Değişim Sosyolojisi 2025 2026 Vize Soruları

Giriş

Değişim sosyolojisi, toplumların zaman içindeki dönüşümünü, bu dönüşüme yol açan etkenleri ve süreçleri inceleyen bir alandır. Aydınlanma döneminden itibaren “toplum” kavramı daha genel bir anlama kavuşmuş ve toplumsal değişim “İlerlemecilik” olarak adlandırılmıştır. Bu makalede, toplumsal değişimi açıklayan temel kuramlar, düşünürler ve modern dönemdeki değişim dinamikleri ele alınacaktır.

Klasik Sosyolojik Kuramlar

Sosyolojinin kurucuları, değişimi farklı perspektiflerden açıklamışlardır:

• Auguste Comte: Toplumsal değişimin bilimsel yasalarla (Üç Hal Yasası) açıklanabileceğini savunan “Pozitivizm” akımının öncüsüdür.
• Herbert Spencer: Toplumu biyolojik bir organizmaya benzetmiş ve değişimi “sosyal evrim” olarak görmüştür. Spencer’ın “En uygun olanın yaşaması” ilkesi, Darwin’den ziyade Lamarck’ın fikirlerine dayanır.
• Karl Marx: Toplumsal değişimin motoru olarak ekonomiyi (altyapı) görür; bu görüşe “İktisadi Determinizm” denir. Marx, tarihsel süreçte toplumların İlkel, Antik, Feodal, Kapitalist ve Sosyalist aşamalardan geçtiğini savunur. Kullandığı diyalektik yöntemi ise Hegel’den almıştır.
• Emile Durkheim: Değişimi iş bölümü ve “sosyal dayanışma” (mekanik/organik) üzerinden açıklar. Hızlı değişim dönemlerinde normların çökmesiyle ortaya çıkan kuralsızlık durumuna “anomi” adını verir.
• Adam Smith: İş bölümü analizini geliştiren ilk sosyal bilimcidir. Toplumsal ilerlemeyi Avcılık, Hayvancılık, Tarım ve Ticaret aşamalarıyla açıklar.

Modern Kuramlar ve Yaklaşımlar

Klasik kuramların makro (büyük ölçekli) açıklamalarının yerini zamanla daha ampirik ve spesifik çalışmalar almıştır. Anthony Giddens’ın “Yapılaşma Kuramı”, yapı ile aktörün birbirini karşılıklı şekillendirdiğini savunur. George Ritzer ise küreselleşme ile birlikte toplumların tüketim kalıplarının benzeşmesini “Toplumun McDonaldlaştırılması” kavramıyla açıklar. Charles Tilly, toplumsal hareketleri incelerken sınıf çıkarından ziyade “kolektif talepler ve kamusal eylemler” üzerinde durmuştur.

Değişimin Faktörleri

Toplumsal değişim, çeşitli faktörlerin etkisiyle gerçekleşir. Nüfus hareketleri ve yapısındaki köklü değişimler “Demografik devrim” olarak adlandırılırken; salgınlar, afetler ve coğrafi konum “doğal unsurlar” grubuna girer. Nüfus artışı ise doğal değil, demografik bir faktördür. Demografik, sosyal ve iktisadi etkenlerin birleşimiyle oluşan değişimler genellikle “orta ölçekte” değerlendirilir.

1. Aydınlanmacılar, insan bilgisinin gelişmesi sonucunda doğanın düzenini keşfetmesiyle gerçekleşen toplumsal değişimi aşağıdaki ifadelerden hangisiyle adlandırmaktadır?

A) Olgunlaşma
B) İlerlemecilik
C) Akılcılaşma
D) Düzen
E) Faydacılık

Cevap : B) İlerlemecilik

Açıklama : Aydınlanma dönemi düşünürleri, aklın ve bilimin gelişimiyle toplumların sürekli daha iyiye doğru gittiğine inanmışlar ve bu süreci “İlerlemecilik” (Progressivism) fikriyle açıklamışlardır.

2. Adam Smith’e göre toplumsal ilerlemenin ikinci safhasında aşağıdaki aşamalardan hangisi yer almaktadır?

A) Avcılık
B) Ticaret
C) Hayvancılık
D) Tarım
E) Dinlerin Doğuşu

Cevap : C) Hayvancılık

Açıklama : Adam Smith, toplumların gelişimini dört aşamada inceler: 1. Avcılık, 2. Çobanlık/Hayvancılık, 3. Tarım, 4. Ticaret.

3. Aşağıdakilerden hangisi Karl Marx’a göre antikiteden sonraki tarihsel aşamayı temsil etmektedir?

A) Feodal toplum
B) Komünal toplum
C) Tarım toplumu
D) Burjuva toplumu
E) İmparatorluklar

Cevap : A) Feodal toplum

Açıklama : Marx’ın tarihsel materyalizm şemasında sıralama şöyledir: İlkel Komünal Toplum -> Antik (Köleci) Toplum -> Feodal Toplum -> Kapitalist (Burjuva) Toplum -> Sosyalist/Komünist Toplum.

