Pozitivist Felsefe Ünite-2 Soruları

Giriş

Klasik pozitivizm, 19. yüzyılda Francis Bacon ve David Hume gibi deneyci filozofların mirası üzerine inşa edilen ve toplumsal olguların da doğa bilimleri gibi incelenmesi gerektiğini savunan bir felsefi akımdır. Bu yaklaşım, metafiziksel ve teolojik açıklamaları reddederek, gözlemlenebilir olgulara ve bilimsel yönteme odaklanır. Bu makalede, klasik pozitivizmin üç kurucu figürü olan Auguste Comte, John Stuart Mill ve Herbert Spencer’ın temel felsefeleri incelenecektir.

Auguste Comte: Pozitivizmin Kurucusu ve “Üç Hâl Yasası”

Pozitivizmin kurucusu olan Auguste Comte, insan zihninin ve toplumların tarihsel olarak üç aşamadan geçtiğini öne süren “Üç Hâl Yasası”nı geliştirmiştir. Bu sıralama; olayların dinle açıklandığı Teolojik Hâl, soyut kavramlarla açıklandığı Metafizik Hâl ve son olarak bilimsel yasalara dayalı Pozitif Hâl şeklindedir.

Comte’a göre, pozitif (bilimsel) bilginin nihai amacı, “Bilmek için öngörmek, öngörmek için eylemek” sözünde özetlendiği gibi, “öngörü sağlayarak toplumsal eylemi yönlendirmektir”. Comte’un idealindeki “pozitivist toplum”; bilimsel düşünceye, toplumsal düzene ve ahlaki bir bağlılığa dayanmalıdır. Bu ahlaki bağı sağlamak için de geleneksel dinlerin yerine, bilimsel ilerlemeyi törensel bir bağlılıkla bütünleştiren seküler bir “insanlık dini” önermiştir.

John Stuart Mill: Liberal Pozitivizm ve Tümevarım

John Stuart Mill, pozitivist geleneği liberal bir bakış açısıyla sürdürmüştür. Mill, nedensel ilişkileri bulmak için “tümevarımsal” mantığa dayanan ve “Benzerlikler”, “Farklar”, “Birlikte Değişme” ve “Artıklar” yöntemlerini içeren bir sistem geliştirmiştir; “tümdengelim yöntemi” bu tümevarımsal yöntemlerden biri değildir. Mill, Comte’un pozitivizmini paylaşsa da, onu sert bir dille eleştirmiştir. Mill’e göre Comte’un “sosyokrasi” ve “insanlık dini” gibi fikirleri, “bireysel özgürlükleri ihmal eden” otoriter bir toplum mühendisliği projesidir. Bu, Mill ve Comte’un pozitivizmi arasındaki en temel farktır.

Herbert Spencer: Evrimsel Pozitivizm ve Sosyal Organizma

Herbert Spencer, pozitivizmi Darwinci evrim teorisiyle birleştirmiştir. Spencer’ın felsefesinin temelinde “evrimsel ilerleme” yasası yer alır; bu yasa, varlığın “hareketsizlikten harekete, basitten karmaşığa, düzensizlikten düzene doğru” ilerlemesidir. Spencer, toplumu biyolojik bir organizmaya benzetir. Ona göre toplumsal organizmanın temel özelliği, farklı kurumların (ekonomi, yönetim vb.) farklı işlevler üstlendiği ve birbiriyle uyum içinde çalıştığı “karşılıklı bağımlılık ve işlevsel bütünlüktür”.

Sonuç

Comte, Mill ve Spencer, toplumun bilimsel olarak analiz edilebileceği ve sosyal olayların neden-sonuç ilişkisi taşıdığı konusunda hemfikirdirler. Ancak bu üç düşünürün ortak bir düşüncesi olduğu söylenemez; özellikle “bireysel özgürlüğün her durumda sınırsız olması” fikri, sadece Mill tarafından savunulan liberal bir görüştür ve Comte’un düzen vurgusuyla veya Spencer’ın sosyal Darwinizmiyle uyuşmaz.

