Sosyal – Duygusal Gelişim 2025-2026 Vize Soruları

Giriş

Sosyal-duygusal gelişim, bireyin kendisini ve başkalarını anlama, duygularını yönetme ve sosyal çevresiyle etkileşim kurma süreçlerini kapsar. Bu süreç, karmaşık bilişsel ve sosyal öğrenme mekanizmalarına dayanır. Bu makalede, sosyal-duygusal gelişimi açıklayan temel kuramlar (bilişsel, psikanalitik ve sosyal öğrenme) ile benlik, cinsiyet ve mizaç gibi temel kavramlar incelenecektir.

Bilişsel Gelişim Kuramları ve Etkileri

Bilişsel gelişim, çocuğun dünyayı anlama biçimindeki değişimleri inceler.

• Jean Piaget: Gelişimi evrensel aşamalara ayırmıştır. 2-7 yaş arasını kapsayan “İşlem Öncesi Dönem”in en karakteristik becerilerinden biri, çocuğun -mış gibi yaptığı “sembolik oyundur”.
• Jerome Bruner: Bilginin zihinde temsil edilme biçimlerini sınıflandırmıştır. Bilginin “eylemler ve hareketler” (dokunma, inceleme) aracılığıyla saklandığı sınıflandırma şekli “eylemsel temsil”dir.
• Lev Vygotsky: Bilişsel gelişimin sosyal çevreden bağımsız olamayacağını savunmuştur. Ona göre, bir toplumun dilini ve kültürünü edinmenin kilit mekanizması “sosyal etkileşimdir”. Vygotsky’nin teorisi; iskele kurma, dil ve sosyokültürel bağlam gibi kavramlara dayanırken; “şema, özümleme ve uyum” gibi kavramlar Vygotsky’ye değil, Piaget’ye aittir.

Psikanalitik Kuramlar: Freud ve Horney

Psikanalitik kuramlar, gelişimin bilinçdışı süreçler ve erken çocukluk deneyimleriyle şekillendiğini savunur.

• Sigmund Freud: Kişiliği topografik (bilinç, bilinç öncesi, bilinçdışı) ve yapısal (id, ego, süperego) olarak ayırmıştır. Topografik kuramda insan hayatındaki en büyük etkiye sahip olan bölge “bilinç öncesi” değil, bilinçdışıdır. “Fallik evrede” (3-6 yaş), çocuğun aynı cinsten ebeveyni ile özdeşleşmesi (Oedipus/Elektra kompleksi) söz konusudur; bu evredeki kaygıların “motor becerileri geliştirmesi” gibi bir tanımlama kuramda yer almaz.
• Karen Horney: Freud’un biyolojik determinizmini eleştirerek sosyo-kültürel unsurlara vurgu yapmıştır. Ona göre “saldırganlık doğuştan değildir”; temel anksiyeteye karşı geliştirilen bir savunmadır.

Sosyal Öğrenme Kuramı (Albert Bandura)

Bandura’ya göre öğrenme, sadece doğrudan deneyimle değil, başkalarını gözlemleyerek de gerçekleşir. Bir öğrencinin ders materyali hakkında “not alması”, bilgiyi kalıcı hale getirmeyi amaçlayan “hatırda tutma” faktörüyle ilgilidir. Bandura’nın kuramındaki “öz yeterlik” kavramı, bireyin verilen bir durumda başarılı olacağına dair “inancıdır”. Bireyin kendini cezalandırmasının sonuçları arasında depresyon ve sıkılma (hareketsizlik) yer alabilir; “uyuşturucu bağımlılığı” ise bu sonuçlardan biri olarak doğrudan sayılmaz.

Duygusal Gelişim

Duygular, bireyin çevresiyle olan ilişkisini düzenler. “Fonksiyonalist (işlevselci) görüşe” göre duygular, hedeflere ulaşmak ve çevreye uyum sağlamak için yardımcı olur. Örneğin, hızla gelen bir bisikletten (tehlike) kaçınmak, korku duygusunun “çocukların hayatta kalmasına yardımcı olma” işlevini gösterir. John B. Watson gibi davranışçılar, duygusal tepkilerin çoğunun “klasik koşullama” yoluyla öğrenildiğini savunmuştur.

