Uluslararası Güvenlik 2024-2025 Vize Soruları

Giriş: Geleneksel Güvenlikten İnsan Güvenliğine

Uluslararası güvenlik disiplini, zaman içinde büyük bir dönüşüm geçirmiştir. Geleneksel güvenlik anlayışı, Soğuk Savaş döneminde askeri tehditlere odaklanırdı; temel referans objesi (korunması gereken) devletler ve onların çıkarlarıydı. Bu dönemin ana gündemi nükleer saldırı güvenliği gibi devlet merkezli konulardı. Ancak Soğuk Savaş’ın bitişiyle birlikte güvenlik gündemi genişlemiş; siber güvenlik, çevre güvenliği ve gıda güvenliği gibi “yeni” konular öne çıkmıştır. Bu yeni yaklaşımlardan en önemlisi olan “insan güvenliği”, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından ekonomik, siyasi, toplumsal güvenlik ve fiziksel zarardan korunma gibi yedi ana başlıkta tanımlanmıştır. İnsanların bu temel güvenlik alanlarında yaşadığı sorunlar göçe neden olur. Göçü engellemenin kalıcı yolu, çatışmaları önlemek ve adaleti iyileştirmek gibi kök nedenleri ortadan kaldırmaktır; sınır kontrollerini artırmak ise nedeni değil, sonucu engellemeye yönelik tepkisel bir eylemdir.

Devletler, Çatışma ve Güvenlik Şirketleri

Devletler arası ilişkilerde güvenlik arayışı hâlâ merkezdedir. Uluslararası normları ihlal eden ve terörizmi desteklediği iddia edilen (Kuzey Kore, İran, Suriye gibi) ülkelere “haydut devlet” (rogue state) adı verilirken, AB ve NATO üyesi olan Yunanistan bu kategoride sınıflandırılmaz. Bazı devletler ise güvenliğini kolektif savunma şemsiyelerine (NATO gibi) bırakır ancak maliyete yeterince katılmazlar; bu devletlere “free rider” (bedavacı) denir. Silahlanma yarışı, Çin, Rusya, İngiltere ve Fransa gibi ülkelerin öncülüğünde sürerken, Yemen gibi ülkeler bu yarışın aktörü değil, mağdurudur. Çatışmalarda kullanılan taşınır (küçük) silahların en sakıncalı yönü, denetimlerinin zor olması nedeniyle dünya genelindeki sivil ölümlerin büyük kısmından sorumlu olmalarıdır. Devletlerin güç kullanımı ise uluslararası hukukla sınırlıdır; örneğin Daniel Webster formülüne göre meşru müdafaa (önalıcı saldırı), tehdidin “ani, karşı konulamaz ve müzakereye zaman bırakmaması” gibi şartlara bağlıdır; “vukuu muhtemel” (olası) bir tehdit bu tanıma girmez.

Özel Askeri ve Güvenlik Şirketleri (ÖAGŞ)

Soğuk Savaş sonrası orduların küçülmesi ve yeni tehditlerin artmasıyla Özel Askeri ve Güvenlik Şirketleri (ÖAGŞ) yükselişe geçmiştir. Bu şirketler kâr amacı güden, hissedarlarına karşı sorumlu ticari kuruluşlardır; verdikleri hizmetler pahalıdır ve ücretsiz değildir. Tarihleri çok eskiye dayanan bu paralı askerlik yapılarının (Machiavelli’nin de eleştirdiği gibi) temel motivasyonu kutsal değerler değil, paradır. Askeri danışmanlık, lojistik ve çatışma desteği sundukları için silah kullanmalarının yasak olması söz konusu değildir.

