Karşılaştırmalı Siyaset 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Karşılaştırmalı siyaset, farklı siyasal sistemleri, rejimleri ve siyasi davranışları analiz eden bir disiplindir. Disiplinin temel amacı tanımlamak, sınıflandırmak, hipotez test etmek ve tahmin yapmaktır; ancak “yanlışlanamaz bir sonuca varmak” bilimsel bir amaç değildir. Bu alanda David Easton’un “siyasal sistem modeli” gibi davranışçı yaklaşımlar, sistemin krizlerini “sisteme olan desteğin düşmesi ve taleplerin tatmin edilememesi” üzerinden açıklar. Bu makalede, modernleşme, demokratikleşme dalgaları, yönetim sistemleri ve küreselleşme gibi konular incelenecektir.

Modernleşme ve Demokratikleşme

Modernleşme teorisine göre, “ekonomik gelişme ile siyasi gelişme (demokrasi) arasında doğru orantılı bir ilişki vardır”. Samuel Huntington’un “Demokratikleşmenin Üçüncü Dalgası” teorisine göre, ilk ters dalga, 1922’de Mussolini’nin İtalya’da iktidara gelmesiyle başlamıştır. Geddes’in diktatörlük tanımları ise iktidar partisinin ordu vesayeti altında olmasından ziyade, muhalefetin engellenmesi gibi faktörlere odaklanır.

Rejim sınıflandırmalarında, Juan Linz ve Alfred Stepan’a göre diktatörlükleri demokrasiden ayıran asli unsur, “çok partili ve adil seçimlerin” hayata geçirilmemesidir. Rekabetçi otoriter rejimler de seçim yapar, ancak bu seçimler “adil değildir”. “Doğrudan Demokrasi” kavramı ise vatandaşların kararları bizzat almasını ifade eder; “yöneticilerin doğrudan seçilmesi ve vatandaşlar adına karar vermesi” temsili demokrasinin özelliğidir.

Devlet Kapasitesi ve Sivil-Asker İlişkileri

Devletler, kapasite ve özerkliklerine göre sınıflandırılır. Kapasitesi ve özerkliği yüksek olan devlete “Güçlü Devlet” denir. Sıcak çatışma olmamasına rağmen vatandaşlarına hizmet götürmede zorlanan devlet ise “Zayıf Devlet”tir. Sivil-asker ilişkilerinde “Uyum Teorisi”nin temel göstergelerinden biri “Askeri Tarz”dır. Afrika’daki askeri darbelerin nedenleri arasında ordunun polis gücü olarak kullanılması ve pretoryan mücadeleler yer alırken; “sivil denetimin demokratik ilkelere dayandırılması” darbeleri önleyen bir faktördür, nedenlerinden biri değildir.

Yönetim Sistemleri ve Seçimler

Farklı ülkeler farklı yönetim ve seçim sistemleri uygular.

• Seçim Sistemleri: Almanya’da karma seçim sistemi (MMP) uygulanır.
• Parlamenter Sistemler: Sartori’nin sınıflandırmasında “eşitsizler üzerinde birinci” (Başbakanın baskın olduğu) modele İngiltere örnek verilebilir. Yürütme istikrarını destekleyici anayasal mekanizmaları içeren sisteme ise “Aklileştirilmiş Parlamenter Sistem” denir.

Küreselleşme ve Ekonomi Politiği

Küreselleşme, ulaşım ve iletişimin ucuzlaması gibi olumlu sonuçlar doğururken, “ülkeler arasındaki eşitsizliğin artması” gibi olumsuz sonuçlara da yol açmıştır. Ekonomik yönetimde Merkez Bankası’nın temel müdahale aracı, “piyasadaki para arzını ve faiz oranını belirlemektir”.

1. Aşağıdaki hangi ülkede karma seçim sistemi uygulanmaktadır?

A) Yeni Zellanda
B) Amerika Birleşik Devletleri
C) Hindistan
D) İngiltere
E) Almanya

Cevap : E) Almanya

Açıklama : Almanya’da karma seçim sistemi (Mixed-Member Proportional Representation – MMP) uygulanmaktadır.

2. Karşılaştırmalı siyaset alanındaki modernleşme teorisinin temel iddiası aşağıdakilerden hangisidir?

A) İklimi soğuk olan ülkelerin insanları modernleşmeye ve siyasi gelişmeye daha açıktır.
B) Bazı dinler modernleşmeye engeldir.
C) Ekonomik gelişme ile siyasi gelişme arasında doğru orantılı bir ilişki vardır.
D) Alt gelir gruplarında sınıf bilincinin gelişmesi ile daha istikrarlı bir demokrasi oluşur.
E) Dış güçler bazı durumlarda demokratikleşmeyi engellemektedir.