Cinsiyet Kimliği Gelişimi

Çocukların cinsiyet rollerini nasıl öğrendiklerine dair farklı kuramlar vardır:

• Psikanalitik Kuram: Cinsiyet gelişimini, çocuğun “aynı cinsiyetten ebeveyn ile özdeşleşmesi” (Oedipus/Elektra) sonucu olarak açıklar.
• Sosyal Öğrenme Kuramı: Çocukların, başkalarının (ebeveynler, medya vb.) cinsiyetle ilgili davranışlarını “gözlemleyerek” öğrendiğini savunur.
• Bilişsel Gelişim Kuramı (Kohlberg): Cinsiyet anlayışının bilişsel gelişimle paralel ilerlediğini ve “Cinsiyeti etiketleme → Cinsiyet stabilitesi → Toplumsal cinsiyet sabitliği” aşamalarıyla gerçekleştiğini belirtir.

Sosyal Gelişim: Mizaç ve Arkadaşlık

Sosyal gelişim, bebeğin doğuştan getirdiği mizaçla başlar. “Zor mizaçlı” bebeklerin en belirgin özelliği, “yeni rutinlere uyum sağlamada sorun yaşamalarıdır”. Çocukların arkadaşlık anlayışı da yaşla birlikte gelişir. Üç yaş civarında arkadaş çatışmaları başlar, ancak bu yaştaki bir çocuğun “birini arkadaş yapan şey hakkında” soyut bir konuşma yapması beklenmez. 2,5 yaşındaki çocuklar ise “mış gibi” yapmanın farkındadır ve oyun senaryolarında tamamlayıcı rollere (doktor-hasta) uyum sağlayabilirler.

1. Duygusal tepkilerin çoğunun koşulsuz uyaranlar (örneğin sıcaklık, yiyecek) ve nötr olaylar (örneğin bir annenin sesi veya yüzü) arasındaki öğrenilmiş ilişkilerin sonucu olduğuna inanmıştır. Böylece bu nötr olaylar klasik koşullama yoluyla duygusal tepkilere yol açmaktadır.
Duygusal tepkilerin ortaya çıkışını yukarıdaki şekilde açıklayan öğrenme teorisyeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Carroll Izard
B) Paul Ekman
C) John B. Watson
D) Michael Lewis
E) Linda Michalson

Cevap : C) John B. Watson

Açıklama : Davranışçı ekolün kurucularından olan **John B. Watson**, duygusal tepkilerin doğuştan gelen koşulsuz uyaranlar ile nötr olayların **klasik koşullama** yoluyla öğrenilmiş ilişkileri sonucu ortaya çıktığını savunmuştur.

2. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde çocukların bilişsel gelişim düzeyine dayanan cinsiyet anlayışının aşamaları sırasıyla verilmiştir?

A) Cinsiyeti etiketleme / Toplumsal cinsiyet sabitliği / Cinsiyet stabilitesi
B) Toplumsal cinsiyet sabitliği / Cinsiyet stabilitesi / Cinsiyeti etiketleme
C) Cinsiyet stabilitesi / Cinsiyeti etiketleme / Toplumsal cinsiyet sabitliği
D) Toplumsal cinsiyet sabitliği / Cinsiyeti etiketleme / Cinsiyet stabilitesi
E) Cinsiyeti etiketleme / Cinsiyet stabilitesi / Toplumsal cinsiyet sabitliği

Cevap : E) Cinsiyeti etiketleme / Cinsiyet stabilitesi / Toplumsal cinsiyet sabitliği

Açıklama : Lawrence Kohlberg’in Bilişsel Gelişim Teorisine göre cinsiyet anlayışının aşamaları sırasıyla: 1. **Cinsiyeti etiketleme** (Cinsiyetini doğru adlandırma), 2. **Cinsiyet stabilitesi** (Cinsiyetin zamanla değişmeyeceğini anlama) ve 3. **Toplumsal cinsiyet sabitliği** (Cinsiyetin duruma göre değişmeyeceğini anlama) şeklindedir.

3. Jerome Bruner’in bilişsel gelişim teorisinde dünya ile ilgili bilgi veya bilgilerin birey tarafından eylemler ve hareketler aracılığıyla saklandığı veya ezberlendiği sınıflandırma şekli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sembolik temsil
B) İmgesel temsil
C) Eylemsel temsil
D) Görsel temsil
E) İkonik temsil

Cevap : C) Eylemsel temsil

Açıklama : Jerome Bruner’in teorisine göre, dünya ile ilgili bilgilerin **eylemler ve hareketler** aracılığıyla saklanması, **Eylemsel temsil** (Enaktif dönem) olarak adlandırılır.