İstihbarat, Terörizm ve Sınır Aşan Suçlar

Devlet güvenliğinde istihbarat kritik bir roldedir. Demokratik devletlerdeki en büyük çıkmaz, milli güvenlik için zorunlu olan “gizlilik” ilkesi ile demokratik denetim için gereken “hesap verebilirlik” ilkesi arasındaki dengeyi kurmaktır. Bu denetim parlamento, yürütme ve yargı gibi resmi kurumlarca yapılır; medya organları resmi bir denetim mekanizması olarak benimsenmez. İstihbarat servisleri, sabotaj, suikast veya hükümet devirme gibi örtülü operasyonlar yürütebilir; turistlerin ajan olarak kullanılması ise bir operasyondan çok bir istihbarat toplama yöntemidir. Güvenliği tehdit eden devlet dışı aktörler de vardır. Terörizm, siyasi hedeflerle şiddet kullanan ve bir organizasyona bağlı yürütülen bir faaliyettir. Sınır aşan suç örgütlerinin amacı ise siyasi değil, öncelikle zenginleşmek ve güç devşirmektir; “adaleti sağlamak” gibi bir amaçları bulunmaz. Siyasi küreselleşmenin bir sonucu olan Schengen bölgesi gibi iç sınırların kaldırılması, yasa dışı göçmen kaçakçılığı yapan mafya için yeni bir pazar yaratmıştır. Küresel suçun kaynağının sadece “kötü” ülkeler olduğu tezi de eksiktir; örneğin Vietnam’daki çocuk istismarına yönelik talebin gelişmiş ülkelerden gelmesi, sorunun “talep” boyutunu da ortaya koymaktadır. Şiddetin bir başka boyutu ise sosyal ilişkilerde görülür; okulda yaşanan siber zorbalık “akran şiddeti” iken, işyerindeki sistematik psikolojik tacize “mobbing” denir.

1. Siyasi küreselleşmenin suç örgütlerinin gelişmesine oluşturduğu katkı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mafyanın siyasi parti kurması sağlanmıştır.
B) İnterpol etkisiz kalmıştır.
C) Yasa dışı örgüt üyelerinin sığınma hakkı tanınmıştır.
D) Schengen bölgesinin kurulmasıyla yasa dışı göçmenlere güvenli geçiş vaadi veren mafyaya yeni pazar yaratılmıştır.
E) Schengen vize sistemi mafya tarzı örgütlenmeyi Avrupa’dan uzak tutmuştur.

Cevap : D) Schengen bölgesinin kurulmasıyla yasa dışı göçmenlere güvenli geçiş vaadi veren mafyaya yeni pazar yaratılmıştır.

Açıklama : Siyasi küreselleşmenin bir sonucu olan Schengen bölgesi gibi iç sınırların kaldırılması, yasal dolaşımı kolaylaştırırken, aynı zamanda insan kaçakçılığı ve yasa dışı göç gibi faaliyetler yürüten suç örgütleri (mafya) için yeni bir pazar ve daha kolay bir operasyon sahası yaratmıştır.

2. Taşınır silahların ticaretinde en sakıncalı durum nedir?

A) Silahları üreten ülkelerin gelişmiş ülkeler olması
B) Kolay taşınır olması
C) Silahların devletler arasında olması
D) Denetlenmesinin kolay olması
E) Silahların sivil ölümlerden sorumlu olması

Cevap : E) Silahların sivil ölümlerden sorumlu olması

Açıklama : “Taşınır silahlar” (küçük ve hafif silahlar), denetim zorlukları ve kolay taşınabilirlikleri nedeniyle iç savaşlarda, terör eylemlerinde ve suç örgütleri tarafından yoğun olarak kullanılmaktadır. Bu durumun en sakıncalı sonucu, bu silahların dünya genelindeki çatışmalarda sivil ölümlerin büyük bir kısmından sorumlu olmasıdır.

3. Aşağıdakilerden hangisi insan güvensizliğinden ötürü göçü engellemenin yollarından biri değildir?

A) Şiddetli çatışmaların önlenmesi
B) Adalet mekanizmalarının iyileştirilmesi
C) Sınır kontrollerinin arttırılması
D) Uzun vadeli ekonomik kalkınma
E) Demokrasinin pozitif yönde geliştirilmesi

Cevap : C) Sınır kontrollerinin arttırılması

Açıklama : Çatışmaların önlenmesi, adaletin iyileştirilmesi, ekonomik kalkınma ve demokrasinin geliştirilmesi, insanların göç etmesine neden olan “insan güvensizliği” kaynaklarını (kök nedenleri) ortadan kaldırmaya yönelik önleyici eylemlerdir. Sınır kontrollerini artırmak ise göçün nedenini değil, sonucunu durdurmaya yönelik tepkisel bir güvenlik önlemidir.

