MUH305U Maliyet Ve Yönetim Muhasebesi Ünite -2

Üretim işletmelerinde mamul maliyetinin en önemli iki bileşeni olan hammadde (ilk madde ve malzeme) ve işçilik maliyetleri, maliyet muhasebesinin temel taşlarını oluşturur. Bu ünite, bu maliyetlerin sınıflandırılmasını, takibini, muhasebeleştirilmesini ve kontrolünü ele almaktadır.

1. İlk Madde ve Malzeme Maliyetleri

Üretim sürecinde kullanılan her türlü madde ve malzeme bu kapsamda değerlendirilir. Ancak maliyetlerin doğru hesaplanabilmesi için niteliklerine göre sınıflandırılmaları gerekir:

Sınıflandırma:

İlk Madde (Hammadde): Mamulün bünyesine giren ve temel yapısını oluşturan maddelerdir (Örn: Mobilya için kereste, Ceket için kumaş).

Yardımcı Madde: Mamulün bünyesinde yer alan ancak ilk maddeye göre değeri düşük olan veya miktarı kolayca belirlenemeyen maddelerdir (Örn: Tutkal, vida, iplik, düğme).

İşletme Malzemesi: Üretim faaliyetlerinin yürütülmesi için gerekli olan ancak mamulün bünyesine girmeyen malzemelerdir (Örn: Makine yağı, temizlik malzemeleri).

Maliyet Açısından Sınıflandırma:

Direkt İlk Madde ve Malzeme: Hangi mamul için ne kadar tüketildiği kolayca ve ekonomik olarak izlenebilenlerdir. Doğrudan mamul maliyetine yüklenirler.

Endirekt Malzeme: Mamulle doğrudan ilişkilendirilemeyen veya takibi ekonomik olmayan (yardımcı madde ve işletme malzemeleri gibi) kalemlerdir. Bunlar Genel Üretim Maliyetleri (GÜM) kapsamında takip edilir ve dağıtım anahtarlarıyla mamullere yüklenir.

Hammadde ve Malzeme Akışı ve Muhasebeleştirme:

Satın Alma: Malzemeler satın alındığında, fatura bedeline nakliye, sigorta, gümrük gibi elde etme maliyetleri eklenir; iade edilecek KDV ve iskontolar düşülür. Bu toplam tutar “150 İlk Madde ve Malzemeler” hesabının borcuna kaydedilir. Dövizle yapılan alımlarda, işlem tarihindeki kur esas alınır.

Üretime Sevk: Üretim bölümleri malzeme talep ederken Malzeme İstek Fişi düzenler. Bu belgeye dayanılarak malzemeler ambardan çıkarılır. Direkt malzemeler “710 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri”, endirekt olanlar ise “730 Genel Üretim Giderleri” hesabına borç, “150” hesabına alacak kaydedilir.

Stok Değerleme ve Envanter Yöntemleri:

Sürekli Envanter Yöntemi: Stok hareketlerinin (giriş-çıkış) anlık olarak takip edildiği yöntemdir. Stok miktarı ve maliyeti her an bilinebilir.

Aralıklı Envanter Yöntemi: Stokların dönem boyunca kaydı tutulmaz, dönem sonunda sayım yapılarak tüketilen miktar ve kalan stok belirlenir. Formül: Tüketilen = Dönem Başı + Alışlar – Dönem Sonu.

Değerleme Yöntemleri: Stoktan üretime gönderilen malzemelerin maliyetini belirlemek için FIFO (İlk Giren İlk Çıkar), LIFO (Son Giren İlk Çıkar) veya Ortalama Maliyet yöntemleri kullanılır. Enflasyonist ortamlarda LIFO yöntemi, üretime son giren (yüksek fiyatlı) malzemeleri gönderdiği için üretim maliyetini yüksek, dönem sonu stok değerini ve kârı düşük gösterir.

Stok Kontrolü:

Ekonomik Sipariş Miktarı (EOQ): Sipariş verme maliyeti ile stok bulundurma maliyetini dengeleyerek toplam stok maliyetini minimize eden sipariş miktarını belirler.

ABC Yöntemi: Stokları önem derecelerine (parasal değer ve kullanım miktarı) göre A (en önemli), B ve C olarak sınıflandırarak, özellikle A grubu üzerinde sıkı kontrol sağlar.