4. Yapı ile aktörün birbirini karşılıklı olarak şekillendirdiğini savunan görüş aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yapılaşma
B) Modernleşme
C) İşlevselcilik
D) Devrim
E) Yapısalcılık

Cevap : A) Yapılaşma

Açıklama : Anthony Giddens’ın “Yapılaşma Kuramı” (Structuration Theory), yapının ve eyleyenin (aktörün) birbirini karşılıklı olarak inşa ettiğini ve dönüştürdüğünü savunur.

5. Charles Tilly’e göre aşağıdakilerden hangisi toplumsal hareketleri oluşturan unsurlardan biri değildir?

A) Kamusal eylemler
B) Medya, propaganda faaliyetleri
C) Kolektif talepler
D) Kamusal temsil
E) Sınıf çıkarı

Cevap : E) Sınıf çıkarı

Açıklama : Charles Tilly, toplumsal hareketleri açıklarken “WUNC” (Değerlilik, Birlik, Sayı, Bağlılık) ve repertuarlar (kamusal eylemler) üzerinde durur. “Sınıf çıkarı” daha çok Marksist analize özgü bir kavramdır; Tilly ise siyasal süreçlere odaklanır.

6. George Ritzer dünya toplumlarının tüketim kalıpları üzerinden gittikçe birbirine benzemeye başlamalarını aşağıdaki kavramlardan hangisi ile adlandırmaktadır?

A) Toplumun McDonaldlaştırılması
B) Yeni sosyal hareketler
C) Tüketimcilik
D) Sanayi ötesi toplum
E) Küreselleşme

Cevap : A) Toplumun McDonaldlaştırılması

Açıklama : George Ritzer, “Toplumun McDonaldlaştırılması” kavramıyla, verimlilik, hesaplanabilirlik, öngörülebilirlik ve denetim ilkelerinin toplumun her alanına yayılarak dünyayı tektipleştirdiğini savunur.

7. Demografik, sosyal, siyasal ve iktisadi etkenler çerçevesinde toplumsal yapıda farklılaşmaya dayanan değişimler ….. ölçektedir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) küçük
B) siyasal
C) büyük
D) evrimsel
E) orta

Cevap : E) orta

Açıklama :

8. Aşağıdakilerinden hangisi toplumsal değişmedeki doğal unsurlara bir örnek değildir?

A) Salgınlar
B) Coğrafi şekiller
C) Afetler
D) Nüfus artışı
E) Denize göre konum

Cevap : D) Nüfus artışı

Açıklama : Salgınlar, coğrafi şekiller, afetler ve konum “fiziki çevre/doğal” faktörler grubuna girerken; nüfus artışı “demografik” faktörler grubunda incelenir.

9. Karl Marx’ın toplumsal değişimde ekonominin belirleyici olduğu yönündeki fikri aşağıdaki kavramlardan hangisiyle adlandırılmaktadır?

A) İktisadi determinizm
B) Modernite
C) İlerlemecilik
D) Yenilikçilik
E) Teknik uygarlık

Cevap : A) İktisadi determinizm

Açıklama : Marx’a göre altyapı (ekonomi), üstyapıyı (hukuk, siyaset, din vb.) belirler. Bu görüş “İktisadi Determinizm” veya Tarihsel Materyalizm olarak adlandırılır.

10. Emile Durkheim’a göre toplumsal değişimde morfolojik ögeler ile sosyal kurumların etkileşimini sağlayan unsur aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dini yaşam
B) Sanayinin gelişmesi
C) Evrim
D) Siyasal değişim
E) Sosyal dayanışma

Cevap : E) Sosyal dayanışma

Açıklama : Durkheim’ın sosyolojisinde toplumu bir arada tutan ve kurumlar arası etkileşimi sağlayan temel güç “Sosyal Dayanışma”dır (Mekanik ve Organik dayanışma).

11. İnsanlık tarihinde büyük dönüşümlere yol açan kapsamlı nüfus hareketlerine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tarihsel ilerleme
B) Evrim
C) Afet
D) Dönüşüm
E) Demografik devrim

Cevap : E) Demografik devrim

Açıklama : Nüfus yapısında, doğum ve ölüm oranlarında meydana gelen köklü ve kalıcı değişimler “Demografik Devrim” veya “Demografik Geçiş” olarak adlandırılır.

12. 19. yüzyılda Evrim Teorisini sosyal alana uygulayan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Auguste Comte
B) G. W. F. Hegel
C) Herbert Spencer
D) Immaunel Kant
E) Charles Darwin

Cevap : C) Herbert Spencer

Açıklama : Biyolojik evrim ilkelerini topluma uyarlayarak “Sosyal Darwinizm”in temellerini atan ve “En uygun olanın hayatta kalması” terimini sosyolojide kullanan kişi Herbert Spencer’dır.

