Temel Gazetecilik 2025-2026 Vize Soruları

Giriş

Gazetecilik, toplumsal olayları ve olguları haber haline getirerek kamuoyuna sunma mesleğidir. Demokratik toplumlarda gazeteci, belirli bir iktidar veya çıkar grubu adına değil, “kamuoyu ve halk” adına görev yapar. “Medya” kelimesi, “araçlar” anlamına gelen Latince kökenli bir kelimedir ve gazeteciliğin icra edildiği platformları ifade eder. Bu makalede, gazeteciliğin temel taşı olan haberin unsurları, medyanın işlevleri ve gazeteciliğin tarihsel gelişimi incelenecektir.

Haberin Tanımı ve Unsurları

Haber, güncel, önemli ve ilginç olayların aktarımıdır. Bir haberin eksiksiz sayılabilmesi için “5N-1K” kuralına uyması gerekir: Ne, Nerede, Ne zaman, Nasıl, Neden (Niçin) ve Kim? Haber değeri taşıyan olaylar genellikle sıradanlığın dışındadır; sosyolog Robert Park, haberin “beklenmedik olaylar” ile ilgili olduğunu belirtmiştir. Haberler, konularına göre sınıflandırılır:

• Spor Haberleri: Olimpiyatlar veya Super Bowl karşılaşmaları gibi spor organizasyonları bu kategoriye girer.
• Rutin Haberler: Her gün beklenen ve düzenli olarak verilen haberlerdir (örn: Meteoroloji haberi).

Haberin oluşumundan son şeklini almasına kadar olan tüm editoryal sürece (değerlendirme, sayfa düzeni vb.) ise “Planlama” denir.

Medyanın İşlevleri

Kitle iletişim araçlarının (medyanın) toplumda dört temel işlevi vardır: Bilgilendirme (Haber verme), Eğitme, Eğlendirme ve Güdüleme (kamuoyu oluşturma). Bu işlevlerin dışında kalan, bilgiyi kasıtlı olarak çarpıtma eylemi olan “yalan haber yapma”, medyanın bir işlevi değil, etik bir ihlalidir.

Gazeteciliğin Tarihsel Gelişimi

Gazeteciliğin kurumsallaşması ve bir meslek olarak gelişmesi “19. yüzyılda” gerçekleşmiştir. Ancak kökenleri, matbaadan önce “Ortaçağın haber mektuplarına” kadar uzanır. Matbaanın icadıyla birlikte ilk süreli yayınlar ortaya çıkmıştır; 1609’da Almanya’da yayımlanan “Avis Relation Oder Zeitung” ilk gazete olarak kabul edilir.

Gazeteciliğin bugünkü “dördüncü kuvvet” rolünü kazanmasında iki olay dönüm noktası olmuştur: “Amerikan Bağımsızlık Savaşı ve Fransız Devrimi”. Bu devrimler, basın özgürlüğü ve halkın bilgilenme hakkı gibi kavramları siyasi tarihe kazımıştır.

Türk Basın Tarihi

Türkiye’de gazetecilik, siyasi ve toplumsal gelişmelerle paralel bir seyir izlemiştir.

• Tanzimat Dönemi: Gülhane Hattı Hümayunu’nun (1839) ilanından kısa süre sonra yarı resmi “Ceride-i Havadis” (1840) yayımlanmıştır. İlk özel Türk gazetesi ise 1860’ta Agâh Efendi ve Şinasi tarafından çıkarılan “Tercüman-ı Ahval”dir.
• Kırım Savaşı (1853-1856): Halkın ilk kez yoğun bir şekilde “gazeteden haber alma ve gazete okumaya” yöneldiği olaydır.
• Milli Mücadele: Mustafa Kemal Atatürk, Milli Mücadele’nin sesini duyurmak için 1920’de “Hâkimiyet-i Milliye” gazetesini kurmuştur.
• Cumhuriyet Dönemi: Yunus Nadi, 1924 yılında “Cumhuriyet” gazetesini kurmuştur. Sedat Simavi ise 1948’de “Hürriyet” gazetesini kurmuştur.
• Yasal Düzenlemeler: Türkiye’de basın çalışanlarını tek bir çatı altında toplayan “Basın Birliği”, 1938 yılında 3511 sayılı yasa ile kurulmuştur.

