İletişim Bilimi 2023-2024 Vize Soruları

Giriş

İletişim bilimi, insanların bilgi, duygu ve düşüncelerini nasıl aktardıklarını inceleyen bir disiplindir. Bu süreç, bireyin kendi iç konuşmalarından (“kişi içi iletişim”) başlayarak, geniş kitlelere ulaşan (“kitle iletişimi”) karmaşık yapılara kadar uzanır. İletişimin başarılı olabilmesi için ortak deneyim alanı, doğru kanal seçimi ve geri bildirim gibi unsurlar önemlidir; kaynağın “hızı” tek başına bir başarı ölçütü değildir. Bu makalede, iletişimin temel ögeleri, modelleri ve türleri incelenecektir.

İletişim Süreci ve Temel Öğeleri

İletişim, belirli ögelerin bir araya gelmesiyle oluşan bir süreçtir. Bu temel ögeler arasında kaynak, alıcı, mesaj, kodlama ve kanal yer alır; “kaydedici” ise bu temel ögelerden biri değildir. “Kanal”, mesajın kaynak ve hedef kitle arasında akışını sağlayan yol olarak tanımlanır. Göndericinin mesajı iletirken belirli amaçları vardır (öğretme, ikna etme, enformasyon sağlama); ancak “toplumsal denetim sağlama” genellikle bireysel bir amaç değil, kitle iletişiminin bir işlevidir.

İletişim Modelleri

İletişim süreci, farklı modellerle açıklanmaya çalışılmıştır:

• Aristo Modeli: İletişimi, kaynak-mesaj-alıcı şeklinde gören, “tek yönlü sözel bir etkinlik” olarak tanımlayan ilk modellerdendir.
• Shannon ve Weaver Modeli (Matematiksel Model): İletişimin teknik yönüne odaklanır; kanal kapasitesi, kodlama özellikleri ve gürültü gibi unsurları ölçmeyi hedefler. Sosyal “bağlamsal değişimlerin” vericiyi nasıl etkilediği bu modelin ilgi alanı dışındadır.
• Schramm Modeli: Süreci insan iletişimine uyarlayarak döngüsel hale getirmiştir. Bu modelin üç temel unsuru “kodlama, yorumlama ve kod açma”dır.
• Riley & Riley Modeli: İletişim sürecini “sosyolojik açıdan” açıklayan ilk modellerdendir. Gönderici ve alıcının, içinde bulundukları birincil gruplar (aile) ve daha geniş sosyal sistemler (toplum) tarafından etkilendiğini göstermiştir.
• Gerbner Modeli: Algı ve içerik üretimi üzerine odaklanır. Bu modelin basamakları arasında bir olayı algılama, bağlam içinde malzeme hazırlama ve içerik aktarma yer alır.

İletişim Türleri

İletişim, katılımcı sayısına ve bağlama göre sınıflandırılır. Kişiler arası, grup içi, örgüt içi ve kamusal iletişim bu türlerdendir; “tümdengelim iletişim” ise bir iletişim türü değil, bir mantık yürütme biçimidir.

• Kişiler Arası İletişim: Temelinde “psikolojik” nitelikli bir bilgi alışverişi vardır. Bireylerin “kendileri olabildikleri” ve kendilerini açıkça ifade edebildikleri samimi ilişki biçimi “yakın ilişki” olarak adlandırılır. Bu tür ilişkilerin temelinde “güven” (inanma ve bağlanma duygusu) yer alır. Güven, talep edilemez ve kaybedildiğinde “hemen yenilenmez”.
• Sözsüz İletişim: Yüz ifadesi, beden duruşu ve göz teması gibi alanları kapsar; “geri bildirim” ise bu alanlardan biri değil, sürecin bir ögesidir. Sözsüz iletişim, duyguları iletmede etkilidir ve genellikle duygulara ilişkin “gerçekçi” ipuçları verir, çünkü kontrol edilmesi zordur. Örneğin, kolları göğüste çaprazlamak savunmayı gösterirken, “konuşurken karşıdakine bakmamak” ilgisizlik olarak yorumlanır.

