Acil Durum Ve Afet Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar 2023-2024 Vize

Giriş

Acil durum ve afet yönetimi, toplumları ve kurumları derinden sarsan olaylara karşı hazırlıklı olmayı ve bu olayların etkilerini yönetmeyi amaçlayan bir disiplindir. Geleneksel olarak merkeziyetçi bir “yönetim” (management) anlayışından, günümüzde paydaş katılımını esas alan “yönetişim” (governance) anlayışına doğru bir evrim yaşanmıştır. Bu makalede, afet yönetimindeki çağdaş yaklaşımlar, bütünleşik sistemler ve kriz yönetimi süreçleri incelenecektir.

Bütünleşik Afet Yönetimi ve Olay Komuta Sistemi

Modern afet yönetimi, “Bütünleşik Afet (Kriz) Yönetimi” anlayışına dayanır. Bu yaklaşım, afet yönetiminin tüm safhalarını (risk azaltım, hazırlık, müdahale, iyileştirme) ve tüm birimleri (kurumlar, STK’lar) bütünlüklü olarak koordine etmeyi amaçlar. Afet anında, farklı birimlerin çalışmalarını koordine eden merkezi yapıya “Olay Komuta Sistemi” (ICS) denir. Afet yönetimindeki ana hizmet birimi ise “Afet ve Acil Durum Yönetim Merkezi”‘dir. Bu merkezdeki “Bilgi ve Planlama Servisi”, acil durum planlarını yapmak ve durum değerlendirmesi gerçekleştirmekle yükümlüdür.

Risk Yönetimi ve İş Sürekliliği

Çağdaş yaklaşımlar, kriz anına odaklanmak yerine kriz öncesi risk yönetimine ağırlık verir. “Risk analizi yaparak ve etkin risk yönetimiyle”, kurumlar güvenlik ihtiyaçlarını belirleyebilir ve iş sürekliliğini sağlayabilir. “Güvenlik Süreç Yönetimi”, iş yerindeki fiziki güvenliğin yanı sıra iş akışının sürekliliğini de hedefleyen bir yönetim biçimidir. İş akışının acil duruma uygunluğu planlanırken kapasite artırımı ve risk yönetimi gibi unsurlar dikkate alınır; “İtibar Yönetimi Projeksiyonu” ise bu operasyonel planlamanın doğrudan bir parçası değildir.

Kriz Yönetimi Süreçleri

“Kriz”, bir kuruluşun bütünlüğünü etkileme potansiyeli olan beklenmedik bir olaydır. Krizler; operasyonel, ani ve potansiyel krizler olarak sınıflandırılabilir. Kriz süreçleri genellikle “Kriz öncesi evre, Kriz evresi ve Kriz sonrası evre” olmak üzere üç temel aşamada ele alınır. Krizlerin önlenmesi veya zararlarının en aza indirilmesi için kullanılacak temel araç “planlamadır”. Etkili bir kriz yönetim planı, çalışanların rollerini netleştirmeli ve “düzenli olarak güncellenmelidir”. Kriz anında “bilgi akışının durdurulması” en büyük hatalardan biridir; aksine, açıklamaların üst düzey yöneticiler ve uzmanlar tarafından yapılması mesajın “inandırıcılığını” artırır.

Çağdaş Yaklaşımlar ve Teknoloji

Çağdaş afet yönetimi yaklaşımları, teknolojik yeniliklerden büyük ölçüde faydalanır. Güvenlik yazılımları, Nesnelerin İnterneti (IoT) ve Büyük Veri Analizi bu çalışmaların merkezinde yer alır. Makro düzeyde “çözüm ve araçlar üretilmesi” bu yaklaşımın bir parçasıyken, “araştırma merkezlerinin bütçesi” gibi idari konular bu teknik çalışmaların dışında kalır. Bu alandaki profesyonelliğin artması için “sertifikasyon ve akreditasyon” gibi standartlaşma çalışmaları da büyük önem taşımaktadır.

