarının konumu
III. Kentsel peyzaj veren alanlarının varlığı
IV. Kentsel fonksiyonu oluşturan unsurların kendi içinde farklılık sergilediği
V. Sokak ve caddelerin daraldığı
Aşağıdakilerden hangisi kentlerin fiziksel açıdan tanımlanmasıyla ilgilidir?

A) I, III ve IV
B) II ve V
C) I, III ve V
D) Yalnız I
E) I ve II

Cevap : A) I, III ve IV

Açıklama :

20. “Deterministik ve Probabilistik yöntemler, kentlerde deprem tehlikesinin belirlenmesinde ve incelenmesinde kullanılan yöntemlerdir.”
Buna göre bir deprem bölgesi için bu iki yöntemin içerdiği anlam aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mutlaka deprem olacaktır fakat zamanı bilinmez her an olabilir.
B) Deprem olursa her yer yıkılır ve taş üstünde taş kalmaz.
C) Depremin meydana gelme olasılığını hesaplamak imkansızdır.
D) İmkanlar el verirse depremleri durdurmak mümkündür.
E) Depremin olma ihtimalini bilmek müm

Cevap : A) Mutlaka deprem olacaktır fakat zamanı bilinmez her an olabilir.

Açıklama : **Deterministik** (Kesinlikçi) yöntem, bölgede depremin **mutlaka** olacağını varsayar. **Probabilistik** (Olasılıkçı) yöntem ise depremin ne zaman olacağına dair **zamanın bilinmediği** ancak bir olasılıkla hesaplanabileceği anlamına gelir. Bu iki yöntem birleştiğinde (A)sonucu çıkar.