Cevap : C) Ekonomik gelişme ile siyasi gelişme arasında doğru orantılı bir ilişki vardır.

Açıklama : Modernleşme teorisi, sosyo-ekonomik gelişmenin (ekonomik gelişme) siyasi sonuçları (siyasi gelişme/demokratikleşme) olacağını varsayar.

3. Huntington’ın Demokratikleşmenin Üçüncü Dalgası Teorisi’ne göre ilk ters dalga hangi dönemde başlar?

A) Amerika Birleşik Devletleri’nde 1820’li yıllarda başlar.
B) Mussolini’nin İtalya’da iktidara geldiği 1922 tarihiyle başlar.
C) Yunanistan’da Albaylar Cuntası adıyla anılan ve 1967-1974 yıllarına yayılan askeri diktatörlük süreci ile başlar.
D) Latin Amerika ülkelerinde 1974 yılında başlar.
E) II. Dünya Savaşı sonrası başlar.

Cevap : B) Mussolini’nin İtalya’da iktidara geldiği 1922 tarihiyle başlar.

Açıklama : Huntington’ın Üçüncü Dalga teorisine göre, I. Demokratikleşme Dalgası’nı takip eden ilk ters dalga, 1922’de Mussolini’nin İtalya’da iktidara gelmesiyle başlayan dönemdir.

4. Aşağıdakilerden hangisi Geddes’in diktatörlük tanımında başvurduğu ölçütlerden biri değildir?

A) İktidar partisinin meclisteki sandalyelerin en az üçte ikisini denetlemesi
B) Minimalist demokrasinin temel unsurlarından birinin eksik olması
C) İktidar partisinin ordu vesayeti altında olması
D) Muhalefet partilerinin ciddi kurumsal engellerle karşı karşıya kalması
E) Muhalefet partilerinin yasaklanması

Cevap : C) İktidar partisinin ordu vesayeti altında olması

Açıklama : Geddes’in diktatörlükleri sınıflandırma ölçütleri arasında, iktidar partisinin ordu vesayeti altında olması gibi özel bir durum değil, daha çok siyasi kısıtlamalar ve seçim manipülasyonları yer alır.

5. Karşılaştırmalı siyasetteki davranışçı akımın en önemli örneklerinden biri olan David Easton’un modeline göre bir siyasal sistem hangi durumda kriz ile karşılaşır?

A) Seçimler sonucunda bir hükümet kurulamaması durumunda
B) Sisteme olan desteklerin düşmesi ve taleplerin tatmin edilememesi durumunda
C) Dünyayı yöneten ailelerin ülkeye nifak sokması durumunda
D) Büyük küresel güçlerle ideolojik bir zıtlık oluşması durumunda
E) Uluslararası sistemdeki tedarik zincirinde bir problem olması durumunda

Cevap : B) Sisteme olan desteklerin düşmesi ve taleplerin tatmin edilememesi durumunda

Açıklama : David Easton’un siyasal sistem modelinde, sistemin çevre ile etkileşiminde (girdiler-talepler ve destekler) bir denge bozulması (destek düşmesi ve taleplerin karşılanamaması) kriz veya sistemin çöküşü ile sonuçlanabilir.

6. Çok vakalı karşılaştırmalarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) İstisna oluşturan ülkelerin tespit edilmesini sağlarlar.
B) Değişken merkezlidirler.
C) Ülkeler bir analiz birimi olarak kabul edilirler.
D) Yaygın olarak nitel yöntemler kullanılır.
E) Gözlem sayısını arttırıp genelleme yapmayı amaçlarlar.

Cevap : D) Yaygın olarak nitel yöntemler kullanılır.

Açıklama : Çok vakalı (Large-N) karşılaştırmalar, genellikle **nicel (istatistiksel)** yöntemleri kullanır. Nitel yöntemler (QCA, durum çalışması) ise daha çok az vakalı (Small-N) karşılaştırmalarda yaygındır.

7. Linz ve Stephan’a göre genel olarak diktatörlükleri tanımlayan asli unsur ….. hayata geçirilmemesidir.
Yukarıdaki cümlede boşluğa gelebilecek en doğru ifade aşağıdakilerden hangisidir?

A) muhalefet partilerinin siyasal özgürlüklerinin
B) çok partili ve adil seçimlerin
C) temel hak ve özgürlüklerin
D) özgür ve bağımsız basının
E) toplumsal çoğulculuğun

Cevap : B) çok partili ve adil seçimlerin

Açıklama : Juan Linz ve Alfred Stepan’a göre diktatörlükleri ve demokrasileri ayıran temel minimalist ayrım, **çok partili ve adil seçimlerin** hayata geçirilmemesi/yapılmamasıdır. (Bu, minimalist demokrasi tanımının temelidir.)