Sonuç

Acil durum ve afet yönetimi, çok disiplinli bir alandır. İş süreci güvenliği; İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG), Bilgi Teknolojileri (Siber Güvenlik) ve Fiziki Güvenlik gibi disiplinleri kapsarken, “Uluslararası İlişkiler ve Siyaset Bilimi” bu operasyonel disiplinlerin dışında kalır. Türkiye’de olağanüstü hâl (OHAL) ilan etme yetkisi 2017 Anayasa değişikliği ile “Cumhurbaşkanı”na verilmiştir; bu yetki İçişleri Bakanlığı’na ait değildir. Bu karmaşık süreçlerin tamamı, toplumun afetlere karşı direncini artırmayı hedefler.

1. Afet yönetimine yönelik ana hizmet birimi hangisidir?

A) Afet ve Acil Durum Yönetim Merkezi
B) Bilgi ve Planlama Merkezi
C) Lojistik ve Bakım Merkezi
D) İnsani Yardım Ofisi
E) Müdahale/Operasyonlar Merkezi

Cevap : A) Afet ve Acil Durum Yönetim Merkezi

Açıklama : Afet yönetiminin tüm safhalarını (risk azaltım, hazırlık, müdahale ve iyileştirme) bütünlüklü olarak koordine eden ve yöneten ana birim, **Afet ve Acil Durum Yönetim Merkezi**’dir.

2. Yatırımcıların yeni teşebbüslerde beklediği ve arzu ettiği, iş sürekliliğini sağlamaya yönelik “güvenlik ihtiyacı” nasıl belirlenmelidir?

A) Kriz analizi yaparak ve uygun kriz yönetimi metoduyla
B) Risk analizi yaparak ve etkin risk yönetimiyle
C) Toplumsal ihtiyaçların tespiti ve bireysele uyarlanması yoluyla
D) Kabul edilebilir risklerin belirlenmesi ve iş sürekliliği koşullarının sağlanması yoluyla
E) Acil Durum yönetimi teknikleri ve çağdaş uygulamalarla

Cevap : D) Kabul edilebilir risklerin belirlenmesi ve iş sürekliliği koşullarının sağlanması yoluyla

Açıklama : İş sürekliliğinde güvenlik ihtiyacı, **risk analizi** yapılarak işin devamlılığı için kabul edilebilecek risk seviyesinin ve bu seviyede süreklilik koşullarının belirlenmesiyle sağlanır.

3. Bütünleşik Afet (Kriz) Yönetimi’ nin kapsamı ilgili olarak hangisi ifade edilemez?

A) Malzeme tedarik
B) Eğitim, tatbikat
C) Geri bildirim
D) Zararların önlenmesi
E) Risklerin belirlenmesi ve azaltılması

Cevap : C) Geri bildirim

Açıklama : Bütünleşik Afet Yönetimi’nin temel aşamaları; **Risk azaltım, Hazırlık, Müdahale ve İyileştirme**’dir. Malzeme tedariki (lojistik), eğitim/tatbikat (hazırlık), risk azaltımı ve önlenmesi (azaltım) bu kapsama girer. **Geri bildirim** ise sürecin bir çıktısıdır, ancak doğrudan aşamalardan biri olarak ifade edilmez.

4. Aşağıda belirtilen seçeneklerden hangisi çağdaş yaklaşımların Acil Durum ve Afet Yönetimi’ ne konu ettiği çalışmalar içinde yer almaz?

A) Güvenlik süreç yönetim yazılımları
B) Araştırma ve uygulama merkezlerinin bütçesi
C) Nesnelerin interneti
D) Büyük veri analizi
E) Sosyal olguları içerecek risklerin tespiti

Cevap : B) Araştırma ve uygulama merkezlerinin bütçesi

Açıklama : Çağdaş afet yönetimi yaklaşımları, teknolojik araçlara (Büyük Veri, Nesnelerin İnterneti, yazılımlar) ve sosyal risklerin tespitine odaklanır. **Araştırma ve uygulama merkezlerinin bütçesi** ise idari ve mali bir konudur, çağdaş teknik çalışma konuları arasında yer almaz.

5. Aşağıda belirtilen acil durum ve afet yönetimine ilişkin, “tehdit ve unsurlarının belirlenmesi” ile ilgili ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Ülke güvenliği modeliyle belirlenmektedir.
B) Kritik altyapılı tesis güvenliği düzeyinde belirlenmektedir.
C) Sektörün veya işletmenin özelliklerine göre mikro boyutta ölçeklerle belirlenmektedir.
D) Kamu ve iş dünyası, aynı önceliklerle belirlemektedir.
E) Sayılabilir ve öngörülür verilerle belirlenmektedir.