4. Genelde küresel suçun kaynağının sözde “kötü” ülkeler olduğu düşünülür.
Yukarıdaki düşünceyi aşağıdaki örneklerden hangisi yanlışlamaktadır?

A) Kokain üretimi ve pazarlamasında Kolombiya’nın önde gelmesi
B) Vietnam çocuk istismarı ticaretinde taleplerin çoğunlukla gelişmiş ülkelerden olması
C) Arnavutluk’un araba kaçakçılığı ile tanınması
D) Somali’nin deniz korsancılığında öne çıkması
E) Eroin hammaddesi üretiminde Afganistan’ın öne çıkması

Cevap : B) Vietnam çocuk istismarı ticaretinde taleplerin çoğunlukla gelişmiş ülkelerden olması

Açıklama : A, C, D ve E şıkları suçu gelişmekte olan ülkelerle (“arz” yönüyle) ilişkilendirmektedir. Ancak B şıkkı, sorunun “talep” yönünü vurgulamaktadır. Suçun kaynağı bir ülkede olsa bile, bu suça yönelik talebin gelişmiş ülkelerden gelmesi, küresel suçu sadece “kötü” ülkelerin bir sorunu olarak gören tezi yanlışlamakta ve gelişmiş ülkelerin de sorumluluğunu göstermektedir.

5. Güvenliğini başka ülkelerin korumasına garantörlüğüne bırakan ülkelere ne denir?

A) Rogue state
B) Gelişmiş ülke
C) Free rider
D) Tampon ülke
E) Asya ülkesi

Cevap : C) Free rider

Açıklama : Uluslararası ilişkilerde “free rider” (bedavacı/kaytarımcı), kolektif bir maldan (örneğin NATO’nun sağladığı güvenlik şemsiyesi) faydalanıp, o malın maliyetine veya askeri yükümlülüklerine yeterince katkıda bulunmayan, güvenliğini başkalarının çabalarına bırakan devletler için kullanılan bir terimdir.

6. Aşağıdakilerden hangisi bir örtülü operasyon sayılmaz?

A) Sabotaj yapmak
B) Turistlerin ajan olarak kullanılması
C) Suikast düzenlemek
D) Seçimlerin sonuçlarını etkilemek
E) Başka bir ülkenin hükümetini devirmek

Cevap : B) Turistlerin ajan olarak kullanılması

Açıklama : Sabotaj, suikast, seçimlere müdahale ve hükümet devirme, bir devletin kimliğini gizleyerek başka bir ülkede siyasi sonuçları etkilemek için yürüttüğü eylemlerdir ve “örtülü operasyon” olarak sınıflandırılır. Turistlerin ajan olarak kullanılması ise bu operasyonlara bilgi sağlamak amacıyla kullanılan bir istihbarat toplama yöntemidir, operasyonun kendisi değildir.

7. İstihbarat kurumlarının hesap verilebilirliğini sağlamak için hangi kontrol yöntemleri pek benimsenmez?

A) Parlamenter gözetim
B) Medya organları
C) Yürütmenin kontrolü
D) Yargı denetimi
E) Bağımsız birimler

Cevap : B) Medya organları

Açıklama : Demokratik ülkelerde istihbarat kurumları, “gizlilik” esasıyla çalışsalar da, parlamenter komisyonlar, yürütme organı (hükümet), yargı ve bağımsız denetim birimleri gibi resmi mekanizmalarla denetlenir. Medya ise resmi bir denetim mekanizması değildir ve gizliliği ihlal etme potansiyeli taşıdığından, istihbarat kurumları tarafından bir hesap verebilirlik aracı olarak benimsenmez.