Gazeteciliğin Ekonomisi

Haberin dolaşım hızını artıran temel faktör “teknolojik gelişmelerdir” (telgraf, internet vb.). Gazeteler aynı zamanda ticari işletmelerdir. Gazete fiyatlarının artışındaki en önemli etken, genellikle ithalata dayalı olan “kâğıt maliyetidir”. Fiyatı belirlerken ise en çok “hedef kitlenin ortalama alım gücü” dikkate alınır, çünkü fiyatın satın alınabilir olması gerekir.

1. Haberin temel unsurları aşağıdakilerden hangileridir?

A) 3N-6K

B) 6N-7K

C) 6N-9K

D) 4N-2K

E) 5N-1K

Cevap : E) 5N-1K

Açıklama : Haberin temel unsurları, bir olayın eksiksiz aktarılabilmesi için cevaplanması gereken 6 temel sorudur. Bu kural “5N-1K” olarak bilinir: Ne? (What?), Nerede? (Where?), Ne zaman? (When?), Nasıl? (How?), Neden/Niçin? (Why?) ve Kim? (Who?).

2. Olimpiyatlarla ilgili haberler aşağıdaki hangi haber türüne girer?

A) Spor

B) Polis-adliye

C) Kaza

D) Sosyal içerikli

E) Kültür-sanat

Cevap : A) Spor

Açıklama : Olimpiyatlar, dünya çapında çeşitli spor dallarında müsabakaların yapıldığı en büyük organizasyondur. Bu nedenle olimpiyatlarla ilgili haberler, doğrudan “spor” haberciliği kategorisine girer.

3. 1924 yılında Yunus Nadi tarafından kurulmuş olan gazete hangisidir?

A) Hakimiyeti Milliye

B) Cumhuriyet

C) Ulus

D) Milliyet

E) Hürriyet

Cevap : B) Cumhuriyet

Açıklama : Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasından kısa bir süre sonra, bizzat Mustafa Kemal Atatürk’ün teşvikiyle, Yunus Nadi (Abalıoğlu) tarafından 7 Mayıs 1924 tarihinde “Cumhuriyet” gazetesi kurulmuştur.

4. Atatürk’ün kurmuş olduğu gazetenin adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ceride-i Havadis

B) Hürriyet

C) Hâkimiyet-i Milliye

D) Cumhuriyet

E) Milliyet

Cevap : C) Hâkimiyet-i Milliye

Açıklama : Mustafa Kemal Atatürk, Milli Mücadele’nin sesini duyurmak amacıyla Sivas Kongresi’nden sonra “İrade-i Milliye” gazetesini kurdurmuştur. Ankara’ya geldikten sonra ise Temsil Heyeti’nin yarı resmi yayın organı olarak 10 Ocak 1920’de “Hâkimiyet-i Milliye” gazetesini kurmuştur. (Cumhuriyet gazetesi de onun teşvikiyle kurulmuştur ancak doğrudan kurucusu değildir).

5. Aşağıdakilerden hangisi medyanın işlevlerinden değildir?

A) Eğlendirme

B) Eğitme

C) Güdüleme

D) Bilgilendirme

E) Yalan haber yapma

Cevap : E) Yalan haber yapma

Açıklama : Medyanın (kitle iletişim araçlarının) temel işlevleri; bilgilendirme (haber verme), eğitme, eğlendirme ve kamuoyu oluşturma/güdülemedir. “Yalan haber yapma” (dezenformasyon) ise bu işlevlerin tam tersine, medyanın etik dışı ve toplumsal zarara yol açan bir eylemidir.

6. Haberin dolaşım hızını aşağıdakilerden hangisi artırmıştır?

A) Haber okumanın prestij olarak algılanması

B) Habere duyulan ilgi

C) Haberin toplumsal açıdan önemli olması

D) Teknolojik gelişmeler

E) Haber takip etmeyenlerin yadırganması

Cevap : D) Teknolojik gelişmeler

Açıklama : Haberin dolaşım hızı, iletişim teknolojileriyle doğrudan ilişkilidir. Matbaanın icadı, telgrafın kullanılması, radyo, televizyon ve son olarak internet ile sosyal medya gibi “teknolojik gelişmeler”, haberin kitlelere ulaşma hızını katlanarak artırmıştır.