8. Aşağıdakilerden hangisi Afrika kıtasında görülen askeri darbelerin nedenleri arasında değildir?

A) Askerlerin personel ve bütçe taleplerinin siviller tarafından reddedilmesi
B) Ordunun polis gücü olarak kullanılması
C) Pretoryan mücadelenin varlığı
D) Sivil denetimin demokratik ilkelere dayandırılması
E) Çeşitli etnik grupların siyasetten dışlanması

Cevap : D) Sivil denetimin demokratik ilkelere dayandırılması

Açıklama : **Sivil denetimin demokratik ilkelere dayandırılması** darbeyi tetikleyici bir neden değil, ordunun siyasete karışmasını engelleyen ve darbe riskini azaltan bir unsurdur. Diğer şıklar (A, B, C, E) darbe nedenleri olarak sıklıkla gösterilir.

9. Doğrudan demokrasiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Yöneticilerin doğrudan seçilmesi ve vatandaşlar adına karar vermesi ilkesine dayanır.
B) Yüksek nüfuslu ülkelerde uygulanması zordur.
C) Yurttaşların kararları müzakere etmeleri söz konusudur.
D) Yasalar doğrudan yurttaşlar tarafından yapılır.
E) Uygulama düzeyinde İsviçre kantonlarında örneklerine rastlanmaktadır.

Cevap : A) Yöneticilerin doğrudan seçilmesi ve vatandaşlar adına karar vermesi ilkesine dayanır.

Açıklama : **Doğrudan Demokrasi**, yurttaşların temsilciler aracılığıyla değil, kararları bizzat almasını içerir. Yöneticilerin seçilmesi ve onlar adına karar vermesi **Temsili (Dolaylı) Demokrasi’nin** ilkesidir.

10. Ülke toprakları içinde herhangi bir sıcak çatışma hali olmamasına rağmen devletin vatandaşlarına hizmet getirmede zorluk çektiği durum aşağıdaki kavramlardan hangisi ile ifade edilmektedir?

A) Çökmüş devlet
B) Başarısız devlet
C) Özerk devlet
D) Etkin devlet
E) Zayıf devlet

Cevap : E) Zayıf devlet

Açıklama : Sıcak çatışma olmamasına rağmen devletin temel kamu hizmetlerini yerine getirmede zorlanması **Zayıf Devlet** kavramı ile tanımlanır. **Başarısız Devlet** (Failed State), bu zayıflığın ileri bir aşamasıdır ve genellikle otorite boşluğu veya çatışma içerir.

11. Aşağıdakilerden hangisi karşılaştırmalı siyasetin amaçlarından biri değildir?

A) Tanımlamak ve betimlemek
B) Sınıflandırmak
C) Hipotez test etmek
D) Yanlışlanamaz bir sonuca varmak
E) Tahmin yapmak

Cevap : D) Yanlışlanamaz bir sonuca varmak

Açıklama : Bilimsel yöntemler (Karşılaştırmalı Siyaset de dahil), **yanlışlanabilir** hipotezlerle çalışır. **Yanlışlanamaz** (Falsifiable olmayan) bir sonuca varmak, bilimsel bir amaç değildir.

12. “Bir ülkede sürekli ve düzenli olarak, karşılığında ücret veya gelir elde edilerek çalışılan işlerin sayısı veya oranı” olarak tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Eşitsizlik
B) Büyüme
C) İş gücü
D) İşsizlik
E) İstihdam

Cevap : E) İstihdam

Açıklama : Bu tanım, ücret veya gelir karşılığında düzenli olarak çalışılan iş sayısını veya oranını ifade eden **İstihdam** kavramına aittir.

13. Sartori’nin sınıflandırdığı parlamenter hükümet etme biçimlerinden biri olan eşitsizler üzerinde birinci şeklindeki işleyişe aşağıdaki hangi ülke örnek olarak verilebilir?

A) İsrail
B) Fransa
C) İngiltere
D) Portekiz
E) Almanya

Cevap : C) İngiltere

Açıklama : Giovanni Sartori’nin parlamenter sistem sınıflandırmasında **eşitsizler üzerinde birinci** (prime minister predominant) biçimi, yürütmenin (Başbakan) yasama üzerindeki üstünlüğünün çok belirgin olduğu ve güçlü parti disiplinine sahip olduğu sistemleri ifade eder. **İngiltere** (Westminster modeli), bu durumun en bilinen örneğidir.

14. Aşağıdakilerden hangisi, David Pion-Berlin’in tanımlamasıyla ordunun kurumsal özerkliğine ait uzmanlık alanları arasında sayılabilir?