4. Aşağıdakilerden hangisi yetkeci/otoriter ebeveynlik stilinin ergenlik dönemi olası sonuçlarından biridir?

A) İsyan-ayaklanma
B) Uyuşturucu bağımlılığı
C) Zayıf öz-denetim
D) Düşmanlık
E) Ortalama akademik ve sosyal beceriler

Cevap : E) Ortalama akademik ve sosyal beceriler

Açıklama :

5. Bir toplumun dilini ve kültürünü edinmenin kilit mekanizmasının sosyal etkileşim olduğuna inanan teorisyen aşağıdakilerden hangisidir?

A) Piaget
B) Bandura
C) Vygotsky
D) Bronfenbrenner
E) Bruner

Cevap : C) Vygotsky

Açıklama : **Lev Vygotsky**, bilişsel gelişimin ve dil/kültür edinmenin temelini, bireyin çevresiyle girdiği **sosyal etkileşime** ve kültürel araçlara bağlayan teorisyendir.

6. Arkadaş çatışmasının başladığı yaş aşağıdaki seçeneklerin hangisinde verilmiştir?

A) 4 yaş
B) 2,5 yaş
C) 3 yaş
D) 2 yaş
E) 5 yaş

Cevap : C) 3 yaş

Açıklama :

7. Cinsiyet gelişimi, aynı cinsiyetten ebeveyn ile özdeşleşmenin sonucudur.
Cinsiyet kimliğinin gelişimini yukarıda verilen şekilde açıklayan kuram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bilişsel kuram
B) Biyolojik kuram
C) Cinsiyet şema kuramı
D) Psikanalitik kuram
E) Sosyal öğrenme kuramı

Cevap : D) Psikanalitik kuram

Açıklama : Sigmund Freud’un **Psikanalitik kuramına** göre, cinsiyet kimliği, fallik evrede çocuğun, karşı cinsten ebeveyne duyduğu çekimi bastırarak, **aynı cinsiyetten ebeveyn ile özdeşleşmesi** sonucu gelişir (Oedipus/Elektra kompleksi).

8. Aşağıdakilerden hangisinde Piaget’in işlem öncesi bilişsel gelişim döneminin karakteristik becerilerinden biri verilmiştir?

A) Kendini nesnelerden ve diğer insanlardan ayırt etme
B) Sembolik oyun
C) Nesne sürekliliği
D) Varsayımsal düşünme
E) Gelecek için planlamalar yapma

Cevap : B) Sembolik oyun

Açıklama : Piaget’in **İşlem Öncesi Dönemi** (2-7 yaş) için tipik olan özelliklerden biri, çocuğun dili ve **sembolleri** kullanmaya başlaması ve **Sembolik oyun** (mış gibi yapma) oynamasıdır. Nesne sürekliliği duyusal-motor, varsayımsal düşünme ise soyut işlemler dönemine aittir.

9. Aşağıda verilenlerden hangisi Vygotsky’nin teorisi ile ilgili bir açıklama değildir?

A) Bilişsel gelişim, devam eden bir süreç içinde meydana gelir.
B) Temel gelişimsel kavramlar şema, özümleme, uyum ve dengedir.
C) Bilişsel gelişim, iskele kurma ile bilişsel çıraklık gibi aktif sosyal bağlamlar yaratarak desteklenir.
D) Bilişsel gelişim, çocuğun yetiştiği sosyokültürel bağlama ve dil kullanımına bağlıdır.
E) Çocuk sözlü etkileşimlerle onları teşvik eden yetenekli başkaları ile etkileşime girdikçe bilişsel gelişim ilerler.

Cevap : B) Temel gelişimsel kavramlar şema, özümleme, uyum ve dengedir.

Açıklama : **Şema, özümleme, uyum ve denge** kavramları Jean Piaget’nin bilişsel gelişim teorisinin temelidir. **Vygotsky’nin teorisi** ise daha çok sosyal etkileşim, dil, sosyokültürel bağlam, iskele kurma ve bilişsel çıraklık (C, D, E) kavramlarını içerir.

10. Çocuklar cinsiyetle ilgili davranış ve beklentileri başkalarının davranışlarını gözlemleyerek öğrenirler.
Cinsiyet kimliğinin gelişimini yukarıdaki şekilde açıklayan kuram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bilişsel kuram
B) Cinsiyet şema kuramı
C) Biyolojik kuram
D) Sosyal öğrenme kuramı
E) Psikanalitik kuram

Cevap : D) Sosyal öğrenme kuramı

Açıklama : **Sosyal öğrenme kuramına** (Bandura) göre çocuklar, cinsiyet rollerini ve beklentilerini, çevrelerindeki insanların (ebeveyn, akran vb.) davranışlarını **gözlemleyerek** ve taklit ederek öğrenirler.

