Ortadoğu Siyaseti 2023-2024 Bütünleme Soruları

Ortadoğu’nun Jeopolitik ve Tarihsel Kavramları

**”Orta Doğu” (Middle East)** kavramını ilk kez 1902 yılında, jeopolitik bir terim olarak donanma stratejisti **Alfred Thayer Mahan** kullanmıştır.

**Sykes-Picot Antlaşması**, I. Dünya Savaşı **sırasında** (1916) yapılmış gizli bir anlaşmadır. Bu anlaşma, Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarının nasıl paylaşılacağını belirlemeyi amaçlamıştır. Irak’a komşu olmayan devletlerden biri **Suudi Arabistan**’dır. Ayrıca, Arap coğrafyasındaki ülkelerden **Yemen**’in de İsrail ile doğrudan bir sınırı yoktur.

**ABD Başkanı Woodrow Wilson’un 14 ilkesi**, ulusların kendi kaderini tayin hakkını savunarak, sömürgeci güçlerin (İngiltere, Fransa) bölge ülkelerini eski usul **doğrudan sömürme** ve işgal politikalarını uygulamalarının önünde siyasi ve diplomatik bir engel teşkil etmiştir.

İran, Irak ve Arap Dünyası

1900’lü yılların başında (özellikle 1907 Antlaşması ile) İran, **Rusya** ve İngiltere’nin nüfuz alanına bölünmüştü. İran’ın Orta Doğu politikasında İslam Devrimi öncesindeki Pehlevi dönemi, İsrail ile güçlü bir **stratejik ve askeri temelli ilişki** sürdürmüşlerdir.

İran’da **Devrim Muhafızları (Pasdaran)**, **Ayetullah Humeyni**’nin emriyle devrimi korumak amacıyla 1979 yılında kurulmuştur. Devrim sonrası terk edilen fabrikalar devlete geçirilmiş, **özelleştirilmemiştir**. İran devrim rejimi, İran-Irak savaşları sırasında hayatını kaybedenlere şehitlik makamını uygun görmüştür.

Irak siyasi hayatında İslami Dava Partisi, Irak Komünist Partisi, Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) gibi partiler yer alır; **Irak Laik Partisi** adı altında doğrudan bilinen bir büyük siyasi parti bulunmamaktadır. Irak’ta cumhurbaşkanlığı süresi dört yıldır; beş yıl olduğu bilgisi yanlıştır.

Suriye Komünist Partisi’nin lideri **Halid Bektaş**, 1954 yılında Suriye parlamentosuna girerek Arap dünyasında parlamentoya giren **ilk komünist** olarak bilinir. Günümüz Suriye’sinde Hafız Esad Dönemi’nden bu yana yönetim biçimi **Başkanlık Monarşisi** olarak adlandırılabilecek bir rejim olmuştur.

İdeolojiler, Siyonizm ve Sınıf

**Siyonizmin** meşruiyeti için sunduğu temel mit **Sürgün ve Geri Dönüş**’tür. Güvenlik endişelerinin temelinde soykırım, Arap komşuların tehditleri ve sürekli savaş hali varken, **İsrail devletinin askeri yapısının güçlü olması** bu endişelerin sebebi değil, aksine güvencesidir.

**Nasırizm**, hem anti-emperyalist olarak **İngiltere’nin politikalarına** tepki olarak doğmuş hem de **sosyalizm düşüncesinin gelişimi**nden etkilenmiştir.

**Suudi Arabistan**’ın kuruluşunda etkili olan dini görüş **Vahhabizm**’dir. Suudi Arabistan, 2. Dünya Savaşı’nın sonuna doğru politik manevralar yaparak Müttefikler safında yer almış ve **İngiltere’nin yanında Almanya’ya savaş açmıştır**.

**Arap Baharı** sonrası bölgesel istikrarsızlık; güç boşluğu, iç savaşlar ve terörizmin artması gibi faktörlerden kaynaklanmıştır. **İnsani yardımlar** ise istikrarsızlığın bir sonucu ve hafifletme çabasıdır.

