Üstün Zekalı ve Yetenekli Çocuklar ve Eğitimleri 2025-2026 Vize Soruları

Giriş

Üstün zekalı ve yetenekli bireyler, yaşının veya grubunun çok ilerisinde performans gösteren özel gereksinimli çocuklardır. Özel yetenekli bireyin tanımı, güncel **2018 Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği**’nde, **”yaşıtlarına göre daha hızlı öğrenen, yaratıcılık, sanat, liderlik kapasitesinde önde olan”** birey olarak yer almıştır. Ancak bu alandaki temel sorun, **”zeka ve yetenek kavramlarının tanımları konusunda araştırmacıların fikir birliğine varmış olmamasıdır”**. Bu makalede, üstün zekâ tanımları, gelişim özellikleri ve duygusal ihtiyaçları incelenecektir.

Zekâ Kuramları ve Tanımlamalar

Zekâ ve yetenek kavramlarının genetik ve çevresel faktörlerin etkisiyle şekillendiği kabul edilmektedir. Bu alanda farklı ölçütler ve teoriler geliştirilmiştir:

• • IQ Odaklı Tanım: **Lewis Terman**, Simon ve Binet’nin zekâ testini (Stanford-Binet) kullanarak, üstün zekâlı bireyi **”140 ve üzeri IQ puanına sahip kişi”** şeklinde tanımlayan ilk araştırmacılardandır. ABD’de IQ testini takiben en sık kullanılan ikinci araç, **”Öğretmen değerlendirme ölçekleri”**dir.

• • Çoklu Zekâ Teorisi: **Howard Gardner**, zekâyı tek bir yapı olarak değil, birbirinden bağımsız **9** zekâ türü (Sözel, Mantıksal, Müziksel, vb.) olarak tanımlamıştır. Kelimelerin anlamlarına, ritimlere karşı hassas olma ve şair gibi mesleklerle ilişkilendirilme **”sözel-dilsel zekâsı”**nın özellikleridir.
  • Yıldız Modeli: **Abraham Tannenbaum** tarafından geliştirilmiştir. Üstün zekâlı olmak için Genel yetenek, Özel yetenek, Zihinsel olmayan unsurlar (motivasyon), Çevresel destek ve Tesadüf/Şans faktörleri gerekir; **”Mükemmellik”** bir faktör olarak yer almaz.

• Akıcı ve Kristalize Zekâ: Zekâyı Akıcı (hız, problem çözme) ve Kristalize (bilgi birikimi) zekâ olarak ayıran araştırmacı **Raymond Cattell**’dir.

Üstün Zekâlıların Gelişim Özellikleri

Üstün zekâlı çocuklar, bilişsel alanda hızlı bir gelişim seyri gösterirler. **”Bilişsel gelişim”**, bireyin çevreyi ve dünyayı anlarken gerçekleştirdiği zihinsel faaliyetlerin tümüdür.

• • Bilişsel Özellikler: **”Doymak bilmez öğrenme istekleri”**, **”bir alanda derinlemesine bilgi sahibi olma”** eğilimleri, **”üstün bir çalışma azmi”** ve **”parçadan bütüne varma”** becerileri tipiktir. Bu çocuklar, kolay konulara değil, **zorlayıcı** konulara yönelirler. İleri düzey dil yeteneği sayesinde akranlarından önce konuşma ve okumayı öğrenebilirler.

• Dil ve Sosyal İlişkiler: Üst düzey dil yeteneği bu çocukların “her zaman arkadaşları tarafından sevilmelerini sağlamaz”; farklı ilgi alanları bazen sosyal uyum sorunlarına yol açabilir.
• Beyin ve Müzik: Mutlak kulağa sahip kişilerde, ses işleme ile ilişkili olan **sol planum temporale** bölgesinin **daha büyük** olduğu görülmüştür; “daha küçüktür” ifadesi yanlıştır. Üstün müzik yeteneği olanlarda sağ ve sol beyin yarımküreleri birlikte işleme katılır.

Duygusal Gelişim ve Koruyucu Önlemler

Üstün zekâlı ve yetenekli çocuklar, hem akademik hem de sosyal-duygusal alanda sıkıntılar yaşayabilirler.

