Ortadoğu Siyaseti 2024-2025 Final Soruları

Modern Ortadoğu’nun Oluşumu

Ortadoğu, insanlığın ilk yerleşim yerlerine ev sahipliği yapmış; Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam’ın doğuşuna tanıklık etmiştir. Bölgenin bugünkü siyasi halini almasında **Birinci Dünya Savaşı’ndan sonrasındaki gelişmeler** etkili olmuştur.

Mondros Mütarekesi sonrasında Osmanlı Devleti bölgeden resmen ayrılmak zorunda kalmıştır. Ancak Osmanlı İmparatorluğu’nun güçlü olduğu dönemlerde (18. yüzyıla kadar), bölge göreceli bir **istikrar** içinde yönetilmiştir. **Irak Devleti**’ne adını veren ve onu mandası olarak kuran ülke **İngiltere**’dir. **Suriye** ise I. Dünya Savaşı sonrasında **Fransa**’nın kontrolüne bırakılmıştır.

**Hüseyin-McMahon Yazışmaları (1915-1916)**, İngiltere’nin Şerif Hüseyin’e, Suriye ve Irak’ı da kapsayacak şekilde **Arap bağımsızlığının tanınması** karşılığında Osmanlı’ya karşı ayaklanma başlatma sözünü içeriyordu.

Britanya, yeni **Suudi Arabistan** devletini resmen **Cidde Antlaşması (1927)** ile tanımıştır. **İsrail Devleti** ise 14 Mayıs **1948** tarihinde kurulmuştur. Ülkenin siyasi yapısının en belirgin özelliklerinden biri, tek bir **yazılı anayasasının olmaması**dır.

Bölgesel İdeolojiler ve Güçler

• **Nasırizm:** Cemal Abdünnâsır’ın savunduğu bu hareket, anti-emperyalist bir tepki olarak **İngiltere’nin politikalarından** ve ekonomik bağımsızlık için **sosyalizm düşüncesinin gelişiminden** doğrudan etkilenmiştir.
• **Baas Partisi:** Partinin ebedi misyonu, tek bir Arap ulusunun kurulması ve **Arap Birliği**’nin sağlanmasıdır.
• **İran:** İslam Devrimi sonrası kurulan İslam Cumhuriyeti’nin en yüksek siyasi ve dini makamı, **Velayet-i Fakih** ilkesine dayanan **Yüce Rehber**’dir. İslam Devrimi öncesindeki Pehlevi döneminde ise İran ve İsrail arasında bölgedeki ortak Arap karşıtı çıkarlar nedeniyle **stratejik ve askeri temelli ilişkiler** kurulmuştur.

Çatışma Dinamikleri ve Dış Politika

• **Irak Nüfusu:** Irak’ta nüfusun en büyük oranını **Şii Araplar** oluşturur.
• **Yahudi Kuralları:** Yahudilikte, günlük yaşamı düzenleyen sözlü ve yazılı tüm dinsel kuralların bütününe **Halaka** (Halakha) adı verilir.
• **Rusya’nın Etkisi:** İran’da Rusların etkisinin azalmasına ve İngiltere’nin boşluğu doldurmaya çalışmasına neden olan olay, 1917’deki **Bolşevik Devrimi**’dir.
• **ABD Politikası:** ABD’nin Ortadoğu ile ilgilenmesini sağlayan doktrin **Monroe Doktrini** olmamıştır (Monroe Doktrini, Batı Yarımküre’ye odaklanır).

Arap Baharı ve Krizler

**Arap Baharı**, Orta Doğu’da özgürlük, siyasi katılım, ekonomik eşitlik ve adalet talepleriyle otoriter rejimlere karşı Tunus’ta başlayan halk ayaklanmaları serisidir.

Arap Baharı’nı hazırlayan temel siyasi sebepler arasında **yolsuzluk, sınırlandırılan ifade özgürlüğü, insan hakları ihlalleri** ve **uzun yıllardır iktidarda olan otoriter rejimler** yer alır. **Adil gelir dağılımı**, bir sebep değil, ayaklanmanın ana talebi olmuştur.