A) Subay ve astsubay maaşlarının ödenmesi
B) Savunma sanayinin geliştirilmesi
C) Şehit aileleriyle dayanışma derneklerinin kurulması
D) Güvenlik konularında medyayı bilgilendirme
E) Askeri eğitim ve doktrinin şekillendirilmesi

Cevap : E) Askeri eğitim ve doktrinin şekillendirilmesi

Açıklama : David Pion-Berlin’e göre ordunun kurumsal özerkliği, **Askeri eğitim ve doktrinin şekillendirilmesi** gibi ordunun temel mesleki işlevlerini ve iç dinamiklerini kapsayan alanlarda sivil müdahalenin olmamasına işaret eder.

15. Aşağıdakilerden hangisi küreselleşmenin olumlu sonuçlarından sayılamaz?

A) Finansal işlemlerin elektronik ortamda hızla yapılabilmesi
B) Ulaşım araçlarının ucuz ve erişilebilir hale gelmesi
C) Temel tüketim mallarının ucuzlaması
D) Ülkeler arasındaki eşitsizliğin artması
E) Kültürel ürünlerin dünya piyasasına açılabilmesi

Cevap : D) Ülkeler arasındaki eşitsizliğin artması

Açıklama : Küreselleşme genellikle, zengin ve fakir ülkeler (veya ülke içindeki gruplar) arasındaki ekonomik ve sosyal eşitsizliğin artmasına neden olan bir etki olarak eleştirilir. Bu, **olumsuz** bir sonuçtur.

16. Merkez bankası, ekonomiye müdahale şekli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gümrük vergilerini düzenleyerek
B) Piyasadaki para arzını ve faiz oranını belirleyerek
C) Piyasadaki mal ve hizmetlerin fiyatlarını belirleyerek
D) Ekonomide yatırım yapılması gereken sektörleri belirleyerek
E) Sosyal harcamalara karar vererek

Cevap : B) Piyasadaki para arzını ve faiz oranını belirleyerek

Açıklama : Merkez bankaları, esas olarak **para politikası** araçlarını (para arzı, faiz oranları) kullanarak ekonomiye müdahale ederler. Diğer şıklar (Gümrük, Sektörler, Sosyal Harcamalar) maliye politikası veya hükümetin sorumluluğundadır.

17. Aşağıdakilerden hangisi, uyum teorisinin temel göstergelerindendir?

A) Sivil-siyasi karar alma süreçleri
B) Rejimin demokratikliği
C) Askeri tarz
D) Militarizm düzeyi
E) Silah alımlarında askerin rolü

Cevap : C) Askeri tarz

Açıklama : **Uyum teorisi** (Congruence Theory), ordunun sivil toplumun siyasi kültürü ve değerleri ile uyumunu inceler. Askeri organizasyonun yapısı, askeri doktrin ve **Askeri Tarz** bu teorinin temel göstergelerindendir.

18. Aşağıdakilerden hangisi kapasitesi ve özerkliği yüksek olan devleti tanımlamaktadır?

A) Güçlü devlet
B) Ceberrut devlet
C) Otoriter devlet
D) Liberal devlet
E) Demokrat devlet

Cevap : A) Güçlü devlet

Açıklama : Siyaset biliminde **Kapasite** (hedeflerine ulaşma yeteneği) ve **Özerklik** (toplumsal çıkar gruplarından bağımsız karar alma yeteneği) özelliklerinin yüksek olduğu devletler **Güçlü Devlet** olarak tanımlanır.

19. Aklileştirilmiş parlamenter sistemin temel özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yürütme istikrarını destekleyici anayasal mekanizmalar
B) Bakanlar kurulu için güven oyu zorunluluğunun bulunması
C) İki parti sistemi
D) Dar bölge çoğunluk seçim sistemi
E) Başbakanın ayrı bir seçimle belirlenmesi

Cevap : A) Yürütme istikrarını destekleyici anayasal mekanizmalar

Açıklama : **Aklileştirilmiş (Rasyonelleştirilmiş) Parlamenter Sistem**, yürütmenin (hükümetin) istikrarını artırmak amacıyla, hükümeti düşürmeyi zorlaştıran (yapıcı güvensizlik oyu gibi) **anayasal mekanizmaları** içerir.

20. Aşağıdakilerden hangisi rekabetçi otoriter rejimlerin özelliklerinden biri değildir?

A) Seçimlerin adil olması
B) Seçim sonuçlarına ilişkin manipülasyonlar
C) Seçim sonuçlarına büyük önem atfedilmesi
D) Muhalefete yönelik baskı ve kısıtlamalar
E) Devlet kaynaklarının iktidar partisi tarafından sınırsızca kullanımı

Cevap : A) Seçimlerin adil olması

Açıklama : **Rekabetçi otoriter rejimler** (Competitive Authoritarian Regimes), seçimleri bir cephe olarak kullanır, ancak bu seçimler **adil değildir** (manipülasyonlar, baskılar, kaynak kullanımı). Adil seçimler, demokratik rejimlerin özelliğidir.