8. Aşağıdakilerden hangisi sınır aşan suç örgütlerinin amaçlarından değildir?

A) Bağımsız devlet kurmak
B) Güç devşirme
C) Adaleti sağlamak
D) Yeni dünya düzeni kurmak
E) Zenginleşmek

Cevap : C) Adaleti sağlamak

Açıklama : Sınır aşan suç örgütlerinin temel motivasyonu ekonomik kâr elde etmek (zenginleşmek) ve etki alanlarını (güçlerini) genişletmektir. Bazı terör örgütleri siyasi amaçlar (devlet kurmak, düzeni değiştirmek) güdebilir. Ancak “adaleti sağlamak” bu örgütlerin amacı değil, tam tersine bu örgütler yasa dışı faaliyetlerle adalet sistemlerini baltalamaya çalışırlar.

9. Aşağıdakilerden hangisi demokratik devletlerde istihbarata dair en büyük çıkmazlar arasında sayılır?

A) Açık istihbaratın daha kullanışlı hale gelmesi
B) Gizlilik ve hesap verebilirlik arasındaki denge
C) Siyasetçi ile bürokrat arasındaki çatışma
D) Teknolojinin dengeli kullanımı
E) Sahada insan kullanımı

Cevap : B) Gizlilik ve hesap verebilirlik arasındaki denge

Açıklama : Demokratik devletler şeffaflık ve denetim (hesap verebilirlik) ilkeleri üzerine kuruludur. İstihbarat servisleri ise devlet güvenliği için “gizlilik” ilkesine göre çalışmak zorundadır. Bu iki zıt ilkeyi (bir yandan vatandaşı korumak için gizli kalmak, diğer yandan vatandaşa karşı sorumlu olmak için denetlenebilir olmak) bir arada yürütme zorunluluğu, demokratik devletlerin bu alandaki en büyük çıkmazıdır.

10. Soğuk Savaş sonrası dönemde özel askeri ve güvenlik şirketlerin durumuna dair aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Soğuk Savaş sonrası dönemde, çeşitli yeni tipte tehditler ortaya çıkmıştır ve bu tehditler askeri açıdan ve güvenlik açısından yeni ihtiyaçlar doğurmuştur.
B) Pek çok devlet, Soğuk Savaşı’n bitiminde ordularında küçülmeye gitmiştir. Dolayısıyla, gerçek olsun olmasın yeni tehditler ortaya çıktıkça bu devletlerin buna yeterli cevabı verecek askeri personel sayısı azalmıştır.
C) ÕAGŞ’lerin istihdam edilmesi pahalı olduğundan gelişmekte olan devletler ihtiyaç duyduklarında bu hizmeti gelişmiş ülkelerden veya Birleşmiş Milletler den ücretsiz talep etmişlerdir.
D) Çoğu ÖAGŞ’ler eski askerler tarafından kurulmuştur.
E) Soğuk Savaş boyunca Afrika, Orta Doğu, Asya ve Latin Amerika gibi bölgelerde bulunan birçok devlet güvenlik ve askeri destek için Sovyetler Birliği veya ABD’ye güvenmiştir. Soğuk Savaş bittiğinde, bu destek de son bulmuştur. Dolayısıyla, bu devletler bu güvenlik ve askeri ihtiyaçları için ÖAGŞ’lere yaklaşmıştır.

Cevap : C) ÕAGŞ’lerin istihdam edilmesi pahalı olduğundan gelişmekte olan devletler ihtiyaç duyduklarında bu hizmeti gelişmiş ülkelerden veya Birleşmiş Milletler den ücretsiz talep etmişlerdir.

Açıklama : Özel Askeri ve Güvenlik Şirketleri (ÖAGŞ), kâr amacı güden ticari işletmelerdir ve hizmetlerini ücretsiz sağlamazlar. Gelişmekte olan devletler bu hizmetleri ücretsiz talep etmez, aksine bu şirketleri (veya onları fonlayan devletleri) kiralarlar. Diğer şıklar (yeni tehditler, orduların küçülmesi, eski askerlerin kurması, süper güç desteğinin bitmesi) ÖAGŞ’lerin Soğuk Savaş sonrası yükselişinin doğru nedenleridir.