Soru İlişkisi: Ünite sonu sorularında (Soru 1), ceket üretiminde kullanılan “kumaş”ın İlk Madde olduğu; (Soru 2) üretime gönderilen malzemelerin Malzeme İstek Fişi’ne işlendiği; (Soru 3) malzeme alımında borçlandırılacak hesabın 150. İlk Madde ve Malzeme olduğu vurgulanmıştır. Ayrıca (Soru 5) ithal edilen hammaddenin maliyetine kur, gümrük ve nakliyenin eklendiği, KDV’nin dahil edilmediği bir hesaplama sorusu yer almaktadır.

2. İşçilik Maliyetleri

İşçilik, hammaddenin mamule dönüştürülmesi için harcanan insan emeğidir.

Sınıflandırma:

Direkt İşçilik: Mamulün üretiminde bizzat çalışan ve maliyeti mamulle doğrudan ilişkilendirilebilen işçiliktir (Örn: Montaj işçisi). “720 Direkt İşçilik Giderleri” hesabında izlenir.

Endirekt İşçilik: Üretime doğrudan katılmayan ancak destek sağlayan işçiliktir (Örn: Ustabaşı, bakımcı, temizlikçi). Ayrıca direkt işçilerin üretim dışı zamanları (boş zaman, izin) da bu kapsama girer. “730 Genel Üretim Giderleri” hesabında izlenir.

Ücret Sistemleri:

Zaman Esası: Çalışılan süreye göre ücret ödenir.

Akort (Parça Başı) Esası: Üretilen birim miktarına göre ücret ödenir. Verimliliği artırıcı etkisi vardır.

Primli Sistem: Asgari bir ücretin üzerine performans kriterlerine göre ek ödeme yapılır.

Özellikli İşçilik Konuları ve Muhasebeleştirme:

Fazla Mesai: Normal süreyi aşan çalışmalar için ödenen zamlı kısımdır. Kapasite yetersizliği gibi genel nedenlerle yapılıyorsa zam kısmı GÜM’e, özel bir sipariş için yapılıyorsa siparişin direkt işçilik maliyetine eklenir.

Boşa Geçen Zaman: Makine arızası, malzeme bekleme gibi nedenlerle çalışılmayan sürelerdir. Olağan (kaçınılmaz) boş zamanlar GÜM olarak kaydedilirken; deprem, grev gibi olağandışı ve kontrol edilemeyen nedenlerle oluşanlar “680 Çalışmayan Kısım Gider ve Zararları” hesabına aktarılır.

İzin ve İkramiyeler: Yıllık izin ve ikramiyeler, ödeme yapıldığında değil, tahakkuk ettikçe aylara bölünerek maliyetlere yansıtılmalıdır. Genellikle GÜM kapsamında değerlendirilir.

İşveren Payları: SGK ve İşsizlik Sigortası işveren payları, işçilik maliyetinin bir parçasıdır ve genellikle GÜM olarak kaydedilir.

Soru İlişkisi: Soru 7’de deprem gibi kontrol dışı bir nedenle ortaya çıkan boş zaman işçiliğinin 680. Çalışmayan Kısım Gider ve Zararları hesabına kaydedileceği sorulmuştur. Soru 8’de para akordu sistemine göre bir işçinin ürettiği parça sayısı (900 adet) ve parça başı ücret (30 TL saat ücreti / saatte 6 adet üretim = 5 TL/adet) üzerinden aylık ücretinin hesaplanması (900 x 5 = 4.500 TL) istenmiştir.

3. Maliyet Sapmaları

Standart maliyet sistemi kullanan işletmelerde, planlanan (standart) maliyetler ile gerçekleşen (fiili) maliyetler arasındaki farklar analiz edilir.

Hammadde Sapmaları:

Fiyat Sapması: (Fiili Fiyat – Standart Fiyat) x Satın Alınan Miktar.

Miktar Sapması: (Fiili Miktar – Standart Miktar) x Standart Fiyat.

İşçilik Sapmaları:

Ücret Sapması: (Fiili Saat Ücreti – Standart Saat Ücreti) x Fiili Süre.

Süre (Verim) Sapması: (Fiili Süre – Standart Süre) x Standart Ücret.

Sapma Yorumu: Fiili maliyetin standart maliyetten düşük olması Olumlu Sapma, yüksek olması ise Olumsuz Sapma (İşletme aleyhine) olarak adlandırılır.