İletişim ve Sosyal Bilimler

İletişim, sosyal bilimlerle iç içedir. Bireyin belirgin, değişmeyen ve tutarlı özelliklerinin tümüne “kişilik” denir. Bu kişiliği oluşturan “utangaçlık, saldırganlık” gibi spesifik ve devamlılık gösteren özelliklere ise “treyt” (trait) adı verilir. Bireyin sosyal çevresiyle etkileşime girerek toplumun normlarını ve değerlerini öğrenmesi süreci “toplumsallaşma süreci” olarak adlandırılır.

Ödül-ceza yaklaşımı (davranışçılık) da iletişimi etkiler. Ödüllendirilen davranışlar tekrar edilir; ödül devam ettikçe davranışın azalması değil, pekişmesi beklenir.

1. Aşağıdakilerden hangisi Shannon ve Weaver iletişim sisteminde sorulan önemli sorular arasında yer almamaktadır?

A) Bilgi miktarı nasıl ölçülür?

B) Etkili bir kodlamada kanal ne düzeyde bilgi taşır?

C) İletişim kanalının kapasitesi nasıl ölçülür?

D) Bağlamsal değişim vericiyi nasıl etkiler?

E) Etkili bir kodlama sürecinin özellikleri nedir?

Cevap : D) Bağlamsal değişim vericiyi nasıl etkiler?

Açıklama : Shannon ve Weaver’ın (Matematiksel) iletişim modeli, teknik bir modeldir. Bilgi miktarını , kanal kapasitesini ve kodlama süreçlerini (gürültü vb.) ölçmeyi hedefler. “Bağlamsal değişim” (sosyal, kültürel çevre) gibi sosyolojik unsurlar bu teknik modelin ilgi alanı dışındadır.

2. Aşağıdaki kuramlardan hangisi iletişim sürecini sosyolojik açıdan açıklamaktadır?

A) İletişimsel eylem modelli

B) Matematiksel iletişim modeli

C) Gerbner modeli

D) Laswell modeli

E) Riley & Riley modeli

Cevap : E) Riley & Riley modeli

Açıklama : Lasswell, Gerbner ve Matematiksel model (Shannon-Weaver) süreci daha çizgisel (lineer) açıklar. Riley & Riley modeli ise, gönderici ve alıcının sadece birey olmadığını, aynı zamanda birincil gruplar (aile, arkadaşlar) ve daha geniş sosyal sistemler (toplumsal yapı) içinde yer aldığını göstererek sürece ilk kez belirgin bir sosyolojik açı katmıştır.

3. “Belirli bir genetik yapı ile dünyaya gelen birey, sosyal çevresi ile karşılıklı etkileşimden oluşan ……… içerisinde, kendisine toplum içinde rol üstlenmeyi olanaklı kılacak bazı yetenekler, beceriler, güdüler, tutum ve görüşler, sosyal değer ve normlar oluşturmaktadır.”
Yukarıda boş bırakılan yere aşağıdaki seçeneklerden hangisi uygundur?

A) bireysel benlik

B) kişilik

C) toplumsallaşma süreci

D) karakter

E) kollektif benlik

Cevap : C) toplumsallaşma süreci

Açıklama : Paragrafta tanımlanan; bireyin sosyal çevresiyle etkileşime girerek toplumun değerlerini, normlarını ve rollerini öğrenmesi süreci, sosyolojide “toplumsallaşma süreci” (socialization) olarak adlandırılır.

4. Aşağıdakilerden hangisi iletişim etkinliğinin ölçütü olamaz?

A) Kaynak durumundaki ögenin rolden role geçmesi

B) Alıcının temel değerlerinin, tutumlarının tanınması

C) İletinin alıcının dikkatini çekecek biçimde kodlanması ve açık olması

D) İletiyi kodlayan simgeler konusunda alıcı ve vericinin ortak bilgisinin bulunması

E) İletinin alıcının gereksinmesine yanıt verecek nitelikte olması

Cevap : A) Kaynak durumundaki ögenin rolden role geçmesi

Açıklama : İletişim etkinliği; alıcıyı tanımak (B), iletiyi açık kodlamak (C), ortak bilgiye sahip olmak (D) ve alıcının ihtiyacına yanıt vermek (E) ile ölçülür. “Kaynağın rolden role geçmesi” (yani kaynağın alıcı, alıcının kaynak olması) ise iletişim etkinliğinin bir ölçütü değil, çift yönlü (transactional) iletişimin bir tanımıdır.