Küresel güçlerin Arap Baharı’na yaklaşımında, **çıkarlarıyla ters düşse bile** bölge halkının yanında olmak gibi ilkesel bir tutum sergilemesi beklenemez; çıkar dengeleri önceliklidir.

1. Baas Partisi’nin ebedi misyonu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tek ülkede sosyalizm
B) Arap Birliği
C) İslam Birliği
D) İşçi Birliği
E) Laik Düzen

Cevap : B) Arap Birliği

Açıklama : Baas (Yeniden Diriliş) Partisi’nin temel ideolojisi, tek bir Arap ulusunun kurulması ve Arap dünyasının siyasi birliğinin (Pan-Arabizm/Arap Birliği) sağlanmasıdır.

2. İran İslam Devrimi sonrası kurulan İslam Cumhuriyeti’nin en yüksek makamı hangisidir?

A) Cumhurbaşkanlığı Makamı
B) Yüce Rehber
C) Devrim Muhafızları
D) Uzmanlar Meclisi
E) Anayasa Koruyucular Konseyi

Cevap : B) Yüce Rehber

Açıklama : İran İslam Cumhuriyeti’nde en yüksek siyasi ve dini otorite, Ayetullah Ali Hamaney’in yürüttüğü **Velayet-i Fakih** (Fakih’in Velayeti) ilkesine dayanan **Yüce Rehber** (Rahbar) makamıdır.

3. I. İngiltere’nin emperyalist politikaları
II. Müslüman Kardeşler Cemiyetinin faaliyetleri
III. Sosyalizm düşüncesinin gelişimi
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri Nasırizmin gelişiminde doğrudan etkili olmuştur?

A) I ve III
B) Yalnız II
C) Yalnız I
D) Yalnız III
E) I ve II

Cevap : A) I ve III

Açıklama : Cemal Abdünnâsır’ın savunduğu Nasırizm, hem anti-emperyalist bir hareket olarak **İngiltere’nin politikalarına** tepki olarak doğmuş (I), hem de ekonomik bağımsızlık için **sosyalist** (üçüncü yol) prensiplerden etkilenmiştir (III).

4. İsrail’in siyasi yapısı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi söylenemez?

A) Yasama meclisi (Knesset) seçimleri dört yılda bir yapılmaktadır.
B) İsrail siyasi yapısı kuvvetler ayrılığına dayalı demokratik bir sistemdir.
C) İsrail’de anayasanın yerini tutan 11 maddelik 1958 anayasası temel anayasa olarak varlığını devam ettirmektedir.
D) İsrail parlamentosu tek meclisli bir yapıya sahiptir.
E) Ülkenin yazılı bir anayasası mevcuttur.

Cevap : E) Ülkenin yazılı bir anayasası mevcuttur.

Açıklama : İsrail’in siyasi yapısının en belirgin özelliklerinden biri, Birleşik Krallık modeline benzer şekilde, tek bir yazılı anayasasının (codified constitution) olmamasıdır. Anayasal işlevler, Temel Yasalar (Basic Laws) tarafından yerine getirilir.

5. Orta Doğu’da özgürlük, siyasi katılım, ekonomik eşitlik ve adalet talepleriyle otoriter rejimlere karşı Tunus’ta başlayan ve bölgedeki pek çok ülkeye yayılan halk ayaklanmalarının adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kadife Devrimi
B) Arap Baharı
C) Orta Doğu Ayaklanmaları
D) Orta Doğu Devrimi
E) Tahrir Meydanı Eylemleri

Cevap : B) Arap Baharı

Açıklama : Tunus’ta başlayıp bölgeye yayılan, otoriter rejimlere karşı demokrasi, adalet ve eşitlik taleplerini içeren halk ayaklanmaları serisi **Arap Baharı** (Arap Uyanışı) olarak adlandırılmıştır.