Soru İlişkisi: Soru 9’da toplam işçilik sapması sorulmuştur. Fiili maliyet (820.000 TL), standart maliyetten (960.000 TL) düşük olduğu için 140.000 TL Olumlu sapma vardır. Soru 10’da ise hangi durumun olumsuz sapma olduğu sorulmuş, Fiili sürenin Standart süreden büyük olması (E şıkkı) maliyeti artıracağı için olumsuz sapma olarak işaretlenmiştir.

Özetle: 2. Ünite, hammadde ve işçilik gibi temel üretim girdilerinin maliyet muhasebesi sistemindeki döngüsünü detaylandırır. Malzemelerin stoklanması, değerlenmesi ve üretime sevki ile işçilik ücretlerinin hesaplanması ve dağıtımı, doğru ürün maliyeti hesaplaması için kritiktir. Ayrıca standart maliyetler ile fiili sonuçların karşılaştırılması (sapma analizi), yöneticilere maliyet kontrolü açısından hayati veriler sunar.

1. Ceket üretip satan bir işletme açısından üretimde kullanılan “kumaş” aşağıdaki maliyet sınıflarından hangisinde gruplandırılır?

A) İlk Madde
B) Yardımcı Madde
C) İşletme Malzemesi
D) İşletme Maddesi
E) Yardımcı Malzeme

Cevap : A) İlk Madde

Açıklama : Mamulün (ceketin) bünyesine giren, onun temel yapısını oluşturan ve üretimdeki tüketimi doğrudan ölçülebilen maddelere **İlk Madde (Hammadde)** denir. Kumaş, ceket üretiminin temel unsurudur.
Diğer şıkların değerlendirilmesi:
B) Yardımcı Madde: Mamulün bünyesine giren ancak miktar veya değer olarak daha az önemli olan maddelerdir (Örneğin: İplik, düğme).
C) İşletme Malzemesi: Üretim faaliyetlerini sürdürmek için kullanılan ancak mamulün bünyesine girmeyen maddelerdir (Örneğin: Makine yağı, temizlik malzemesi).

2. Üretime gönderilen ilk madde ve malzemelerin işlendiği belge aşağıdakilerden hangisidir?

A) Malzeme istek fişi
B) Ambar çıkış fişi
C) Malzeme sevk fişi
D) Malzeme iade fişi
E) Tahsil fişi

Cevap : C) Malzeme sevk fişi

Açıklama : Üretim birimlerinin talebi üzerine ambardan çıkan malzemelerin, ilgili maliyet yerlerine (üretim bölümlerine) gönderilmesi sırasında düzenlenen ve malzeme çıkışını belgeleyen fişe **Malzeme Sevk Fişi** denir.
Diğer şıkların değerlendirilmesi:
A) Malzeme İstek Fişi: Üretim birimlerinin ambardan malzeme talep etmek için düzenledikleri belgedir; henüz gönderim gerçekleşmemiştir.
D) Malzeme İade Fişi: Üretimde kullanılmayan veya artan malzemenin ambara geri gönderilmesi için kullanılır.

3. Dönem başı itibariyle işletmenin ambarında tanesini 10 TL fiyatla satın aldığı 200 adet hammadde bulunmaktadır. Dönem içerisinde 12 TL birim fiyatla 1.000 adet daha hammadde alan işletmenin dönem sonunda ambarında 300 adet hammadde kaldığı belirlenmiştir. İşletme, stok maliyetini İlk-Giren-İlk-Çıkar (FİFO) yönteminin kullanmaktadır. Buna göre satın aldığı hammaddelerin muhasebe kaydında borçlandırılacak hesap aşağıdakilerden hangisidir?

A) 150. İlk Madde ve Malzeme
B) 710. Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri
C) 711. Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri Yansıtma
D) 151. Yarı Mamuller Üretim
E) 730. Genel Üretim Giderleri

Cevap : A) 150. İlk Madde ve Malzeme

Açıklama : İşletmeler hammadde veya malzeme **satın aldıklarında**, bu malzemeler henüz tüketilmediği için bir varlık olarak **150. İlk Madde ve Malzeme** hesabının borcuna kaydedilir. Stok değerleme yöntemi (FIFO, LIFO vb.) satın alma kaydındaki hesabı değiştirmez, sadece tutarı ve çıkış sırasını etkiler.
Diğer şıkların değerlendirilmesi:
B) 710. Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri: Malzeme üretime gönderildiğinde (tüketildiğinde) kullanılır.
D) 151. Yarı Mamuller Üretim: Üretim süreci devam ederken biriken maliyetlerin izlendiği hesaptır.