1. İran’daki devrim rejimi yönetimi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Ülkede devrim sonrası terk edilen fabrikalar devlete geçirilmek yerine özelleştirilmiştir.
B) Devrim rejimi devraldığı bürokratik yapı içerisindeki üst düzey görevlileri tasfiye ve idam edilerek görevden uzaklaştırılıp Humeyni ve devrim rejimi yanlı kişiler getirilmiştir.
C) 2004 yılına gelindiğinde bakanlıklarda çalışan memur sayılarında ciddi bir artış görülmüştür.
D) İran devrim rejimi İran-Irak savaşları sırasında hayatını kaybedenlere şehitlik makamını uygun görmüş ve halkı da Irak’a karşı kendi yanlarında olmaya ikna etmiştir.
E) Devrim Muhafızları devrim sonrasında kurumsallaşmıştır.

Cevap : A) Ülkede devrim sonrası terk edilen fabrikalar devlete geçirilmek yerine özelleştirilmiştir.

Açıklama : İran İslam Devrimi sonrası, terk edilen birçok fabrika ve işletme devlete geçirilmiştir. Özelleştirme eğilimi devrimin ilk yıllarında değil, genellikle daha sonraki ılımlı dönemlerde (Rafsancani sonrası) hız kazanmıştır. Bu nedenle devrimin hemen sonrası için A şıkkı söylenemez.

2. Sykes-Picot Antlaşması hakkında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Fransız diplomat François Georges-Picot ve İngiliz Sir Harold Nicolson tarafından gerçekleştirilen ilk görüşmeler sonucunda şekillenmiştir.
B) Orta Doğu siyasetinde önemli bir rol oynamıştır.
C) Kût’ül-Amâre Kuşatması’nın ardından, 17 gün sonra imzalanan Sykes-Picot, İngilizlerin Osmanlı 6. Ordusu’na karşı aldığı mağlubiyet sonrasında gerçekleşmiştir.
D) Filistin, kutsal yerleşim statüsü nedeniyle uluslararası bir yönetim altına alınmıştır.
E) 1. Dünya Savaşı’nın ardından, Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarının nasıl paylaşılacağını belirlemek için yapılmıştır.

Cevap : E) 1. Dünya Savaşı’nın ardından, Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarının nasıl paylaşılacağını belirlemek için yapılmıştır.

Açıklama : Sykes-Picot Antlaşması, I. Dünya Savaşı’nın **ardından** değil, savaş **sırasında** (1916) yapılmış gizli bir anlaşmadır. Bu nedenle E şıkkı yanlıştır.

3. Aşağıdakilerden hangisi Irak siyasi partileri arasında yer almaz?

A) İslami Dava Partisi
B) Türkmen Değişim ve Islah Partisi
C) Irak Laik Partisi
D) Irak Komünist Partisi
E) Kürdistan Demokrat Partisi

Cevap : C) Irak Laik Partisi

Açıklama : Irak siyasi hayatında İslami Dava Partisi, Irak Komünist Partisi, Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) ve çeşitli Türkmen partileri yer alır. **Irak Laik Partisi** adı altında doğrudan bilinen bir büyük siyasi parti bulunmamaktadır.

4. Aşağıdakilerden hangisi ABD’nin küresel ve bölgesel önceliklerini kapsamamaktadır?

A) Savaşların Amerika kıtasının uzağında tutulması öncelikli stratejisi
B) Müttefiklerinin güvenliğinin sağlanması
C) ABD dışındaki stratejik risk unsurlarına müdahale edebilecekleri deniz gücünün hazır tutulması
D) ABD’nin Orta Doğu siyaseti tesadüfi olaylara değil, belli başlı temel stratejik ilkelere dayanması
E) Afroavrasya politikasında etkin olacak stratejik ve diplomatik araçların kullanılması

Cevap : B) Müttefiklerinin güvenliğinin sağlanması

Açıklama : Yayımlanan soru kitapçığında cevap bu şekilde verilmiştir. (Not: Genellikle bu öncelikler arasında müttefiklerin güvenliğini sağlamak yer alır, ancak sizin cevap anahtarınız B şıkkını doğru kabul etmektedir.)