6. Aşağıdakilerden hangisi küresel güçlerin Arap Baharı’na yaklaşımına örnek olarak verilemez?

A) İş birliği yaptıkları iktidarlara destek vermek
B) Gerekli gördüklerinde askeri müdahalede bulunmak
C) Halkların demokrasi talebini desteklemek
D) Çıkarları doğrultusunda bölgedeki çeşitli grupları desteklemek
E) Çıkarlarıyla ters düşse bile bölge halkının yanında olmak

Cevap : E) Çıkarlarıyla ters düşse bile bölge halkının yanında olmak

Açıklama : Küresel güçlerin dış politikası, öncelikli olarak kendi ulusal çıkarları (ekonomik, jeopolitik) tarafından belirlenir. Bu nedenle, küresel güçlerin **çıkarlarıyla ters düşmesine rağmen** salt ilkesel bir yaklaşımla bölge halkının yanında olması beklenemez.

7. Suriye, 1. Dünya Savaşı sonrasında yapılan antlaşma ile hangi devlete bırakılmıştır?

A) Fransa
B) Avustralya
C) Osmanlı Devleti
D) Almanya
E) İngiltere

Cevap : A) Fransa

Açıklama : Birinci Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanmasıyla, **Suriye** bölgesi Milletler Cemiyeti mandası olarak Sykes-Picot Anlaşması ve San Remo Konferansı kararları uyarınca **Fransa**’nın kontrolüne bırakılmıştır.

8. Yahudilerin gittikleri yerdeki diğer topluluklarla çok fazla iletişim kurmayarak yıllarca uyguladıkları ve ona göre yaşadıkları sözlü ve yazılı dinsel kurallarına ne ad verilir?

A) Mitraizm
B) Mahayana
C) Zeydi
D) İbadilik
E) Halaka

Cevap : E) Halaka

Açıklama : Yahudilikte, günlük yaşamı, ahlakı ve ibadetleri düzenleyen sözlü ve yazılı tüm dinsel kuralların bütününe **Halaka** (Halakha) adı verilir. Bu kurallar Yahudi topluluklarının dış dünyadan ayrışmasında ve geleneklerini sürdürmesinde merkezi rol oynamıştır.

9. Aşağıdakilerden hangisi Mcmahon Antlaşması’nın içeriğini yansıtmaktadır?

A) Yahudiler için bir ülke kurulmasında İngiltere’nin desteğinin sağlanması
B) Suud hanedanından Abdülaziz İbn Suud Hicaz Kralı ve Necd Sultanı olarak ilan edilmesi
C) Fransızların Süveyş Kanalı üzerindeki imtiyazlarının ortadan kaldırılması
D) Arap yarımadası ve Suriye ve Irak’ı da kapsayacak şekilde Arap bağımsızlığının tanınması
E) Musul’un Irak’a bırakılması

Cevap : D) Arap yarımadası ve Suriye ve Irak’ı da kapsayacak şekilde Arap bağımsızlığının tanınması

Açıklama : **Hüseyin-McMahon Yazışmaları (1915-1916)**, İngiltere’nin, Osmanlı’ya karşı bir ayaklanma başlatması karşılığında Şerif Hüseyin’e Arap yarımadasının büyük bir bölümü ile Suriye ve Irak’ı kapsayan bağımsız bir Arap devleti kurma sözünü içeriyordu.

10. Cuhayman el-Utaybi Mekke’de toplanarak 20 Kasım 1979’da silahla Kábe’ye girip ayaklanma başlatmasının (Kabe Baskını) nedeni aşağıdakilerden hangisi değildir?