4. Stok değerleme ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Son-giren-ilk-çıkar varsayımını uygulayan işletmelerin dönem sonu stokları son alınan stoklardır.
B) Aralıklı envanter yönteminde kaybolan, kırılan vb. hammadde miktarının belirlenmesi için dönem sonu hammadde miktarının ölçülmesi yeterlidir.
C) Sürekli envanter yönteminde mamul stok kartı hazırlanmamaktadır.
D) Sürekli envanter yönteminde mamul satıldığında hemen ambardan çıkışı görülmektedir.
E) Gerçek parti maliyeti yönteminde ilk alınan mamul maliyeti gerçek maliyet olarak tüm stoklarda uygulanmaktadır.

Cevap : D) Sürekli envanter yönteminde mamul satıldığında hemen ambardan çıkışı görülmektedir.

Açıklama : **Sürekli envanter yönteminde**, her giriş ve çıkış işlemi anında kayıtlara işlenir. Bu sayede mamul satıldığında stoklardan çıkışı anlık olarak görülür ve satılan mamulün maliyeti her satışta belirlenir.
Diğer şıkların değerlendirilmesi:
A) Yanlıştır: LIFO (Son Giren İlk Çıkar) yönteminde son girenler üretime/satışa gider, dönem sonu stokları **ilk alınanlardan** (en eski) oluşur.
B) Yanlıştır: Aralıklı envanterde dönem içi çıkışlar takip edilmediği için, dönem sonu sayımda bulunamayan malların tamamı (kayıp/çalıntı dahil) üretime verilmiş gibi “kullanılan” olarak işlem görür; kayıplar net olarak ayırt edilemez.

5. İşletme 1$ = 3,50 TL iken yurtdışından 10.000$ bedelle hammadde satın almıştır. 700 TL Gümrük Vergisi ve 1.200 TL KDV’nin yanı sıra hammaddelerin işletme ambarına getirilmesi için 1.000 TL nakliye bedeli ödenmiştir. Satın alımdan kaynaklanan borcun ödenmesi 1 ay sonra 1$ = 4TL iken gerçekleştirilmiştir. Bu bilgilere göre söz konusu hammaddelerin satın alma maliyeti kaç TL’dir?

A) 36.700 TL
B) 37.900 TL
C) 41.700 TL
D) 41.900 TL
E) 42.900 TL

Cevap : A) 36.700 TL

Açıklama : Satın alma maliyeti hesaplanırken; mal bedeli (işlem tarihindeki kurdan), gümrük vergisi ve nakliye dahil edilir. İndirilecek KDV ve daha sonra oluşan kur farkları maliyete eklenmez.
Mal Bedeli: 10.000$ x 3,50 = 35.000 TL
Gümrük Vergisi: 700 TL
Nakliye: 1.000 TL
Toplam Maliyet: 35.000 + 700 + 1.000 = **36.700 TL**
Not: Borcun ödenmesi sırasındaki kur artışı (4 TL olması) finansman gideri veya kur farkı zararı olarak değerlendirilir, stok maliyetine eklenmez (VUK’a göre aktifleştirme dönemi hariç, genel muhasebe mantığında işlem anındaki değer esastır). KDV (1.200 TL) ise indirilecek KDV hesabında takip edilir, maliyet değildir.

6. Aşağıdakilerden hangisi işçilik esas ücretinin belirlenmesinde kullanılan yöntemlerden biri değildir?

A) Zaman esası
B) Para akordu
C) Zaman akordu
D) Prim esası
E) Kıdem esası

Cevap : E) Kıdem esası

Açıklama : İşçilik ücretlerinin hesaplanmasında **Zaman Esası** (saat/gün/ay), **Akort Esası** (Para veya Zaman Akordu – parça başına) ve **Prim Esası** (performansa dayalı) sistemleri kullanılır. **Kıdem Esası**, ücretin temel belirleyicisi (hesaplama yöntemi) değil, ücret seviyesini etkileyen bir faktör veya tazminat hesaplama yöntemidir; doğrudan bir üretim ücreti hesaplama sistemi değildir.