5. “Çok sayıda tanımın buluştuğu nokta kişiler arası iletişimin….. nitelikli bir bilgi alışverişi olduğudur.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi uygundur?

A) bilimsel

B) sosyolojik

C) uzmanlık gerektiren

D) psikolojik

E) kültürel

Cevap : D) psikolojik

Açıklama : Kişiler arası iletişim (interpersonal communication), bireylerin algıları, benlikleri, tutumları ve davranışları ile ilgili olduğu için, temelinde psikolojik (ve sosyal-psikolojik) nitelikli bir bilgi alışverişidir.

6. Aşağıdakilerden hangisi gönderici açısından iletişimin amaçlarından değildir?

A) Memnun etme

B) Enformasyon

C) İkna etme

D) Öğretme

E) Toplumsal denetim sağlama

Cevap : E) Toplumsal denetim sağlama

Açıklama : Bir göndericinin (bireyin) amacı; bilgi vermek (Enformasyon), öğretmek, ikna etmek veya memnun etmek olabilir. “Toplumsal denetim sağlama” ise bireysel bir amaçtan ziyade, kitle iletişim araçlarının veya siyasi kurumların toplumsal düzeydeki bir işlevidir.

7. Aşağıdakilerden hangisi iletişim sürecinin temel ögelerinden değildir?

A) Metin

B) Kodlama

C) Kanal

D) Alıcı

E) Kaydedici

Cevap : E) Kaydedici

Açıklama : İletişim sürecinin temel ögeleri Kaynak, Mesaj (İleti), Kodlama, Kanal, Alıcı, Kod Açma, Geri Bildirim ve Gürültü’dür . “Metin” mesajın bir formu sayılsa da, “Kaydedici” bu temel ögelerden biri değildir.

8. Aşağıdakilerden hangisi Gerbner’in model tasarımının basamaklarından biri değildir?

A) Dezavantajlı grupları olay örgüsünün dışında bırakması

B) Bazı araçlar kanalıyla kullanılabilir bir malzeme hazırlaması

C) Bir kişinin bir olayı algılaması

D) İçeriği aktararak içerik üretmesi

E) Olayın bir ortamı ve bağlamının bulunması

Cevap : A) Dezavantajlı grupları olay örgüsünün dışında bırakması

Açıklama : Gerbner’in genel iletişim modeli; bir olayın algılanması (C), bir bağlamda (E) araçlar (B) ve içerik (D) aracılığıyla aktarılmasını tanımlar. “Dezavantajlı grupları olay örgüsünün dışında bırakması” (sembolik yok etme), Gerbner’in modelinin bir basamağı değil, onun “Ekme Kuramı” (Cultivation Theory) çerçevesinde kitle iletişim araçlarının içeriklerine yönelik yaptığı bir eleştiridir.

9. Bireyin belirgin, değişmeyen ve tutarlı olan özelliklerinin tümüne verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kişilik

B) Benlik

C) Bilinç

D) Karakter

E) Özgüven

Cevap : A) Kişilik

Açıklama : Bireyin kendine özgü, tutarlı ve zaman içinde değişmeyen (belirgin) davranışsal ve duygusal özelliklerinin bütününe Kişilik (Personality) denir.

10. “….. ilişki birçoklarının düşündüğü gibi yalnızca olumlu duyguların çok yoğun yaşandığı ilişki değil kişilerin kendileri olabildikleri ve kendilerini açıkça ifade etme özgürlüğü bulabildikleri ilişki biçimidir.”
Yukarıdaki paragrafta boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Geçerli

B) Sosyal

C) Resmi

D) Yakın

E) Zorunlu

Cevap : D) Yakın

Açıklama : Bireylerin “kendileri olabildikleri” ve “kendilerini açıkça ifade etme özgürlüğü bulabildikleri” (kendini açma) ilişki biçimi, samimiyete dayalı “Yakın” (Close/Intimate) ilişki olarak tanımlanır.

11. Sözsüz iletişimde “beden duruşu”na ilişkin aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Düz, dik duruş (sırtı dik) genellikle kendine güvenin işaretidir.

B) Konuşurken karşıdakine bakmayan kişi konuyla ilgilenmektedir.