7. Gazete fiyatlarıı belirlerken göz önünde bulundurulması gereken en önemli etmen aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kâğıt fiyatı

B) Hedef kitlenin ortalama alım gücü

C) Gazete sahibinin kâr etmesi

D) Promosyonun değeri

E) Gazetecilerin bol kazanç elde etmesi

Cevap : B) Hedef kitlenin ortalama alım gücü

Açıklama : Gazetecilik bir kamu hizmeti olmasının yanında ticari bir faaliyettir. Bir gazetenin fiyatı belirlenirken kâğıt maliyeti (A) ve kâr marjı (C) önemli olsa da, fiyatın satışı mümkün kılması gerekir. Bu nedenle “hedef kitlenin ortalama alım gücü”, fiyatlandırmadaki en önemli belirleyicidir. Alım gücünün çok üzerinde bir fiyat, satışları durdurur.

8. “Haberin oluşumundan, oluşturulan haberlerin yayın organlarında nasıl ve hangi boyutta yayınlanacağına, sayfaların düzenlenmesine ve yayın organına son şeklinin verilmesine kadar tüm çalışmaları kapsamaktadır.” Yukarıdaki tanım aşağıda yer alan haber oluşum süreçlerinden hangisine aittir?

A) Planlama

B) Haber değerlendirme

C) Haber yazma

D) Haber izleme

E) Bilgi toplama

Cevap : A) Planlama

Açıklama : Bu tanım, bir yayın organının (gazete/dergi/bülten) tüm editoryal sürecini kapsamaktadır. Haberlerin seçilmesi (değerlendirme), sayfaların düzenlenmesi (mizanpaj) ve son şeklinin verilmesi (yayına hazırlık), bir yayın yönetmeninin veya editörün yaptığı günlük “planlama” (içerik planlaması) sürecidir.

9. Medya sözcüğünün kökeni hangi dildir?

A) İtalyanca

B) Fransızca

C) Antik Yunanca

D) Latince

E) İngilizce

Cevap : D) Latince

Açıklama : “Medya” (Media) kelimesi, “araç, aracı, orta” anlamlarına gelen Latince “medium” kelimesinin çoğul halidir (mediums/media). Kitle iletişim “araçları” anlamında kullanılır.

10. Gazetelerin kökeninde aşağıdakilerden hangisi vardır?

A) Haber mizanpajları

B) Haber içerikleri

C) Ortaçağın haber mektupları

D) Haber ajansları

E) Haber seçkinleri

Cevap : C) Ortaçağın haber mektupları

Açıklama : Modern gazetelerin kökeni, matbaadan önce, özellikle Orta Çağ sonları ve Rönesans döneminde Venedik gibi ticaret merkezlerinde tüccarlar ve diplomatlar arasında dolaşan, elle yazılmış “haber mektupları”na (newsletter/avvisi) dayanır.

11. Super Bowl karşılaşmaları hangi haber türüne girer?

A) Sosyal içerikli

B) Ambargolu

C) Spor

D) Atlatma

E) Politika

Cevap : C) Spor

Açıklama : Super Bowl, Amerikan Ulusal Futbol Ligi’nin (NFL) final karşılaşmasıdır ve dünyanın en çok izlenen spor etkinliklerinden biridir. Bu nedenle, doğrudan “spor” haberi kategorisine girer.

12. Haberde beklenmedik olaylar kavramını inceleyen aşağıdakilerden hangisidir?

A) Robert Park

B) Robert Mantrand

C) Robert Me Namara

D) Robert Black

E) Robert Mitchum

Cevap : A) Robert Park

Açıklama : Chicago Okulu sosyologlarından Robert E. Park, “Haber”in (News) doğasını incelemiş ve haberin “beklenmedik”, “ani” veya “rutinin dışına çıkan” olaylarla ilgili olduğunu, sıradan ve beklenen olayların haber değeri taşımadığını belirten ilk sosyologlardan biridir.

13. Gazete fiyatlarının artışındaki en önemli etmen aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kâğıt maliyeti

B) Yabancı basının etkisi

C) Reklam gelirlerinin azalması

D) İlan fiyatlarının düşmesi

E) Personel giderleri

Cevap : A) Kâğıt maliyeti

Açıklama : Bir gazetenin toplam maliyetinin çok büyük bir kısmını fiziksel baskı maliyetleri, özellikle de ithalata dayalı olan “kâğıt maliyeti” oluşturur. Kâğıt fiyatlarındaki (veya döviz kurundaki) artışlar, doğrudan gazete fiyatlarına yansıyan en önemli etkendir.