Cevap : A) Ülke güvenliği modeliyle belirlenmektedir.

Açıklama :

6. Afet yönetimine yönelik ana hizmetlerin birimler altında dağıtılması / yönetilmesi eğilimi vardır.
Bunların hepsinin bütünlüklü olarak koordine edilmesi nasıl adlandırılır?

A) Kriz Yönetimi
B) Risk Yönetimi
C) Bütüncül Yönetim
D) Bütünleşik Afet (Kriz) Yönetimi
E) Afet Yönetimi

Cevap : D) Bütünleşik Afet (Kriz) Yönetimi

Açıklama : Afet yönetiminde tüm aşamaların (azaltım, hazırlık, müdahale, iyileştirme) ve tüm birimlerin (kurum, STK, yerel yönetim) birbiriyle eş güdüm içinde, **bütünlüklü** olarak koordine edilmesi ve yönetilmesi **Bütünleşik Afet (Kriz) Yönetimi** olarak adlandırılır.

7. Aşağıda belirtilen konulardan hangisi, iş akışının acil durum ve afet yönetimine uygunluğu konusundaki alt başlıkları arasında sayılamaz?

A) Başa Çıkabilme Kapasitesinin Artırılması ve Yönetimi
B) İtibar Yönetimi Projeksiyonu
C) İş Akışı – İş Yönetimi
D) Kabul Edilebilir Riskin Yönetimi
E) İş Hedefine Uygunluk

Cevap : B) İtibar Yönetimi Projeksiyonu

Açıklama : İş akışının acil durum yönetimine uygunluğu, daha çok teknik ve operasyonel konuları (kapasite, risk, iş akışı) kapsar. **İtibar Yönetimi** ise genellikle afet sonrası medya ve halkla ilişkilerle ilgili ayrı bir alt başlıktır.

8. İş devamlılığına konu edilen “süreklilik” ile “süreç in güvenlik hizmeti ile ilişkisi ise hizmet ve malın üretildiği “mekân ile zaman” a içkindir. Yani “iş yeri” ve “iş akışı” üretim için “fiziki güvenlik olduğu kadar işin sürekliliğini hedefleyen “…..” dir.
Tırnak içindeki noktalı alana yazılabilecek yönetim biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) güvenlik Süreç Yönetimi
B) İtibar ve Görünürlük Yönetimi
C) kriz Süreç Yönetimi
D) risk ve Kriz Yönetimi
E) lojistik Zincir Yönetimi

Cevap : A) güvenlik Süreç Yönetimi

Açıklama : İş sürekliliğini hedefleyen fiziki güvenliğin yanı sıra, süreçlerin güvenliğini ve devamlılığını sağlamayı amaçlayan yönetim biçimi **Güvenlik Süreç Yönetimi**’dir.

9. Acil Durum ve Afet Yönetimi’ ne ilişkin çağdaş yaklaşımlarda makro düzeyde yapılması gereken çalışmalar bilinmektedir. Aşağıdakilerden hangisi bu çalışmalardandır?

A) Kaynak ve itibar yitimlerine son verecek modeller geliştirilmesi
B) Yaratıcı projeler gerçekleştirilmesi
C) İşbirliği ve koordinasyon yeteneğinin geliştirilmesi
D) Akademik alanda saha uygulamalı çalışmalar yapılması
E) Çözüm ve araçlar üretilmesi

Cevap : E) Çözüm ve araçlar üretilmesi

Açıklama : Çağdaş afet yönetimi yaklaşımları, makro düzeyde (genel politika, sistem) somut **çözüm ve araçlar** (teknolojik, metodolojik) üretmeye odaklanır.

10. Olağanüstü hâl (durum) ilan edilmesi ile ilgili olarak hangisi yanlıştır?

A) İçişleri Bakanlığı tarafından ilan edilir
B) Bakanlar Kurulu tarafından ilan edilir
C) Milli Güvenlik Kurulunun görüşü alınır
D) Bakanlar Kurulu Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanır
E) Yaygın şiddet hareketlerine ilişkin ciddi belirtilerin ortaya çıkması ve kamu düzeninin ciddi biçimde bozulması durumunda ilan edilir

Cevap : A) İçişleri Bakanlığı tarafından ilan edilir

Açıklama : Türkiye’de Olağanüstü Hal (OHAL), 2017 öncesi **Bakanlar Kurulu** tarafından ilan edilirken, 2017 sonrası (Anayasa değişikliği) **Cumhurbaşkanı** tarafından ilan edilir. **İçişleri Bakanlığı** tarafından ilan edilmesi yanlıştır.