C) İki kol göğüste çaprazlama birleştiğinde genellikle kişi savunmada, kendini korumadadır. Durumu olumsuz görmektedir.

D) Sert eğik, sürekli aşağı bakış kendine güvensizlik ve aşağılık duygusu gösterir.

E) Rahat ve gergin olmayan duruş olumlu tavır ve olumlu durum sergiler.

Cevap : B) Konuşurken karşıdakine bakmayan kişi konuyla ilgilenmektedir.

Açıklama : Dik duruş (A), kolları çaprazlama (C), aşağı bakış (D) ve rahat duruş (E) beden dilinde kabul görmüş yorumlardır. Ancak “karşıdakine bakmayan kişinin konuyla ilgilendiği” ifadesi yanlıştır. Göz temasından kaçınmak genellikle ilgisizlik, güvensizlik veya saklanan bir şey olduğunun göstergesidir.

12. Aşağıdakilerden hangisi sözsüz iletişimin alanlarından değildir?

A) Yüz ifadesi

B) Giyim ve bakım

C) Bedenin duruşu

D) Geri bildirim

E) Göz teması

Cevap : D) Geri bildirim

Açıklama : Yüz ifadesi, giyim (nesneler), bedenin duruşu (kinesics) ve göz teması sözsüz iletişimin alt alanlarıdır . “Geri bildirim” (Feedback) ise sözsüz iletişimin bir alanı değil, iletişim sürecinin (sözlü veya sözsüz olabilen) temel bir ögesidir.

13. “Korku, çekinme ve kuşku duymadan inanma ve bağlanma duygusu olarak da tanımlanan …… bir inanç duygusudur ve en az iki kişinin varlığını zorunlu kılar. Karşılıklılığı da içermektedir.”
Yukarıdaki paragrafta boş bırakılan yere aşağıdaki seçeneklerden hangisi uygundur?

A) güven

B) algı

C) iletişim

D) tutum

E) ikna

Cevap : A) güven

Açıklama : “Kuşku duymadan inanma ve bağlanma duygusu” olarak tanımlanan ve karşılıklılık gerektiren bu kavram güven (trust) duygusudur.

14. Aşağıdakilerden hangisinde Schramm’ın kitle iletişim modelinin üç unsuru doğru verilmiştir?

A) İleti, mesaj, bağlam

B) İçerik, alıcı, verici

C) Kodlama, yorumlama, kod açma

D) Yorumlama, anlam, bağlam

E) Mesaj, kod açma, kanal

Cevap : C) Kodlama, yorumlama, kod açma

Açıklama : Wilbur Schramm, Shannon-Weaver’ın teknik modelini insan iletişimine uyarlarken süreci doğrusal değil, döngüsel olarak görmüştür. Onun modelinin merkezinde, mesajın gönderici tarafından kodlanması (Encoding), alıcı tarafından kodunun açılması (Decoding) ve bu süreçte her iki tarafın da mesajı anlamlandırması yani yorumlaması (Interpreting) yer alır.

15. Haberin, bilginin, düşüncelerin ya da genel anlamıyla kültürün insan topluluklarına çeşitli araç ve tekniklerle dağıtıldığı iletişim türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Örgüt iletişimi

B) Kültürlerarası iletişim

C) Kişiler arası iletişim

D) Grup iletişimi

E) Kitle iletişimi

Cevap : E) Kitle iletişimi

Açıklama : Bilgi, düşünce ve kültürün , geniş insan topluluklarına (kitlelere) çeşitli araçlar (medya) ve tekniklerle dağıtılması “Kitle iletişimi” (Mass communication) olarak tanımlanır.

16. Aşağıdakilerden hangisi iletişim türleri arasında yer almaz?

A) Gruplar arası iletişim

B) Kişiler arası iletişim

C) Tümdengelim iletişim

D) Örgüt içi iletişim

E) Kamusal iletişim

Cevap : C) Tümdengelim iletişim

Açıklama : Kişiler arası, gruplar arası, örgüt içi ve kamusal iletişim , katılımcı sayısına ve bağlama göre belirlenen iletişim türleridir. “Tümdengelim (Deductive) iletişim” ise bir mantık yürütme veya argüman biçimidir, yaygın olarak kabul edilen bir iletişim türü değildir.