5. Arap dünyasında parlamentoya giren ilk komünist kimdir?

A) Şişekli
B) Mişel Eflak
C) Hüsnü Zaim
D) Salahattin Biter
E) Halid Bektaş

Cevap : E) Halid Bektaş

Açıklama : Suriye Komünist Partisi’nin lideri **Halid Bektaş**, 1954 yılında Suriye parlamentosuna girerek Arap dünyasında parlamentoya giren **ilk komünist** olarak bilinir.

6. Irak’ta devlet başkanı için aranan şartlar ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Bir kişi en fazla iki dönem için cumhurbaşkanlığına seçilebilir.
B) Cumhurbaşkanının bir dönem için görev süresi beş yıldır.
C) Cumhurbaşkanı kırk yaşından büyük olmalıdır.
D) Devlet başkanı ülkenin birliğinin simgesidir.
E) Irak’ta cumhurbaşkanı olabilmek için Iraklı bir anne ve babadan dünyaya gelme şartı vardır.

Cevap : B) Cumhurbaşkanının bir dönem için görev süresi beş yıldır.

Açıklama : Irak’ta cumhurbaşkanlığı süresi (2005 Anayasasına göre) dört yıldır. Bu nedenle görev süresinin beş yıl olduğu bilgisi yanlıştır.

7. İran’ın Orta Doğu politikasında İslam Devrimi öncesi İsrail ile ilişki durumu aşağıdakilerden hangisidir?

A) İran, İsrail ile resmi diplomatik ilişkiler sürdürmüştür.
B) Stratejik ve askeri temelli ilişkiler kurulmuştur.
C) Dini, kültürel ve sosyal temelli olumlu ilişkiler kurulmuştur.
D) Uzun bir savaş dönemi yaşamışlardır.
E) İran halkı İsrail’i dostça karşılamıştır.

Cevap : B) Stratejik ve askeri temelli ilişkiler kurulmuştur.

Açıklama : 1979 İslam Devrimi öncesindeki Pehlevi döneminde, İran ve İsrail, bölgedeki ortak Arap karşıtı çıkarları nedeniyle resmi olmasa da güçlü bir **stratejik ve askeri temelli ilişki** sürdürmüşlerdir.

8. Aşağıdakilerden hangisi bölgesel göçün yapıldığı ana istikametlerden değildir?

A) Ürdün
B) Irak
C) Türkiye
D) Lübnan
E) Suudi Arabistan

Cevap : E) Suudi Arabistan

Açıklama : Özellikle Arap Baharı sonrası ve son yıllarda Ortadoğu’daki savaşlar nedeniyle bölgesel göçün ana istikametleri (mülteci kabul eden ülkeler olarak) Türkiye, Ürdün ve Lübnan gibi komşu ülkelerdir. **Suudi Arabistan**, yüksek göçmen ve mülteci kabul eden ana istikametlerden biri olarak değerlendirilemez.

9. Aşağıdakilerden hangisi Suudi Arabistan’ın kuruluşunda etkili olan dini görüşlerden biridir?

A) Vahhabizm
B) Selefiyye
C) Maturidilik
D) Hanbeli
E) Zeydiyye

Cevap : A) Vahhabizm

Açıklama : Suudi Arabistan devleti, 18. yüzyılda Muhammed bin Suud ile Muhammed bin Abdülvehhab arasında kurulan ittifak üzerine inşa edilmiştir ve devletin temelini **Vahhabizm** (Vehhabilik) olarak bilinen dini görüş oluşturur.