• • Pozitif Parçalanma: Polonyalı psikiyatrist **Kazimierz Dabrowski** tarafından geliştirilen **Pozitif Parçalanma Teorisi**, üstün yetenekli bireylerin duygusal yoğunluğunu ve iç çatışmalarını (parçalanma) olumlu bir gelişim için gerekli bir adım olarak açıklar.

• • Aşırı Duyarlılık: Dabrowski’nin kuramında yer alan **”Psikomotor aşırı duyarlılık”**, hareket, huzursuzluk, hızla konuşma gibi fiziki belirtilerle karakterize edilir.
  • Sosyal/Duygusal Destek: Üstün zekâlı çocukların duygusal gelişimini desteklemek için duygularını kabul eden, benlik saygısını destekleyen ve olumlu bir çevre sunan yaklaşımlar esastır. “Rekabetçi bir ortam oluşturmak”, kaygı ve sosyal izolasyonu artıracağı için destekleyici bir unsur değildir.

• Öğretmen Kriterleri: Öğretmenler, öğrencinin **”sosyo-ekonomik düzeyini”** değil, “hızlı ve kolay öğrenme”, “yaratıcılık” ve “merak” gibi bilişsel özelliklerini dikkate alarak yetenekli olduğunu belirlemelidir.

Sonuç

Üstün zekâlı çocukların eğitimi, hızlı öğrenmeleri kadar, duygusal ve sosyal ihtiyaçlarının da bütüncül olarak karşılanmasını gerektirir. Bu çocukların yetiştirilmesinde, bireyin bilişsel süreçlerini inceleyen **”Biliş”** kavramı ve öğretmenlerin bu alandaki rehberliği kritik öneme sahiptir. **ARGEM okulları** ise 2017 yılında kurulmuştur.

1. Üstün yetenekli bireyler, bütün gelişim alanlarında gerçekleşen hızlı bir gelişim seyri içerisindedirler.
Aşağıda verilenlerden hangisi üstün zekâlı çocukların hızlı gelişim özelliklerinden değildir?

A) Öğrenilmesi kolay olan konulara olan yönelimleri
B) Üstün bir çalışma azmine ve odaklanabilme becerisine sahip olmaları
C) Parçadan bütüne varma ve genelden özele gitme becerileri
D) Doymak bilmez öğrenme istekleri ve yüksek merakları
E) Bir alanda derinlemesine bilgi sahibi olma istekleri

Cevap : A) Öğrenilmesi kolay olan konulara olan yönelimleri

Açıklama : Üstün zekalı çocuklar, kolay konulara değil, **zorlayıcı** ve **derinlemesine** bilgi sahibi olabilecekleri konulara yönelme eğilimindedirler. Diğer şıklar (B, C, D, E) üstün zekalı çocukların tipik hızlı gelişim özelliklerindendir.

2. Abraham Tannenbaum (1983) üstün zekâyı açıklamak için “Yıldız Modelini geliştirmiştir. Üstün zekâlı olmak için gerekli olduğunu düşündüğü beş faktörden bahsetmiştir.
Bu bağlamda aşağıdakilerden hangisi bu faktörlerden biri değildir?

A) Genel yetenek
B) Mükemmellik
C) Zihinsel olmayan unsurlar
D) Özel yetenek
E) Çevresel destek

Cevap : B) Mükemmellik

Açıklama : Abraham Tannenbaum’un **Yıldız Modeli**’nde bahsettiği beş faktör: Genel yetenek (A), Özel yetenek (D), Zihinsel olmayan unsurlar (C), Çevresel destek (E) ve Tesadüf/Şans faktörüdür. **Mükemmellik** (B) bir faktör olarak yer almaz.

3. Gardner zekâyı tanımlarken birçok yeteneğin bir araya gelerek zekayı oluşturduğunu söylemiştir.
Buna göre Gardner, birbirinden bağımsız kaç zekâ türü olduğundan bahsetmiştir?

A) 9
B) 5
C) 8
D) 6
E) 7

Cevap : A) 9

Açıklama : Howard Gardner, başlangıçta 7, daha sonra 8 ve son olarak 9 zekâ türünden bahsetmiştir. Güncel literatürde kabul edilen sayı **9**’dur (Sözel, Mantıksal, Görsel, Bedensel, Müziksel, Kişilerarası, Özedönük, Doğacı ve Varoluşsal zekâlar).