1. Comte’un “üç hâl yasası”na göre, düşüncenin tarihsel gelişimi hangi sırayla ilerler?

A) Metafizik → Teolojik → Pozitif

B) Teolojik → Pozitif → Metafizik

C) Teolojik → Metafizik → Pozitif

D) Pozitif → Metafizik → Teolojik

E) Metafizik → Pozitif → Teolojik

Cevap : C) Teolojik → Metafizik → Pozitif

Açıklama : Auguste Comte’un temel yasası olan “Üç Hâl Yasası”, insan zihninin ve toplumların tarihsel olarak üç aşamadan geçtiğini belirtir: 1. Teolojik (olayları tanrılarla/dinle açıklama), 2. Metafizik (olayları soyut kavramlar ve doğa güçleriyle açıklama), 3. Pozitif (olayları gözlem ve deneye dayalı bilimsel yasalarla açıklama) .

2. Comte’un “insanlık dini” anlayışı aşağıdakilerden hangisini amaçlar?

A) Bilimsel düşünceyi ortadan kaldırmak

B) Geleneksel dinleri mutlaklaştırmak

C) Bilimsel ilerlemeyi törensel bağlılıkla bütünleştirmek

D) Tanrı anlayışını pozitivist felsefeye taşımak

E) Ahlaki değerleri bireysel sezgiyle tanımlamak

Cevap : C) Bilimsel ilerlemeyi törensel bağlılıkla bütünleştirmek

Açıklama : Comte, pozitivist toplumun “dinsiz” olamayacağını, toplumsal düzen için ahlaki bir bağa ihtiyaç duyulduğunu düşündü. Bu nedenle, Tanrı yerine “İnsanlık”ı koyan, bilim insanlarını “rahip” olarak gören, bilimsel ilerlemeyi toplumsal bir ayin ve törensel bağlılık ile birleştiren seküler bir “İnsanlık Dini” önermiştir .

3. Comte’a göre “pozitivist toplum” aşağıdakilerden hangisine dayanmalıdır?

A) Mutlak hakikat inancı

B) Teolojik disiplin

C) Bilimsel düşünce, ahlaki bağlılık ve toplumsal düzen

D) Bireysel sezgi ve içsel hakikat

E) Metafizik soyutlamalar

Cevap : C) Bilimsel düşünce, ahlaki bağlılık ve toplumsal düzen

Açıklama : Comte’un felsefesinin sloganı “Düzen ve İlerleme”dir. Pozitivist toplum, bilimsel düşünce (ilerlemenin motoru), “İnsanlık Dini” tarafından sağlanan ahlaki bağlılık ve bunların sonucunda ortaya çıkan sosyokratik bir toplumsal düzen üzerine inşa edilmelidir .

4. Comte’a göre bilimsel bilginin nihai amacı nedir?

A) Öngörü sağlayarak toplumsal eylemi yönlendirmek

B) Toplumda mutlak doğruları egemen kılmak

C) Doğayı yorumlamak yerine anlamlandırmak

D) Bilgiyi çoğaltmak için teorik modeller üretmek

E) Metafizik tartışmaları derinleştirmek

Cevap : A) Öngörü sağlayarak toplumsal eylemi yönlendirmek

Açıklama : Comte’un meşhur sözü: “Bilmek için öngörmek, öngörmek için eylemek (muktedir olmak).” (Savoir pour prévoir, prévoir pour pouvoir). Pozitivist bilimin amacı, olayların “neden” olduğunu (metafizik) araştırmak değil, yasaları bularak öngörü (prediction) sağlamak ve bu öngörüleri toplumu yeniden organize etmek için toplumsal eylemde (action) kullanmaktır .

5. Aşağıdakilerden hangisi Mill’in tümevarımsal yöntemlerinden biri değildir?

A) Farklar Yöntemi

B) Birlikte Değişme Yöntemi

C) Benzerlikler Yöntemi

D) Tümdengelim Yöntemi

E) Artıklar Yöntemi

Cevap : D) Tümdengelim Yöntemi

Açıklama : John Stuart Mill, nedensel ilişkileri bulmak için “tümevarımsal” (indüktif) mantığa dayanan beş yöntem belirlemiştir: Benzerlikler, Farklar, Birleşik Yöntem, Birlikte Değişme ve Artıklar . Tümdengelim (Dedüksiyon), genelden özele giden farklı bir akıl yürütme yöntemidir ve bu listede yer almaz .