7. Aşağıdakilerden hangisi 680. Çalışmayan Kısım Gider ve Zararları hesabına kaydedilir?

A) SSK işveren payları
B) Özel sipariş için katlanılan fazla çalışma zammı
C) Deprem nedeniyle katlanılan boş zaman işçiliği
D) Yıllık izin karşılığı ücretler
E) Dönem içinde ödenen ikramiyeler

Cevap : C) Deprem nedeniyle katlanılan boş zaman işçiliği

Açıklama : Üretim sürecinde beklenmeyen, işletmenin kontrolü dışında gerçekleşen (olağandışı) duruşlar (deprem, sel, uzun süreli elektrik kesintisi, grev vb.) nedeniyle ödenen ücretler, üretim maliyetine yüklenmez. Bu giderler doğrudan dönem gideri/zararı olarak **680. Çalışmayan Kısım Gider ve Zararları** hesabına kaydedilir.
Diğer şıkların değerlendirilmesi:
A, B, D, E: Bu giderler genellikle Genel Üretim Giderleri veya Direkt İşçilik (duruma göre) kapsamında üretim maliyetine dahil edilir.

8. Para akorduna göre ücretlendirme yapan işletmede A İşçisinin normalde her mamulü 10 dakikada üretmesi beklenmektedir. Ayda 20 gün ve günde 8 saat çalışan işçinin saat ücreti 30 TL’dir. A işçisi ay içerisinde 900 adet ürün ürettiğine göre işçiye ödenecek aylık esas ücret kaç TL’dir?

A) 2.400 TL
B) 3.200 TL
C) 3.600 TL
D) 4.500 TL
E) 4.800 TL

Cevap : D) 4.500 TL

Açıklama : Para akordunda işçiye ürettiği parça başına ücret ödenir.
1. Birim üretim süresi: 10 dakika.
2. Bir saatte üretilen miktar: 60 dk / 10 dk = 6 adet.
3. Saat ücreti: 30 TL.
4. Parça başı ücret: 30 TL / 6 adet = **5 TL/adet**.
5. Toplam üretim: 900 adet.
6. **Toplam Ücret:** 900 adet x 5 TL = **4.500 TL**.

9. Üretilen mamule ilişkin işletmenin belirlediği standartlara göre 20.000 adet mamul için işçilerin 80.000 saat çalışması ve karşılığında 960.000 TL ödeme yapılacağı tahmin edilmektedir. Dönem içerisinde işletme 20.000 adet mamul üretmiş ve bu üretim için 82.000 saat işçilik karşılığında 820.000 TL ödemiştir. İşletmede direkt işçilik maliyetleri açısından ortaya çıkan ‘toplam işçilik sapması aşağıdakilerden hangisidir?

A) 140.000 TL (Olumsuz)
B) 24.000 TL (Olumsuz)
C) 24.000 TL (Olumlu)
D) 82.000 TL (Olumlu)
E) 140.000 TL (Olumlu)

Cevap : E) 140.000 TL (Olumlu)

Açıklama : Toplam Sapma = Fiili Maliyet – Standart Maliyet (veya tam tersi, önemli olan yönüdür).
Standart (Planlanan) Maliyet: 960.000 TL
Fiili (Gerçekleşen) Maliyet: 820.000 TL
Fark: 960.000 – 820.000 = **140.000 TL**
Gerçekleşen maliyet, planlanan maliyetten **daha düşük** olduğu için işletme tasarruf etmiştir. Bu durum işletme lehinedir, yani **Olumlu (Favorable)** sapmadır.

10. Aşağıdakilerden hangisi olumsuz sapmayı ifade etmektedir?

A) Fiili ücret < Standart ücret
B) Fiili miktar < Standart miktar
C) Fiili fiyat < Standart fiyat
D) Fiili verim < Standart verim E) Fiili süre > Standart süre
E) Fiili süre > Standart süre

Cevap : E) Fiili süre > Standart süre

Açıklama : **Olumsuz sapma**, gerçekleşen (fiili) maliyetin veya kullanımın standarttan (planlanandan) daha yüksek/kötü olması durumudur.
E) Fiili süre > Standart süre: İşin yapılması planlanandan daha uzun sürmüştür. Bu daha fazla işçilik maliyeti demektir ve **olumsuzdur**.
Diğer şıkların değerlendirilmesi:
A, B, C: Fiili değerlerin (ücret, miktar, fiyat) standarttan düşük olması maliyet tasarrufu sağlar, **olumludur**.
D: Burada “verim” kavramı dikkatli yorumlanmalıdır. Genellikle verim (çıktı/girdi) ne kadar yüksekse o kadar iyidir. Ancak sapma analizinde genellikle “kullanım miktarı” üzerinden gidilir. Eğer buradaki kasıt “standart verime ulaşılamaması” ise olumsuz olabilir ancak E şıkkı (sürenin uzaması) doğrudan ve kesin bir maliyet artışı (olumsuzluk) ifadesidir.