4. ARGEM (Araştırma Geliştirme Eğitim ve Uygulama Merkezi) okulları kaç yılında kurulmuştur?

A) 2007
B) 2009
C) 2017
D) 2019
E) 2012

Cevap : C) 2017

Açıklama :

5. Pozitif (olumlu) parçalanma teorisi bir kişilik gelişim teorisi olarak üstün yeteneklilerin eğitiminde önemli bir katkı sunmaktadır
Bu teorinin teorisyeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Freud
B) Piaget
C) Erikson
D) Dabrowski
E) Skinner

Cevap : D) Dabrowski

Açıklama : **Pozitif (Olumlu) Parçalanma Teorisi** (Theory of Positive Disintegration), Polonyalı psikiyatrist **Kazimierz Dabrowski** tarafından geliştirilmiş ve üstün yetenekli bireylerin duygusal gelişimini açıklamada kullanılmıştır.

6. Özel yetenekli birey, yaşıtlarına göre daha hızlı öğrenen, yaratıcılık, sanat, liderliğe ilişkin kapasitede önde olan, özel akademik yeteneğe sahip, soyut fikirleri anlayabilen, ilgi alanlarında bağımsız hareket etmeyi seven ve yüksek düzeyde performans gösteren birey olarak tanımlanmaktadır.
Yukarıdaki tanım kaç yılında yayınlanan Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’nde yer almaktadır?

A) 2000
B) 2018
C) 2006
D) 2012
E) 1991

Cevap : B) 2018

Açıklama : Özel yetenekli bireyin yukarıda verilen tanımı, güncel olarak kabul edilen **2018** yılında yayınlanan Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’nde yer almaktadır.

7. Müzik yeteneği yüksek olan kişiler için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Müziği okuma sol inferior (aşağı) frontal korteksle ilgili bulunmuştur.
B) Daha yoğun bir sol beyin nöral aktivitesine sahiptirler.
C) Mutlak kulağa sahip kışilerde sol planum temporale daha küçüktür
D) Üstün müzik yeteneği olan kişilerde hemisferler arasındaki nöral bağlantıların daha yoğun olduğu görülmektedir.
E) Müziksel bir eylem sırasında beynin sağ ve sol yarı bölgelerinin her ikisinin de işleme katıldığı bir süreç söz konusudur.

Cevap : C) Mutlak kulağa sahip kişilerde sol planum temporale daha küçüktür

Açıklama : Mutlak (kusursuz) kulağa sahip kişilerde, genellikle ses işleme ve depolama ile ilişkili olan **sol planum temporale** bölgesinin daha **büyük** olduğu gösterilmiştir. Daha küçüktür ifadesi yanlıştır.

8. üstün zekalı bireyi Simon ve Binet’nin geliştirdiği Stanford-Binet Zekâ Testi ile ölçülen “140 ve üzeri IQ puanına sahip kişi şeklinde tanımlamıştır.
Yukarıdaki cümledeki boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) Spearman
B) Gardner
C) Sternberg
D) Guilford
E) Terman

Cevap : E) Terman

Açıklama : **Lewis Terman**, Simon ve Binet’nin zekâ testini (Stanford-Binet) kullanarak, üstün zekâlı bireyleri **140 ve üzeri IQ puanına** sahip kişiler şeklinde tanımlayan ilk araştırmacılardan biridir.

9. Gardner’in çoklu zekâ teorisine göre ….. yüksek olan kişiler kelimelerin anlamlarına, seslere ritimlere karşı hassastırlar. Şair, yazar, politikacı gibi meslek insanlarının bu zekâ türünde ileri olduğu düşünülmektedir.
Yukarıdaki boşluğa getirilebilecek en uygun ifade aşağıdakilerden hangisidir?

A) sözel-dilsel zekâsı
B) görsel-uzamsal zekası
C) mantıksal-matematiksel zekâsı
D) müziksel-ritmik zekâsı
E) bedensel-kinestetik zekâsı

Cevap : A) sözel-dilsel zekâsı

Açıklama : Kelimelerin anlamlarına, seslere ve ritimlere karşı hassas olma ve şair, yazar gibi mesleklerle ilişkilendirilme **Sözel-dilsel zekâsı**’nın özellikleridir.