11. Aşağıdakilerden hangisi uluslararası güvenlik kapsamında değerlendirilen yeni konulardan biri değildir?

A) Siber güvenlik
B) İnsan güvenliği
C) Çevre güvenliği
D) Nükleer saldırı güvenliği
E) Gıda güvenliği

Cevap : D) Nükleer saldırı güvenliği

Açıklama : Nükleer saldırı güvenliği, Soğuk Savaş (1945-1990) döneminin ana gündemini oluşturan, devlet merkezli ve askeri nitelikli “geleneksel güvenlik” anlayışının temel konusudur. Siber, insan, çevre ve gıda güvenliği ise Soğuk Savaş’ın bitiminden sonra önem kazanan “yeni güvenlik” konuları olarak kabul edilmektedir.

12. Aşağıdakilerden hangisi özel askeri ve güvenlik şirketleri hakkında yanlış bir ifadedir?

A) Kutsal değerler uğruna daimi askerliği tercih etmişlerdir.
B) ÖAGŞ’lerin tarihi çok eskiye dayanır.
C) Machiavelli paralı askerlere güvenilmeyeceğini söyler.
D) Sadece para karşılığı askeri ve güvenlik hizmeti verirler.
E) Günümüzde dahi hukuki statüleri çok net değildir.

Cevap : A) Kutsal değerler uğruna daimi askerliği tercih etmişlerdir.

Açıklama : Özel askeri şirketler (paralı askerler), ulusal orduların aksine vatan, bayrak, millet gibi kutsal veya ideolojik değerler için savaşmazlar. Onların temel motivasyonu, verdikleri askeri hizmet karşılığında alacakları parasal kârdır. Bu nedenle A şıkkı, bu şirketlerin doğasıyla çelişir.

13. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’na göre aşağıdakilerden hangisi güvenliğin ögeleri arasında değildir?

A) Adil yargılama
B) Fiziksel zarar
C) Ekonomi
D) Toplum
E) Siyasal

Cevap : A) Adil yargılama

Açıklama : BM Kalkınma Programı (UNDP), 1994 tarihli İnsani Gelişme Raporu’nda “İnsan Güvenliği” kavramını 7 ana bileşenle tanımlamıştır: Ekonomik, gıda, sağlık, çevre, kişisel (fiziksel zarardan korunma), toplumsal ve siyasi güvenlik. “Adil yargılama” siyasi güvenliğin ve hukukun üstünlüğünün bir parçası olsa da, UNDP’nin 7 ana başlığından biri değildir.

14. Aşağıdakilerden hangisi terörizmin bir özelliği değildir?

A) Hedef kitleyi etkileme
B) Siyasi sebeplerle şiddet eylemi gerçekleştirme
C) Siyasi kararların alınmasını etkilemeye çalışma
D) Şiddet ve şiddet tehdidi içerme
E) Bir organizasyona bağlı olmama

Cevap : E) Bir organizasyona bağlı olmama

Açıklama : Terörizm, genellikle siyasi hedeflere (siyasi sebepler, siyasi kararları etkileme) ulaşmak için şiddet veya şiddet tehdidi kullanarak, asıl hedeften daha geniş bir kitleyi korkutup etkilemeyi amaçlayan, planlı ve örgütlü bir faaliyettir. “Yalnız kurt” eylemleri olsa da, terörizmin genel tanımı bir organizasyonun varlığını ima eder. Bu nedenle “bir organizasyona bağlı olmama” terörizmin tanımlayıcı bir özelliği değildir.

15. Aşağıdakilerden hangisi haydut devlet olarak sınıflandırılamaz?

A) Yunanistan
B) Sudan
C) Kuzey Kore
D) İran
E) Suriye

Cevap : A) Yunanistan

Açıklama : “Haydut devlet” (Rogue State), uluslararası normları ihlal eden, terörizmi destekleyen ve kitle imha silahları edinmeye çalıştığı iddia edilen ülkeler (Kuzey Kore, İran, Suriye, Sudan vb.) için kullanılan politik bir terimdir. Yunanistan, bir AB ve NATO üyesi olarak bu kategoride sınıflandırılmaz.