10. Aşağıdakilerden hangisi Suriye iç savaşının sonuçlarından değildir?

A) Terör örgütleri güç boşluğundan yararlanmıştır.
B) İnsani krizler yaşanmıştır.
C) Uluslararası aktörlerin müdahalesi durumu iyileştirmiştir.
D) Kitlesel göç hareketlerini tetiklemiştir.
E) Bölge için istikrarsızlık kaynağı olmuştur.

Cevap : C) Uluslararası aktörlerin müdahalesi durumu iyileştirmiştir.

Açıklama : Suriye iç savaşına yapılan uluslararası müdahaleler (Rusya, ABD, İran, Türkiye vb.) durumu iyileştirmekten çok, çatışmanın ve krizin karmaşıklığını ve şiddetini artırmıştır. Bu nedenle C şıkkı doğru bir sonuç değildir.

11. Aşağıdakilerden hangisi Arap Baharı sonrası bölgesel istikrarsızlık yaratmamıştır?

A) Devrilen iktidarların geride güç boşluğu bırakması
B) İnsani yardımlar
C) İç savaşlar
D) Siyasi geçiş sürecinin zorlukları
E) Terörizmin artması

Cevap : B) İnsani yardımlar

Açıklama : Arap Baharı sonrası ortaya çıkan bölgesel istikrarsızlık, güç boşlukları, iç savaşlar, terörizm ve siyasi geçiş süreçlerinin zorlukları gibi faktörlerden kaynaklanmıştır. **İnsani yardımlar** ise istikrarsızlığın bir sebebi değil, bir **sonucu** ve hafifletme çabasıdır.

12. Siyonizmin meşruiyeti için sunduğu temel mit aşağıdakilerden hangisidir?

A) Laik ve Özgür
B) Din ve Devlet
C) Sürgün ve Geri Dönüş
D) Sürgün ve Kurtuluş
E) Özgürlük

Cevap : C) Sürgün ve Geri Dönüş

Açıklama : **Siyonizm**, meşruiyetini Yahudi halkının atalarının topraklarından sürülmesi (Diaspora) ve bu topraklara geri dönme (Eretz Yisrael) fikrine dayandırdığı **Sürgün ve Geri Dönüş** miti üzerine kurar.

13. Aşağıdakilerden hangisi İsrail Devleti yurttaşlarının güvenliklerinden endişe etmelerinin sebepler arasında gösterilemez?

A) İsrail’in Filistin topraklarını işgal etmelerine karşın bölgeyi savunma ihtimalin var olması ve güvenlik sorunu yaşanması
B) Bölgedeki Arap komşulardan ciddi bir şekilde tehditlere maruz kalmaları
C) İsrail devletinin askeri yapısının güçlü olması
D) Soykırım izleri hafızalarda derin izler bırakmış ve de genç nesillerinde de bu endişeleri canlı tutmaları
E) Kuruluşundan bu yana bölgenin savaşlar içinde kalmış olması

Cevap : C) İsrail devletinin askeri yapısının güçlü olması

Açıklama : İsrail’in **askeri yapısının güçlü olması**, yurttaşlarının endişelenmesine neden olan bir faktör değil, tam tersine **güvenliklerinin teminatı** olarak görülen bir durumdur.

14. 1900’lü yılların başında İran’a hakimiyet kuran devlet aşağıdakilerden hangisidir?

A) Rusya
B) Fransa
C) ABD
D) İtalya
E) İngiltere

Cevap : A) Rusya

Açıklama : 1900’lü yılların başında (özellikle 1907 İngiliz-Rus Antlaşması ile) İran, **Rusya** ve **İngiltere** olmak üzere iki büyük gücün nüfuz alanına bölünmüştü. Rusya, İran’ın kuzeyinde daha belirleyici bir güce sahipti.

15. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi ya da hangileri Nasırizmin gelişiminde doğrudan etkili olmuştur?
I. İngiltere’nin emperyalist politikaları
II. Müslüman Kardeşler Cemiyetinin faaliyetleri
III. Sosyalizm düşüncesinin gelişimi

A) Yalnız I
B) I, II ve III
C) Yalnız II
D) I ve Il
E) I ve III

Cevap : E) I ve III

Açıklama : Cemal Abdünnâsır’ın savunduğu Nasırizm, hem anti-emperyalist bir hareket olarak **İngiltere’nin politikalarına** tepki olarak doğmuş (I), hem de ekonomik bağımsızlık için **sosyalist** prensiplerden etkilenmiştir (III).

16. Aşağıdaki ülkelerden hangisinin İsrail’e sınırı yoktur?

A) Lübnan
B) Suriye
C) Ürdün
D) Suudi Arabistan
E) Mısır

Cevap : D) Suudi Arabistan

Açıklama : İsrail’in komşuları; Mısır, Ürdün, Suriye ve Lübnan’dır. **Suudi Arabistan**’ın İsrail ile doğrudan bir sınırı yoktur.

17. Suudi Arabistan 2. Dünya Savaşı’nda tarafsız kalmaya çalışmasına rağmen aşağıdaki devletlerden hangisinin yanında yer alarak diğer devlete savaş açmıştır?

A) Türkiye’nin yanında İtalya’ya savaş açmıştır.
B) İran’ın yanında İtalya’ya savaş açmıştır.
C) Fransa’nın yanında Irak’a savaş açmıştır.
D) İngiltere’nin yanında Almanya’ya savaş açmıştır.
E) ABD’nin yanında Rusya’ya savaş açmıştır.

Cevap : D) İngiltere’nin yanında Almanya’ya savaş açmıştır.

Açıklama : Suudi Arabistan, 2. Dünya Savaşı’nın sonuna doğru (1945), politik manevralar yaparak Müttefikler safında yer almış ve **İngiltere’nin yanında Almanya’ya savaş açmıştır**.

18. Aşağıdaki isimlerden hangisi Orta Doğu kavramını ilk defa kullanmıştır?

A) Alfred Thayer Mahan
B) Sir Mark Sykes
C) François Georges-Picot
D) Sir Henry McMahon
E) Valentine Chirol

Cevap : A) Alfred Thayer Mahan

Açıklama : “Orta Doğu” (Middle East) kavramını ilk kez, 1902 yılında, jeopolitik bir terim olarak donanma stratejisti **Alfred Thayer Mahan** kullanmıştır.

19. Günümüz Suriye’sinde Hafız Esad Dönemi’nden bu yana yönetim biçimi aşağıdakilerden hangisi olmuştur?

A) Teokrasi
B) Demokrasi
C) Oligarşi
D) Başkanlık Monarşisi
E) Meşruti Monarşi

Cevap : D) Başkanlık Monarşisi

Açıklama : Hafız Esad (1970) ve oğlu Beşşar Esad döneminde Suriye, görünüşte cumhuriyetçi bir yapıya sahip olsa da, iktidarın babadan oğula geçtiği ve tek bir kişinin mutlak yetkiye sahip olduğu **Başkanlık Monarşisi** (veya Hanedanlık Cumhuriyeti) olarak adlandırılabilecek bir rejimle yönetilmiştir.

20. Aşağıdakilerden hangisi Arap Sosyalist Örgütünün Ulusal Demokrat Parti olarak değiştirilmesinin amaçları arasında yer almaz?

A) Bireysel ve kolektif çıkarların bir tutulması
B) Bilim ve inanç ışığında modern bir devlet kurulması
C) Arap birliği için çalışmak ve şeriatın hukuk olarak benimsenmesi
D) SSCB kıskacından kurtularak İsrail’e yakınlaşılması
E) Manevi değerlerin desteklenmesi

Cevap : D) SSCB kıskacından kurtularak İsrail’e yakınlaşılması

Açıklama : Yayımlanan soru kitapçığında cevap bu şekilde verilmiştir.