11. Aşağıda belirtilen ifadelerden hangisi, Acil Durum ve Afet Yönetimi’ne ilişkin çağdaş yaklaşımlarda mikro düzeyde yapılması gereken çalışmalardandır?

A) Referanslar sağlanması
B) Çözümler üretilmesi
C) Her düzlemde akademik çalışmalar yapılması
D) Ara yüzler üretilmesi
E) Araçlar üretilmesi

Cevap : C) Her düzlemde akademik çalışmalar yapılması

Açıklama :

12. “Yönetişim” oldukça esnektir ve çok yönlü kullanıma açık olmakla birlikte en az “altı farklı kullanım” dan bahsedilmektedir.
Aşağıdaki seçeneklerden hangisi bu alanlardan biri değildir?

A) Sosyo sibernetik sistemler
B) Yeni kamu işletmeciliği
C) İyi yönetişim
D) Minimal devlet
E) Çağdaş yönetim

Cevap : E) Çağdaş yönetim

Açıklama : Yönetişim (Governance) kavramının kullanım alanları arasında Sosyo-sibernetik sistemler, Yeni Kamu İşletmeciliği, İyi Yönetişim ve Minimal Devlet gibi teorik yaklaşımlar yer alır. **Çağdaş Yönetim** ise daha genel ve kapsayıcı bir terimdir.

13. Aşağıda belirtilen seçeneklerden hangisi, hizmet ve mal üretiminde “iş süreci güvenliği” ne ilişkin disiplinler arasında değildir?

A) İş Sağlığı ve Güvenliği
B) Uluslararası İlişkiler ve Siyaset Bilimi
C) Bilgi Teknolojileri ve Güvenliği (Siber Güvenlik)
D) Acil Durum ve Afet Yönetimi
E) Mülkiyet Güvenliği ve Koruma (Fiziki Özel Güvenlik)

Cevap : B) Uluslararası İlişkiler ve Siyaset Bilimi

Açıklama : İş süreci güvenliği; İş Sağlığı ve Güvenliği (A), Bilgi Güvenliği (C), Fiziki Güvenlik (E) ve Acil Durum Yönetimi (D) gibi doğrudan operasyonel ve teknik disiplinlerle ilgilenir. **Uluslararası İlişkiler ve Siyaset Bilimi** ise makro siyasi analizlere odaklanır.

14. Kriz yönetimi planları için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Çalışanların rol ve sorumluluklarını açıkça ortaya koymalıdır.
B) Gerekli eğitimlerle desteklenmelidir.
C) Mevcut plan nasıl yapılmış ise o şekilde korunmalı ve uygulanmalıdır.
D) Her kademe ve birimden ilgili ve bilgili kişilerin görüşleri alınmalıdır.
E) Plan düzenli olarak güncellenmelidir.

Cevap : C) Mevcut plan nasıl yapılmış ise o şekilde korunmalı ve uygulanmalıdır.

Açıklama : Kriz yönetim planlarının en temel gerekliliklerinden biri **düzenli olarak güncellenmesi** (E) ve tatbikatlarla desteklenmesidir (B). Planın esnek olmadan, yapıldığı şekilde korunması ve uygulanması gerektiği görüşü (C şıkkı) yanlıştır.

15. Krizlerin tahmin edilebilir olması, meydana gelmeden önce önlenebilir olmalarına ya da önlenemese bile, zararlarının en az seviyede tutulabilmesi anlamına da gelir.
Bunun için kullanılacak araç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kriz Yönetimi
B) Lojistik
C) Uygulama
D) Finans
E) Planlama

Cevap : E) Planlama

Açıklama : Krizlerin tahmin edilmesi, önlenmesi veya zararlarının en aza indirilmesi için gereken sistematik ve önleyici süreç, **Planlama** (kriz öncesi hazırlık planları) aracıyla gerçekleştirilir.