13. Herbert Spencer’ın sosyal evrim fikrinin temeli aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

A) Comte
B) Marx
C) Darwin
D) Lamark
E) Hegel

Cevap : D) Lamark

Açıklama : Spencer, evrimsel görüşünü Darwin’den önce geliştirmişti ve büyük ölçüde Jean-Baptiste Lamarck’ın “kazanılmış özelliklerin aktarılması” ilkesine dayanıyordu.

14. Durkheim toplumsal değişmenin hızına bağlı olarak toplumdaki birtakım değer uyuşmazlıklarının ortaya çıkmasını ….. olarak adlandırmaktadır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) uzmanlaşma
B) anomi
C) intihar
D) iş bölümü
E) toplumsal bütünleşme

Cevap : B) anomi

Açıklama : Anomi, hızlı toplumsal değişim dönemlerinde eski normların zayıflaması ve yenilerinin henüz oturmaması sonucu oluşan “kuralsızlık” durumudur.

15. Sosyolojik düşüncede toplumların gelişimi ve değişimi hakkındaki baskın teori olan iş bölümü analizini ilk defa tam olarak geliştiren sosyal bilimci aşağıdakilerden hangisidir?

A) Emile Durkheim
B) Saint-Simon
C) Karl Marx
D) Adam Smith
E) Auguste Comte

Cevap : D) Adam Smith

Açıklama : İş bölümü kavramını ekonomik ve toplumsal gelişimin motoru olarak ilk kez kapsamlı şekilde analiz eden, “Ulusların Zenginliği” eseriyle Adam Smith’tir.

16. Sosyolojide toplumsal değişimle ilgili çalışmaların gelişim seyri nasıldır?

A) Küçük ölçekli incelemelerden büyük ölçekli incelemelere doğru
B) Mikro kuramlardan makro kuramlara doğru
C) Evrimsel modellerden devrimsel modellere doğru
D) Büyük ölçekli kuramsal çalışmalardan küçük ölçekli ampirik çalışmalara doğru
E) Ampirik incelemelerden mantıksal modellere doğru

Cevap : D) Büyük ölçekli kuramsal çalışmalardan küçük ölçekli ampirik çalışmalara doğru

Açıklama : Sosyolojinin ilk dönemlerinde (Comte, Spencer, Marx) tüm insanlık tarihini açıklayan büyük (makro) kuramlar hakimken, zamanla daha spesifik, orta boy ve ampirik (gözleme dayalı) çalışmalar ağırlık kazanmıştır.

17. Karl Marx’ın toplumsal değişmeyi kavramsallaştırırken kullandığı diyalektik metodun kaynağı aşağıdaki düşünürlerden hangisidir?

A) Auguste Comte
B) G. W. F. Hegel
C) Immanuel Kant
D) Ludwig Feuerbach
E) David Ricardo

Cevap : B) G. W. F. Hegel

Açıklama : Marx, diyalektik (tez-antitez-sentez) yöntemini Hegel’den almıştır. Ancak Hegel’in “idealist” diyalektiğini tersine çevirerek “materyalist” bir zemine oturtmuştur.

18. Auguste Comte’un bilimin toplumsal değişim yasalarının keşfinde temel rol oynadığımı ifade eden teorisine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Aydınlanma
B) Pozitivizm
C) Tarihsel materyalizm
D) Evrim
E) Diyalektik

Cevap : B) Pozitivizm

Açıklama : Pozitivizm, toplumsal olayların da doğa bilimleri gibi gözlem ve deney yoluyla incelenebileceğini ve kesin yasaların (Üç Hal Yasası gibi) keşfedilebileceğini savunan yaklaşımdır.

19. ….. itibaren toplum kavramı, kolektif insan varlığının temel biçimi olarak daha genel bir anlama kavuşmuştur.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Hümanizma döneminden
B) Orta Çağ’dan
C) Aydınlanma döneminden
D) Rönesans’tan
E) Viktoryen dönemden

Cevap : C) Aydınlanma döneminden

Açıklama : Aydınlanma dönemiyle birlikte “toplum”, devletten ve dinden ayrı, kendi yasaları olan bağımsız bir varlık alanı olarak görülmeye başlanmış ve modern sosyolojinin zemini hazırlanmıştır.

20. Herbert Spencer’e göre sosyal evrimin ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sosyal mübadele
B) En hızlı olanın yaşaması
C) En uygun olanın yaşaması
D) En güçlü olanın yaşaması
E) Doğal ayıklanma

Cevap : C) En uygun olanın yaşaması

Açıklama : Spencer, evrim sürecini “En uygun olanın hayatta kalması” (Survival of the fittest) ilkesiyle özetlemiştir. Bu ilke, çevreye en iyi uyum sağlayanların varlığını sürdüreceğini ifade eder.