17. Sözsüz iletişim ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Sözsüz iletişim duyguları belirtir. Düşünceler sözlü iletişimle, duygular sözsüz iletişimle iletilir.

B) Sözsüz iletişim, insanın duygularına ilişkin gerçekçi olmayan ipuçları verir.

C) Sözsüz iletişimde, isteseniz de istemeseniz de duygularınızı kontrol etmek ya da saklamak pek mümkün olamamaktadır.

D) Sözsüz iletişimde belirsizlik derecesi yüksektir.

E) Sözsüz iletişim etkilidir. Özellikle, duyguları sözsüz iletişimde dolaysız ve etkili bir biçimde ifade etme olanağı vardır.

Cevap : B) Sözsüz iletişim, insanın duygularına ilişkin gerçekçi olmayan ipuçları verir.

Açıklama : Sözsüz iletişim duyguları belirtir (A), kontrolü zordur (C), belirsiz olabilir (D) ve etkilidir (E) . Ancak B şıkkındaki ifade yanlıştır. Sözsüz iletişimin, duyguları saklamanın zor olması nedeniyle (C), genellikle sözlü iletişime göre duygulara ilişkin daha gerçekçi ipuçları verdiği kabul edilir.

18. Aşağıdakilerden hangisi ödül-ceza yaklaşımının özelliklerinden değildir?

A) Kişiler en az “ceza” ve en çok “ödül” veren davranışları yayarlar.

B) Geçmişte ödül elde edilen “uyarıcıya” tekrar rastladığında geçmişteki davranışın aynısını gösterirler. Yani, kişiler geçmişte ödül alan davranışları tekrar ederler.

C) Davranışların tekrarı “ödül” devam ettikçe azalır.

D) Çok ödül veren bir davranışın ödülü azalırsa, kişi öteki ödüller için alternatif davranışlara yönelir.

E) Aynı veya benzer durumlarda, geçmişte ödül ile sonuçlanan bir davranışa verilen ödül birdenbire azalırsa, kişi kızgınlık ve merak gibi tepkiler gösterir.

Cevap : C) Davranışların tekrarı “ödül” devam ettikçe azalır.

Açıklama : Ödül-ceza yaklaşımı (Sosyal Öğrenme veya Davranışçılık), ödüllendirilen davranışın tekrar edileceği varsayımına dayanır (A, B) . Ödül azalırsa alternatif aranır (D) veya kızgınlık gösterilir (E) . C şıkkındaki “Davranışların tekrarı ‘ödül’ devam ettikçe azalır” ifadesi yanlıştır. Tam tersine, ödül devam ettikçe davranışın tekrarı (pekiştirme) artar.

19. “Utangaçlık, saldırganlık, uysallık, tembellik, isteklilik, güvenilirlik ve sakinlik gibi bireyin davranışlarını açıklamada kullanılan ve devamlılık gösteren özelliklere verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?”

A) Karakter

B) Treyt

C) Mizaç

D) Kişilik

E) Sempati

Cevap : B) Treyt

Açıklama : Kişilik (D), bu özelliklerin bütünüdür. Ancak “Utangaçlık, saldırganlık” gibi bireyin davranışlarını açıklamak için kullanılan spesifik ve “devamlılık gösteren özelliklerin” her birine psikolojide “Treyt” (Trait – Özellik) adı verilir.

20. Aşağıdakilerden hangisi kişiler arası güvenin koşulları arasında yer almaz?

A) Güven talep edilemez.

B) Güven kaybı yaşanırsa hemen yenilenir.

C) Öncelikle güvenen ile güvenilen arasında karşılıklı bağlılık aranır.

D) Aktörler güvenle ilişki durumunu tanımak, diğer bir deyişle duruma yönelik kuralın ne olduğunu bilmek zorundadır.

E) Güven sunulabilir ve kabul edilebilir.

Cevap : B) Güven kaybı yaşanırsa hemen yenilenir.

Açıklama : Güven talep edilemez (A), kazanılır; karşılıklı bağlılık (C), kuralları bilme (D) ve sunulabilme (E) güvenin koşullarıdır. Ancak B şıkkındaki “Güven kaybı yaşanırsa hemen yenilenir” ifadesi yanlıştır. Güvenin (özellikle sarsıldığında) yenilenmesi zor ve zaman alıcı bir süreçtir, “hemen” olmaz.