10. Aşağıdakilerden hangisi Schack ve Starko (1990)’a göre öğretmenlerin bir öğrencinin yetenekli olduğunu belirlemede kullandıkları kriterlerden biri değildir?

A) Hızlı ve kolay öğrenir.
B) Kendi öğrenmesini başlatır.
C) Yaratıcıdır.
D) Meraklıdır.
E) Sosyo-ekonomik düzeyi yüksektir.

Cevap : E) Sosyo-ekonomik düzeyi yüksektir.

Açıklama : Öğretmenlerin yetenekli öğrencileri belirlemede kullandıkları kriterler (hızlı öğrenme, yaratıcılık, merak, motivasyon) çocuğun bilişsel ve davranışsal özellikleridir. **Sosyo-ekonomik düzeyi yüksektir** (E) ise bir yetenek belirleme kriteri değildir.

11. Bebeklikten yetişkinliğe kadar bireyin çevreyi, dünyayı etkili bir şekilde anlama ve düşünme yollarının bütünü….. meydana getirmektedir.
Yukarıdaki boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) psikomotor gelişimi
B) fiziksel gelişimi
C) duygusal gelişimi
D) duyusal gelişimi
E) bilişsel gelişimi

Cevap : E) bilişsel gelişimi

Açıklama : Bireyin çevreyi, dünyayı **anlama** ve **düşünme** yollarının bütünü, bebeklikten yetişkinliğe kadar süren **bilişsel gelişimi** meydana getirir.

12. Aşağıdakilerden hangisi Sternberg ve Zhang’ın beşgen kuramına göre bir kişinin üstün zekalı olabilmesi için karşılaması gereken ölçütlerden biri değildir?

A) Kanıtlanabilirlik
B) Yüksek motivasyon
C) Mükemmellik
D) Nadir olma
E) Değerli olma

Cevap : B) Yüksek motivasyon

Açıklama :

13. Kristalize zekadan bahseden araştırmacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Spearman
B) Piaget
C) Fontana
D) Cattell
E) Horn

Cevap : D) Cattell

Açıklama : Zekâyı **Akıcı Zekâ** (Fluid Intelligence) ve **Kristalize Zekâ** (Crystallized Intelligence) olarak iki ana bileşene ayıran araştırmacı **Raymond Cattell**’dir.

14. ABD’de üstün zekâlıların değerlendirmesinde IQ testini takiben okullarda en sık kullanılan ikinci araç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Liderlik ölçekleri
B) Öğretmen değerlendirme ölçekleri
C) Grup başarı testleri
D) Psikologtan alınan formlar
E) Yaratıcılık testleri

Cevap : B) Öğretmen değerlendirme ölçekleri

Açıklama : ABD’de üstün zekâlıların değerlendirilmesinde, IQ testlerinden sonra en sık kullanılan ikinci araç **Öğretmen değerlendirme ölçekleri**’dir. Bu ölçekler, öğretmenin gözlemlerine dayanır.

15. ….. bireyin çevresindeki dünyayı anlarken ve öğrenirken gerçekleştirdiği zihinsel faaliyetlerin tümüdür.
Yukarıdaki cümledeki boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) Beyin işleyişi
B) Üst biliş
C) Bilişsel gelişim
D) Beyin gelişimi
E) Biliş

Cevap : C) Bilişsel gelişim

Açıklama :

16. Hareket, huzursuzluk, aktif ve enerjik olma için artırılmış bir kapasite, hızı konuşma, belirgin heyecan, yoğun fiziksel etkinlik olarak açıklanan Dabrowski’nin aşırı duyarlık alanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Zihinsel/entelektüel aşırı duyarlılık
B) Duyularla ilgili aşırı duyarlılık
C) Psikomotor aşırı duyarlılık
D) Hayal gücü (imgeleme) alanında aşırı duyarlılık
E) Duygusal aşırı duyarlılık

Cevap : C) Psikomotor aşırı duyarlılık

Açıklama : **Hareket**, huzursuzluk, **aktif ve enerjik olma** kapasitesi, hızı konuşma gibi fiziki belirtilerle karakterize edilen Dabrowski’nin aşırı duyarlık alanı **Psikomotor aşırı duyarlılık**’tır.