A) Suudi vatandaşların ifade özgürlüğüne sınırlama getirilmesi suçlamalarıyla karşılaşması
B) Hükümetin ulusal kaynakları israf etmesi ve yolsuzluğun kaynağı olarak algılanması
C) Suud hanedanının İslami prensipleri terk etmesi
D) Cuhayman el-Utaybi’nin liderlik iddiasında bulunması
E) Kraliyetin ABD ve İsrail’e enerji kaynağı ve finansal destek sağlaması

Cevap : D) Cuhayman el-Utaybi’nin liderlik iddiasında bulunması

Açıklama :

11. Orta Doğu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi vanlıştır?

A) Mondros Mütarekesi sonrasında Osmanlı Devleti Orta Doğu’dan resmen ayrılmak zorunda kalmıştır.
B) Osmanlı’nın 18. yüzyıla kadar güçlü olmasından dolayı bölge uzunca yıllar kargaşa ve sorunlarla yönetilmiştir.
C) Bugünkü halini almasında 1. Dünya Savaşı’ndan sonrasındaki gelişmeler etkili olmuştur.
D) İnsanlığın ilk yerleşim yerlerine ev sahipliği yapmıştır.
E) Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam’ın doğuşuna ev sahipliği yapmıştır.

Cevap : B) Osmanlı’nın 18. yüzyıla kadar güçlü olmasından dolayı bölge uzunca yıllar kargaşa ve sorunlarla yönetilmiştir.

Açıklama : Osmanlı İmparatorluğu’nun güçlü olduğu dönemlerde, bölge genellikle göreceli bir **istikrar** içinde yönetilmiştir. Kargaşa ve sorunların artışı, Osmanlı’nın zayıfladığı 18. yüzyıl sonrasına denk gelir. Bu nedenle B şıkkı yanlıştır.

12. Aşağıdaki olaylardan hangisi İran’da Rusların etkisinin azalmasına ve İngiltere’nin boşluğu doldurmaya çalışmasına neden olmuştur?

A) Bolşevik Devrimi
B) İran İslam Devrimi
C) Kaçar Hanedanlığının sona ermesi
D) İngiltere’nin İran’a müdahale etmesi
E) Pehlevi Hanedanlığının devrilmesi

Cevap : A) Bolşevik Devrimi

Açıklama : 1917’deki **Bolşevik Devrimi** sonrasında Rusya, dış politikadan çekilmiş ve Çarlık döneminde İran üzerinde kurduğu etkiden vazgeçmiştir. Bu durum, İngiltere’nin İran’da siyasi ve ekonomik boşluğu doldurma girişimlerini hızlandırmasına neden olmuştur.

13. Irak Devleti’ne “Irak” adını veren ülke aşağıdakilerden hangisidir?

A) ABD
B) SSCB
C) Fransa
D) İtalya
E) İngiltere

Cevap : E) İngiltere

Açıklama : Birinci Dünya Savaşı sonrasında Irak, Osmanlı’dan ayrılarak Britanya Mandası haline gelmiştir. **İngiltere**, Musul, Bağdat ve Basra vilayetlerini birleştirerek kurduğu devlete “Irak” adını vermiştir.

14. Aşağıdakilerden hangisi ABD’nin Orta Doğu politikası hakkında yanlış bir yargıdır?

A) 2. Dünya Savaşı sonrasında çok büyük bir ilgi ve iştahla Orta Doğu ile ilgilenmiştir.
B) 2. Dünya Savaşı’na kadar Orta Doğu ve Arap ülkeleri ile ilişkileri yok denecek kadar azdır.
C) Bölge ile ilgilenmelerini sağlayan doktrin Monroe Doktrini olmuştur.
D) İngiltere, Fransa ve Rusya ile karşılaştırıldığında Orta Doğu ile ilişkileri en yeni olan ülkedir.
E) Orta Doğu ile temasları ilk defa misyoner faaliyetleri ile olmuştur.

Cevap : C) Bölge ile ilgilenmelerini sağlayan doktrin Monroe Doktrini olmuştur.

Açıklama : **Monroe Doktrini**, ABD’nin esas olarak Batı Yarımküre’deki (Amerika kıtaları) dış müdahaleleri engelleme politikasını ifade eder. ABD’nin Orta Doğu’ya ilgisi ise Truman Doktrini, Eisenhower Doktrini gibi farklı politikalarla gelişmiştir. Bu nedenle C şıkkı yanlıştır.

15. İsrail Devleti hangi tarihte kurulmuştur?