14. Medya kuruluşları arasındaki en büyük rekabet aşağıdaki hangi alanda yaşanmaktadır?

A) Kâğıt bulmak

B) Reklam-ilan bulmak

C) Konu bulmak

D) Haber bulmak

E) Hedef kitleye ulaşmak

Cevap : E) Hedef kitleye ulaşmak

Açıklama :

15. Gazetelerin ve gazeteciliğin çizgisini değiştiren iki önemli olay aşağıdakilerden hangisidir?

A) L. Dünya Savaşı- II. Dünya Savaşı

B) L. ve II. İnönü Savaşları

C) Kırım Savaşı- Trablusgarb Savaşı

D) Osmanlı Rus Savaşı- Balkan savaşı

E) Amerikan Bağımsızlık Savaşı ve Fransız Devrimi

Cevap : E) Amerikan Bağımsızlık Savaşı ve Fransız Devrimi

Açıklama : 18. yüzyılın sonunda yaşanan Amerikan Bağımsızlık Savaşı (1776) ve Fransız Devrimi (1789), “basın özgürlüğü”, “halkın bilgilenme hakkı”, “yurttaşlık bilinci” ve “kamuoyu” gibi kavramları ortaya çıkarmıştır. Bu olaylar, gazeteciliği sarayın veya hükümetin bir bülteni olmaktan çıkarıp, halk adına denetim yapan dördüncü bir güce dönüştürmüştür.

16. Gazeteci aşağıdakilerden hangisi adına görev yapar?

A) Devlet

B) İktidar

C) Kamuoyu-halk

D) Muhalefet

E) Çıkar grupları

Cevap : C) Kamuoyu-halk

Açıklama : Demokratik sistemlerde gazetecinin (medyanın) temel rolü, belirli bir grubun (iktidar, muhalefet, çıkar grubu) çıkarlarını değil, “kamu yararını” gözetmektir. Gazeteci, “kamuoyu” veya “halk” adına bilgi toplar, denetim yapar ve haberleştirir.

17. Meteoroloji haberi aşağıdaki hangi haber türüne girer?

A) Flaş haber

B) Atlatma haber

C) Bomba haber

D) Rutin haber

E) Asparagas haber

Cevap : D) Rutin haber

Açıklama : Meteoroloji (hava durumu) haberleri, her gün düzenli olarak beklenen, belirli bir kaynaktan (Meteoroloji Genel Müdürlüğü) alınan ve genellikle sürpriz bir unsuru olmayan haberlerdir. Bu nedenle “rutin haber” (beklenen haber) kategorisine girer.

18. Haberin dayandığı üç temel esas aşağıdakilerden hangisidir?

A) Haberin içeriği, yazımı, sunumu

B) Haberin içeriği, konusu, yazımı

C) Haberin şekli, biçimi, konusu

D) Haberin amacı, içeriği, tekniği

E) Haberin sunumu, uzunluğu, yazımı

Cevap : D) Haberin amacı, içeriği, tekniği

Açıklama :

19. Hürriyet Gazetesi kim tarafından kurulmuştur?

A) Abdi İpekçi

B) Sedat Simavi

C) Yunus Nadi

D) Falih Rıfkı Atay

E) Ercüment Karacan

Cevap : B) Sedat Simavi

Açıklama : Hürriyet Gazetesi, 1 Mayıs 1948 tarihinde Sedat Simavi tarafından kurulmuştur. (Yunus Nadi – Cumhuriyet, Abdi İpekçi ve Ercüment Karacan – Milliyet).

20. Gazeteciliğin gelişmesi ve kurumsallaşması hangi yüzyıldadır?

A) 20. yüzyıl

B) 19. yüzyıl

C) 21. yüzyıl

D) 18. yüzyıl

E) 17. yüzyıl

Cevap : B) 19. yüzyıl

Açıklama : 17. yüzyılda ilk gazeteler çıksa da (Avis Relation), 18. yüzyılda basın özgürlüğü (First Amendment) gelişmiştir. Ancak gazeteciliğin bugünkü anlamda bir meslek olarak kurumsallaşması, telgrafın icadı, rotatif baskı makinesi, haber ajanslarının (Reuters, AP) kurulması ve kitlesel okuryazarlığın artmasıyla “19. yüzyılda” gerçekleşmiştir.