17. İnsanlar doğuştan, dil öğrenebilmek için özel bir mekanizmaya sahiptir. Bu mekanizma, çocuğun yakınında konuşulan dili içselleştirmesini, kurallarını anlayıp öğrenmesini, sonra da uygun kurallar ile konuşmasını sağlar. Bu mekanizma sayesinde tüm çocuklar aynı aşamalardan ve kritik dönemlerden geçerek, biyolojik olarak belli düzeyde, yürümeyi öğrenir gibi konuşmayı öğrenmektedirler.
Yukarıdaki paragrafı savunan görüş aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bilişsel yaklaşım
B) Davranışçı yaklaşım
C) Ana dili yaklaşımı
D) Biyolojik yaklaşım
E) Psikolinguistik yaklaşım

Cevap : E) Psikolinguistik yaklaşım

Açıklama :

18. Aşağıdakilerden hangisi üstün zekâlı ve yetenekli çocukların sosyal ve duygusal gelişimini destekleyici unsurlardan biri değildir?

A) Rekabetçi bir ortam oluşturmak
B) Desteklemek ve anlaşıldığını hissettirmek
C) Benlik saygısımı desteklemek
D) Duygularını kabul etmek
E) Olumlu bir çevrede büyümek

Cevap : A) Rekabetçi bir ortam oluşturmak

Açıklama : Üstün zekâlı çocukların sosyal ve duygusal gelişimini desteklemek için destek, anlaşıldığını hissetme, benlik saygısı ve duyguları kabul etme esastır. **Rekabetçi bir ortam oluşturmak** (A) ise bu çocuklarda mükemmeliyetçilik, kaygı ve sosyal izolasyon gibi sorunları artırarak destekleyici unsur olmaktan çıkar.

19. Aşağıdakilerden hangisi üstün zekâlı çocuklar için söylenemez?

A) Akranlarından daha hızlı öğrenirler.
B) Çoğu zaman dili ustalıkla kullanırlar.
C) İleri düzey okuduğunu anlama üstün zekâlı çocukların üst düzey kitaplar okumalarını sağlar.
D) Üst düzey dil yeteneği bu çocukların her zaman arkadaşları tarafından sevilmelerini sağlar.
E) Akranlarından önce konuşma ve okumayı öğrenebilirler.

Cevap : D) Üst düzey dil yeteneği bu çocukların her zaman arkadaşları tarafından sevilmelerini sağlar.

Açıklama : Üstün zekalı çocukların üst düzey dil yeteneği ve farklı ilgi alanları, bazen akranlarıyla iletişim kurma zorluklarına ve sosyal dışlanmaya neden olabilir. Bu nedenle **her zaman arkadaşları tarafından sevilmelerini sağlar** (D) ifadesi söylenemez.

20. Zeka ve yetenek ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Araştırmalar zeka, yetenek ve yaratıcılık kavramlarının tümünde genetik aktarımın ve çevrenin etkili olduğunu göstermektedir.
B) İlk üstün zeka araştırmacılarının çoğu, “üstün zekalı”, “dahi” ve “yetenekli” kelimelerini neredeyse birbirlerinin yerine kullanmışlardır.
C) Biyolojik tanımlar zekayı çevreye adaptasyon olarak görür.
D) Zeka ve yetenek kavramlarının tanımları konusunda araştırmacılar fikir birliğine varmışlardır.
E) Üstün zekalı ve yetenekli çocuklar gerek akademik hayatlarında gerekse sosyal duygusal alanda ve hatta meslek seçimlerinde pek çok sıkıntı yaşamaktadırlar.

Cevap : D) Zeka ve yetenek kavramlarının tanımları konusunda araştırmacılar fikir birliğine varmışlardır.

Açıklama : **Zekâ ve yetenek** kavramlarının tanımı, tarih boyunca farklı teorisyenler ve kuramlar tarafından yapılmış olup, bu konuda araştırmacılar arasında hala **fikir birliği yoktur** (D yanlıştır).