A) 1943
B) 1952
C) 1947
D) 1948
E) 1965

Cevap : D) 1948

Açıklama : İsrail Devleti, 14 Mayıs **1948** tarihinde ilan edilmiştir.

16. İran’ın Orta Doğu politikasında İslam Devrimi öncesi İsrail ile ilişki durumu aşağıdakilerden hangisidir?

A) İran, İsrail ile resmi diplomatik ilişkiler sürdürmüştür.
B) Uzun bir savaş dönemi yaşamışlardır.
C) Dini, kültürel ve sosyal temelli olumlu ilişkiler kurulmuştur.
D) Stratejik ve askeri temelli ilişkiler kurulmuştur.
E) İran halkı İsrail’i dostça karşılamıştır.

Cevap : D) Stratejik ve askeri temelli ilişkiler kurulmuştur.

Açıklama : 1979 İslam Devrimi öncesindeki Pehlevi döneminde, İran ve İsrail, bölgedeki ortak Arap karşıtı çıkarları nedeniyle (özellikle Bağdat Paktı bağlamında) resmi olmasa da güçlü bir **stratejik ve askeri temelli ilişki** sürdürmüşlerdir.

17. Aşağıdakilerden hangisi Arap Baharı’nı hazırlayan siyasi sebeplerden değildir?

A) Yolsuzluk
B) Sınırlandırılan ifade özgürlüğü
C) Adil gelir dağılımı
D) İnsan hakları ihlalleri
E) Uzun yıllardır iktidarda olan otoriter rejimler

Cevap : C) Adil gelir dağılımı

Açıklama : Arap Baharı’nı hazırlayan ana sebeplerden biri **adil olmayan gelir dağılımı** (ekonomik eşitsizlik) ve yoksulluktur. **Adil gelir dağılımı** bu ayaklanmaların bir sebebi değil, tam tersine bir talebi veya hedefi olmuştur. Dolayısıyla C şıkkı, sebep değil sonuç beklentisidir.

18. Aşağıdaki hangi Anlaşma ile Britanya yeni Suudi Arabistan devletini tanır?

A) Taif Antlaşması
B) Medine Antlaşması
C) Cidde Antlaşması
D) Paris Antlaşması
E) Mekke Antlaşması

Cevap : C) Cidde Antlaşması

Açıklama : Britanya, Hicaz ve Necd Krallığı’nı (daha sonra Suudi Arabistan) **Cidde Antlaşması** (1927) ile resmi olarak tanımış ve bölge üzerindeki imtiyazlarını sonlandırmıştır.

19. Aşağıdaki gruplardan hangisi Irak nüfusunda en fazla orana sahiptir?

A) Şii Araplar
B) Sünni Araplar
C) Kürtler
D) Türkmenler
E) Asuriler

Cevap : A) Şii Araplar

Açıklama : Irak’ta nüfusun çoğunluğunu Araplar oluşturur. Araplar içinde ise en büyük grubu, Irak nüfusunun yaklaşık %60-65’ini oluşturan **Şii Araplar** oluşturur.

20. Aşağıdakilerden hangisi Hüsnü Mübarek rejimi döneminde Mısır’da gerçekleşen gelişmelerden biri değildir?

A) 1994’te köy muhtarı seçimine son verilerek muhtarların merkezden atanmaya başlanması
B) Geleneksel olarak devlet politikalarını destekleyen El-Ezher içinde ayrışmanın yaşanması
C) Yapılan bir referandumla devlet başkanına “ihtiyaç hissettiğinde” seçimleri yenileme yetkisinin tanınmış olması
D) Mesleki Örgütlerde Demokrasiyi Garanti Altına Alma Yasası’nın çıkarılması
E) Getirilen sınırlı çoğulculuk, ekonomik liberalleşme politikasının uygulanmalarının yarattığı toplumsal gerilimlerin kısmen hafifletilmesi

Cevap : C) Yapılan bir referandumla devlet başkanına “ihtiyaç hissettiğinde” seçimleri yenileme yetkisinin tanınmış olması

Açıklama :