11. Aşağıdakilerden hangisi Bandura’ya göre kendini cezalandırmanın sonuçlarından biri olan ‘hareketsizlik’ ile ilgili göstergelerden biri değildir?

A) Sıkılma
B) Uyuşturucu bağımlılığı
C) Depresyon
D) Yön eksikliği
E) İlgisiz hissetme

Cevap : B) Uyuşturucu bağımlılığı

Açıklama : Bandura’ya göre **kendini cezalandırma** (Self-punishment), genellikle **hareketsizlik** (sıkılma, depresyon, ilgisizlik) veya **aşırı çaba** (yön eksikliği, başarısızlık) gibi sonuçlar doğurabilir. **Uyuşturucu bağımlılığı** ise genellikle daha geniş bir psikopatoloji veya problem davranış kategorisine girer, doğrudan hareketsizliğin bir göstergesi olarak kabul edilmez.

12. Ders materyali hakkında not alan bir öğrenci Bandura’nın Gözlemsel Öğrenme Süreçleri/Sosyal Öğrenmenin Bilişsel Mekanizması ile ilgili hangi faktörü işe koşmaktadır?

A) Öz kontrol
B) Taklit
C) Dikkat
D) Hatırda tutma
E) Güdülenme

Cevap : D) Hatırda tutma

Açıklama : Ders materyali hakkında **not almak**, bilginin zihinde kodlanmasını ve saklanmasını, yani bilginin hafızada kalıcı hale getirilmesini amaçlayan **Hatırda tutma** (Retention) faktörünü işe koşmaktadır.

13. Bandura’ya göre ….. bireyin verilen bir durumda ne kadar başarılı olacağına olan inancıdır.
Yukarıdaki cümlede yer alan boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) benlik
B) öz düzenleme
C) kendini cezalandırma
D) benlik saygısı
E) öz yeterlik

Cevap : E) öz yeterlik

Açıklama : Bandura’nın Sosyal Bilişsel Kuramında **Öz yeterlik** (Self-efficacy), bireyin belirli bir eylemi başarılı bir şekilde gerçekleştirebileceğine dair sahip olduğu **inançtır**.

14. Aşağıdakilerden hangisi Freud’un fallik evreye ilişkin tanımlamasında yer alan özelliklerden biri değildir?

A) Kız çocuklar Elektra kompleksi geliştirir.
B) Fallik evrede yaşanan kaygılar, çocuğun motor becerilerini geliştirir
C) Çocuklar aynı cinsiyetteki ebeveynlerine karşı rekabet geliştirir
D) Erkek çocuklar Oedipus karmaşası yaşar
E) Rekabet çatışmaları, çocuğun aynı cinsiyetten ebeveyni ile özdeşleşene kadar devam eder

Cevap : B) Fallik evrede yaşanan kaygılar, çocuğun motor becerilerini geliştirir

Açıklama : Freud’un Fallik evre (3-6 yaş) tanımlaması Oedipus/Elektra komplekslerini (A, D), aynı cinsten ebeveynle rekabeti (C) ve özdeşleşmeyi (E) içerir. Ancak Fallik evrede yaşanan kaygıların **motor becerileri geliştirdiği** (B) yönünde bir tanımlama Psikanalitik kuramda yer almaz.

15. I. Oyun senaryolarında örneğin doktor-hasta, anne-bebek gibi tamamlayıcı rollere uyum sağlayabilir.
II. Mış gibi yapmanın ne olduğunun farkındadır. Acıyormuş gibi aç bir bebek gibi davranabilir.
III. Arkadaş çatışması başlar.
Yukarıdaki maddelerde yaşlara göre arkadaşlığın gelişimi konusunda bilgiler verilmiştir. Bunlardan hangisi veya hangileri 2,5 yaş ile ilgilidir?

A) I ve III
B) Yalnız II
C) II ve III
D) I ve II
E) Yalnız I

Cevap : D) I ve II

Açıklama :

16. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde üç yaş çocuğunun arkadaşlık anlayışının gelişimi ile ilgili verilen bilgi yanlıştır?

A) “Bugün senin arkadaşın değilim.” gibi bir ifadeyle çıkarmak ve almak için arkadaşlığı referans olarak kullanabilir.
B) Sınırlı iletişim becerilerinin bir sonucu olarak dostluklar daha kısa sürelidir.
C) Arkadaş çatışması başlar.
D) Herhangi bir oyun eşini arkadaş olarak etiketleme eğilimindedir.
E) Birini arkadaş yapan şey hakkında konuşabilir.