6. Mill’in Comte’un pozitivizmine yönelttiği başlıca eleştiri nedir?

A) Bilimsel temellere dayanmaması

B) Gözlem yerine sezgiye dayanması

C) Bireysel özgürlükleri ihmal etmesi

D) Mantıksal çelişkiler içermesi

E) Metafiziğe yer vermesi

Cevap : C) Bireysel özgürlükleri ihmal etmesi

Açıklama : J.S. Mill, bir liberal ve faydacı olarak, bireysel özgürlüklere büyük önem veriyordu. Comte’un “İnsanlık Dini” ve bilim insanları tarafından yönetilen toplumu (sosyokrasi) içeren geç dönem pozitivizmini, bireysel özgürlükleri boğan, otoriter bir “toplum mühendisliği” projesi olarak görmüş ve sert bir dille eleştirmiştir .

7. Mill’in pozitivizmi ile Comte’un pozitivizmi arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bilim anlayışı

B) Felsefi kökenler

C) Toplum mühendisliğine yaklaşımları

D) Deneyim tanımı

E) Mantık kuramı

Cevap : C) Toplum mühendisliğine yaklaşımları

Açıklama : Her ikisi de bilimin toplumsal ilerleme için kullanılması gerektiğini (pozitivizm) düşünse de, toplum mühendisliğine yaklaşımları zıttır. Comte, tepeden inmeci, otoriter, düzeni vurgulayan bir mühendisliği savunurken; Mill, bireysel özgürlükleri ve liyakati temel alan, liberal bir ilerlemeyi savunur .

8. “Hareketsizlikten harekete, basitten karmaşığa, düzensizlikten düzene doğru giden bir bütünleşme” ifadesi Spencer’ın hangi düşüncesine gönderme yapar?

A) Ahlaki ilerleme

B) Evrimsel ilerleme

C) Demokratik geçiş

D) Tarihsel döngü

E) Bilgi teorisi

Cevap : B) Evrimsel ilerleme

Açıklama : Bu cümle, Herbert Spencer’ın “Evrim Yasası”nın özetidir. Spencer’a göre evren (ve toplumlar), belirsiz, dağınık (düzensiz), homojen (basit) bir yapıdan; belirli, bütünleşik (düzen), heterojen (karmaşık) bir yapıya doğru ilerler. Bu, onun evrimsel ilerleme anlayışıdır .

9. Spencer’a göre toplumsal organizmanın temel özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tanrısal kökenlere dayanması

B) Metafizik ilkelerle uyumlu olması

C) Bireylerin mutlak özgürlük içinde hareket etmesi

D) Zorunlu ahlaki kurallar üretmesi

E) Karşılıklı bağımlılık ve işlevsel bütünlük

Cevap : E) Karşılıklı bağımlılık ve işlevsel bütünlük

Açıklama : Spencer, toplumu biyolojik bir organizmaya benzetir. Nasıl ki bir bedende kalp, akciğer, beyin gibi farklı organlar farklı işlevler için özelleşmişse ve hayatta kalmak için birbirine bağlıysa, toplum da (ekonomi, yönetim, aile) farklı işlevlere sahip kurumlardan oluşan işlevsel bir bütündür .

10. Aşağıdakilerden hangisi Spencer, Mill ve Comte’un ortak düşüncesi değildir?

A) Toplumun bilimsel olarak analiz edilebilir olduğu

B) Sosyal olayların neden-sonuç ilişkisi taşıdığı

C) Evrimsel ilerlemenin ahlaki gelişmeyle ilişkili olduğu

D) Bilimsel yöntemin toplumsal olgulara uygulanabilirliği

E) Bireysel özgürlüğün her durumda sınırsız olması

Cevap : E) Bireysel özgürlüğün her durumda sınırsız olması

Açıklama : Üç düşünür de pozitivisttir; yani toplumun bilimsel olarak analiz edilebileceğine (A), sosyal olaylarda nedensellik olduğuna (B) ve bilimsel yöntemin topluma uygulanabileceğine (D) inanırlar . Ancak bireysel özgürlüğün sınırsız olması sadece Mill’in savunduğu liberal bir görüştür ; Comte (otoriter düzen) ve Spencer (“en güçlünün hayatta kalması”) bu görüşü paylaşmaz.