16. Aşağıdakilerden hangisi bir akran şiddeti biçimi değildir?

A) Mobbing
B) Cinsiyet temelli zorbalık
C) Homofobik zorbalık
D) Etnik temelli zorbalık
E) Siber zorbalık

Cevap : A) Mobbing

Açıklama : Cinsiyet temelli, homofobik, etnik temelli ve siber zorbalık genellikle okul ortamında benzer yaş grubundaki “akranlar” arasında görülen zorbalık türleridir. “Mobbing” ise daha çok işyerlerinde, bir çalışanın ast-üst veya eşitleri tarafından sistematik olarak psikolojik tacize uğramasını ifade eden bir kavramdır.

17. Aşağıdakilerden hangisi özel askeri ve güvenlik şirketlerinin özelliklerinden biri değildir?

A) Askeri danışmanlık yapar.
B) Hissedarlarına karşı sorumludurlar.
C) Kar amacı güden birer ticari kuruluşlardır.
D) Silah kullanmaları yasaktır.
E) Ulusal orduların yaptığı her işi yapabilirler.

Cevap : D) Silah kullanmaları yasaktır.

Açıklama : Özel askeri ve güvenlik şirketleri, askeri eğitim, danışmanlık, lojistik destek ve hatta çatışmalara doğrudan katılma gibi hizmetler sunan kâr amaçlı ticari kuruluşlardır. Bu hizmetlerin birçoğu doğası gereği silah kullanımı gerektirmektedir. Silah kullanmalarının yasak olması söz konusu değildir.

18. Aşağıdakilerden hangisi ABD Dışişleri Bakanı Daniel Webster’ın önalıcı saldırı gerçekleştirebilmek için ortaya koyduğu formülün bir öğesi değildir?

A) Ani, karşı konulamaz, başka yollarla giderilemez olması
B) Meşru müdafaayı gerekli kılması
C) Sorunu müzakere etmek için zaman bırakmaması
D) Vukuu muhtemel bir tehdide karşı koyması
E) Orantılı olması

Cevap : D) Vukuu muhtemel bir tehdide karşı koyması

Açıklama : Webster formülü (Caroline Olayı’na dayanır), meşru müdafaanın ancak tehdidin “ani, karşı konulamaz, başka yollarla giderilemez” ve “müzakereye zaman bırakmaması” durumunda geçerli olacağını ve müdahalenin “orantılı” olması gerektiğini belirtir. “Vukuu muhtemel” (olası, gelecekteki) bir tehdit, bu “anilik” kriterini karşılamaz ve daha çok “önleyici saldırı” (preventive) doktrinine girer.

19. Geleneksel güvenlik anlayışına göre tehditten korunması gereken referans objesi nedir?

A) Toplum
B) Bireyler
C) Siyasi partiler
D) Rejimler
E) Devletler ve onların çıkarları

Cevap : E) Devletler ve onların çıkarları

Açıklama : Geleneksel (Realist) güvenlik anlayışı, uluslararası sistemi devletlerin hayatta kalma mücadelesi verdiği anarşik bir yapı olarak görür. Bu anlayışta güvenliğin temel öznesi (referans objesi) “devlet”tir. Amaç, devleti ve onun çıkarlarını (toprak bütünlüğü, egemenlik) dış askeri tehditlere karşı korumaktır.

20. Aşağıdaki ülkelerden hangisi dünya silahlanma yarışında önde gelen ülkelerden değildir?

A) İngiltere
B) Fransa
C) Çin
D) Rusya
E) Yemen

Cevap : E) Yemen

Açıklama : İngiltere, Fransa, Çin ve Rusya; Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi daimi üyesi, nükleer silah sahibi ve dünyanın en büyük askeri harcama yapan ülkeleri arasında yer alarak silahlanma yarışının önde gelen aktörleridir. Yemen ise iç savaşla mücadele eden, dünyanın en fakir ülkelerinden biridir ve silahlanma yarışında bir aktör değil, çatışma bölgesidir.