Cevap : E) Birini arkadaş yapan şey hakkında konuşabilir.

Açıklama : Üç yaş çocuğunun arkadaşlık anlayışı oldukça yüzeyseldir ve somuttur. Genellikle birlikte oynadığı kişiyi “arkadaş” olarak görür; ancak “birini arkadaş yapan şey” gibi soyut bir konuyu açıklayabilecek bilişsel gelişim düzeyine sahip değildir. Bu tür neden–sonuç temelli sosyal analizler daha çok 6 yaş ve sonrası çocuklarda görülür.

17. Aşağıdakilerden hangisi zor mizaç özellikleri gösteren bebeklerle ilgili bir açıklamadır?

A) Yeni rutinlere uyum sağlamada sorun yaşarlar.
B) Düzenli beslenme ve uyku programlarına sahiptirler.
C) Aktivite düzeyleri oldukça düşüktür.
D) Diğer bebeklerden daha az olumlu/olumsuz duygusal aşırılıkları vardır.
E) Tekrar tekrar yeni deneyimlerle karşılaştıklarında ilgi göstermeye başlarlar

Cevap : A) Yeni rutinlere uyum sağlamada sorun yaşarlar.

Açıklama : **Zor mizaçlı** (Difficult Temperament) bebekler; düzensiz beslenme/uyku (B yanlış), yüksek aktivite düzeyi (C yanlış), yoğun olumsuz duygusal aşırılık (D yanlış) ve en önemlisi **yeni rutinlere ve durumlara uyum sağlamada sorun** (A) yaşama eğilimindedirler.

18. Freud’un topografik kişilik kuramı ile ilgili aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır?

A) Bilinç öncesinin insan hayatında büyük etkiye sahip olduğunu belirtmektedir.
B) Bilinç, dış dünyadan algılanan ya da bedenin kendi içinden gelen algıyı fark eden zihin bölgesidir.
C) Bilinçdışı/bilinçaltı, bireyin davranışlarını yönlendiren güdülerdir.
D) Bilinç, bilinç öncesi ve bilinçaltı ya da bilinçdışı olmak üzere üç kavram üzerinde şekillenmektedir.
E) Bilinç öncesi, dikkati zorlayarak bilinç düzeyinde algılanan bilişsel olaylardır

Cevap : A) Bilinç öncesinin insan hayatında büyük etkiye sahip olduğunu belirtmektedir.

Açıklama : Freud’un Topografik Kuramında insan hayatındaki en büyük etkiye sahip olan bölge **Bilinç öncesi** (A) değil, **Bilinçdışıdır**. Bilinç öncesi, dikkatle bilince çağrılabilen bilgileri içerir.

19. ….. göre, duygular hedeflere ulaşmak ve çevreye uyum sağlamak için yardımcı olur.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Fonksiyonalist (işlevselci) görüşe
B) Öğrenme teorisine
C) Bilişsel teoriye
D) Psikanalitik teoriye
E) Genetik-olgunlaşma teorisine

Cevap : A) Fonksiyonalist (işlevselci) görüşe

Açıklama : **Fonksiyonalist (İşlevselci) görüşe** göre, duygular evrimsel bir amaca hizmet eder ve bireyin **hedeflere ulaşmasına** ve **çevreye uyum sağlamasına** yardımcı olan adaptif araçlardır.

20. Hızla gelen üç tekerlekli bisikleti görünce bisiklet yolundan kendini dışarı atmak.
Yukarıda verilen örnek, duyguların hangi işlevi ile ilgilidir?

A) Duygular çocukların hayatta kalmasına yardımcı olur.
B) Çocukların beden sağlığını etkiler.
C) Duygular bir iletişim biçimi olarak hizmet eder.
D) Çocukların bilişsel işlevlerini etkiler
E) Duygular çocuklara refahı ile ilgili bilgi sağlar.

Cevap : A) Duygular çocukların hayatta kalmasına yardımcı olur.

Açıklama : Hızla gelen tehlikeli bir nesneyi görünce hissedilen **korku** duygusu, bireyin **hayatta kalmak** için hızlı ve koruyucu bir tepki (kendini dışarı atmak) vermesine neden olur. Bu, duyguların **hayatta kalmaya yardımcı olma** işleviyle ilgilidir (A).