16. Kriz süreçlerinin belirlenmesine yönelik çalışmalarda araştırmacıların farklı sınıflandırmalarının olmasına rağmen üç temel evre esas çerçeveyi oluşturmaktadır.
Söz konusu esas çerçeve aşağıdaki ifadelerden hangisinde verilmiştir?

A) Başlangıç noktası – Belirleme anı – Yeniden yapılanma
B) Körlük – Hatalı eylem – Kriz ve çözülme
C) Kriz öncesi evre – Kriz evresi – Kriz sonrası evre
D) Kontrol edilebilir kriz – Kriz dönemi – Çözüm veya çöküş
E) Ortaya çıkış – Kronikleşme – Çözüm

Cevap : C) Kriz öncesi evre – Kriz evresi – Kriz sonrası evre

Açıklama : Kriz yönetim süreçleri, farklı modeller olsa da, genellikle üç temel aşamadan oluşur: **Kriz Öncesi (Risk Azaltım/Hazırlık), Kriz Anı (Müdahale) ve Kriz Sonrası (İyileştirme/Yeniden Yapılanma) Evresi**.

17. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi iş sürekliliği ile acil durum ve afet yönetiminde planlama, teknik ve metodlara ilişkin altbaşlıklardan birisidir?

A) Eğitim ve Ölçme Metotları
B) Afet ve Acil Durum Yönetişimi Teknikleri
C) Risk Yönetimi Metotları
D) Çok Boyutlu Karar Verme Metodları
E) Lojistik ve Bakım Yöntem ve Teknikleri

Cevap : D) Çok Boyutlu Karar Verme Metodları

Açıklama : İş sürekliliği ve acil durum yönetiminde planlama ve metodolojiye ilişkin altbaşlıklar arasında **Çok Boyutlu Karar Verme Metodları** yer alır.

18. Sorun ve nedenler arasındaki ilişki her zaman doğrusal olmamakta, güvenliğin muğlak olduğu dönemler ise ardıl değil, birbirini kesen ve örten “….. yönetimi” ile aşılmaya çalışılmaktadır.
Noktalı yere gelecek doğru ifade hangisidir?

A) İtibar
B) Afet
C) Risk
D) Kriz
E) Acil durum

Cevap : D) Kriz

Açıklama : Güvenliğin muğlak olduğu, birbirini kesen sorunların yaşandığı dönemler, **Kriz Yönetimi** yaklaşımıyla aşılmaya çalışılır.

19. Aşağıdakilerden hangisi Acil Durum ve Afet Yönetimine ilişkin disiplinlerde ve uygulama alanlarında yapılan en önemli çalışmalar arasında sayılabilir?

A) Sınav yönetmelikleri
B) Sertifikasyon ve akreditasyon
C) Adli konular
D) Sağlık raporları
E) Tanıtım ve halkla İlişkiler

Cevap : B) Sertifikasyon ve akreditasyon

Açıklama : Acil Durum ve Afet Yönetimi disiplininin kurumsallaşması ve standardizasyonu için yapılan önemli çalışmalar arasında, yeterliliği belirleyen **Sertifikasyon ve Akreditasyon** süreçleri yer alır.

20. Aşağıdaki ifadelerden hangisi, Afet Yönetişimi ile Bütünleşik Afet Yönetimi başlıkları altında bahsi geçen “yönetişim” ile “yönetim” kavramlarını ayırmak için kullanılmaktadır?

A) Yönetişim, merkezileşmiş politik kontrol sistemini belirtir
B) Yönetişim, aynı düzeyde politika oluşturma sürecini belirler
C) Aynı düzeyde yönetişim ve yönetim arasında fark yoktur
D) Yönetişim ve yönetim, bütünleşik afet yönetiminde aynı düzeydedir
E) Yönetim, merkezileşmiş politik kontrol sistemini belirtmektedir

Cevap : E) Yönetim, merkezileşmiş politik kontrol sistemini belirtmektedir

Açıklama : Yönetim (Management) genellikle hiyerarşik ve **merkezileşmiş politik kontrol sistemini** ifade ederken; Yönetişim (Governance) daha çok ağ tabanlı, paydaş odaklı ve esnek yapıları ifade eder.