MUH305U Maliyet Ve Yönetim Muhasebesi Ünite -3

1. Maliyet Dağıtımı ve Amacı

Maliyet dağıtımı, endirekt maliyetlerin belirli bir sistematik içinde maliyet nesnelerine (mamul, hizmet, departman vb.) yüklenmesidir.

Amacı: Mamul maliyetlerini doğru belirlemek, kârlılık analizleri yapmak, satış fiyatını belirlemek ve performans değerlemesi yapmaktır2. Ayrıca, satılmayan stokların maliyetini belirleyerek dönem kârının doğru hesaplanmasını sağlar3.

Dağıtım Aşamaları: Dağıtım genellikle üç aşamada gerçekleşir4:

Birinci Dağıtım: GÜM’lerin maliyet merkezlerine (Esas Üretim, Yardımcı Üretim, Yardımcı Hizmet vb.) dağıtılması.

İkinci Dağıtım: Yardımcı maliyet merkezlerinde toplanan maliyetlerin esas üretim maliyet merkezlerine dağıtılması.

Üçüncü Dağıtım: Esas üretim maliyet merkezlerinde toplanan toplam üretim maliyetlerinin mamullere yüklenmesi.

Soru İlişkisi: Soru 1’de, hammadde maliyetlerinin dağıtılmasına gerek olmadığı (çünkü direkt maliyettir), ancak elektrik, kira, amortisman gibi GÜM unsurlarının dağıtılması gerektiği vurgulanmıştır. Soru 3’te ise yapılmayan dağıtım sorulmuş; “Yardımcı maliyet merkezlerinden yardımcı hizmet maliyet merkezlerine dağıtım” diye özel bir aşama olmadığı (bunların hepsi 2. dağıtım kapsamındadır) belirtilmiştir.

2. Birinci Dağıtım: Maliyet Merkezlerine Yükleme

Bu aşamada, endirekt maliyetler, oluştuğu yere (maliyet merkezine) yüklenir.

Maliyet Merkezi: Maliyetlerin toplandığı en küçük sorumluluk birimidir5. Esas Üretim (Kesim, Montaj), Yardımcı Üretim (Bakım, Enerji) ve Yardımcı Hizmet (Yemekhane, Güvenlik) olarak sınıflandırılır.

Dağıtım Anahtarı: Maliyetin oluşumuna neden olan faktördür6. Örneğin;

Kira için Alan ($m^2$)7.

Amortisman ve Elektrik için Makine Saati8888.

Telefon ve Yemekhane için Personel Sayısı9.

Soru İlişkisi: Soru 2’de maliyetleri mamullere aktarılan merkezler sorulmuş; Pazarlama, Ar-Ge ve Genel Yönetim “dönem gideri” olduğu için aktarılmazken, Yardımcı Hizmet Maliyet Merkezi (Yemekhane vb.) maliyetlerinin üretimle ilgili olduğu için dolaylı yoldan mamule aktarıldığı belirtilmiştir.

3. İkinci Dağıtım: Yardımcı Gider Yerlerinin Dağıtımı

Yardımcı merkezlerde (Örn: Bakım, Yemekhane) toplanan maliyetlerin, esas üretim yerlerine (Örn: Kesim, Montaj) aktarılmasıdır. Üç temel yöntem kullanılır10:

Basit Dağıtım Yöntemi: Yardımcı merkezlerin birbirine hizmet vermediğini varsayar. Maliyetler sadece esas üretim yerlerine dağıtılır11. En basit ama en az gerçekçi yöntemdir.

Kademeli Dağıtım Yöntemi: Yardımcı merkezlerin birbirine hizmet verdiğini tek yönlü olarak kabul eder. En çok hizmet veren (veya maliyeti en yüksek olan) merkezden başlanarak dağıtım yapılır. Dağıtımı yapılan merkez, kendisinden sonraki merkezlere pay verirken, geriye dönüp daha önce dağıtılmış merkezlere pay vermez12.

Matematiksel (Turlama) Dağıtım Yöntemi: Yardımcı merkezlerin birbirine karşılıklı hizmet verdiğini tam olarak dikkate alır. Denklem sistemleri (veya matris) kurularak çözülür. En gerçekçi ve hassas yöntemdir13.

Soru İlişkisi: Soru 4’te matematiksel dağıtım yönteminde denklemlerin yardımcı maliyet merkezleri için (aldıkları hizmet yüzdelerine göre) kurulduğu doğru ifade olarak işaretlenmiştir. Soru 6’da Laboratuvar (L) ve Bilgi İşlem (B) merkezleri için matematiksel dağıtım denklemi sorulmuştur. Laboratuvarın kendi maliyeti (45.000) + Bilgi İşlemden aldığı pay (%15) ile L = 45.000 + 0,15B denklemi kurulmuştur. Soru 7’de ise aynı veriyle kademeli dağıtım sorulmuş; L ilk dağıtıldığı için B’ye %20 pay vermiş (45.000 * 0.20 = 9.000), böylece B’nin toplam dağıtılacak maliyeti 30.000 + 9.000 = 39.000 TL olmuştur.

4. Üçüncü Dağıtım: Mamullere Yükleme

Esas üretim yerlerinde toplanan tüm maliyetlerin (Direkt + GÜM) mamullere yüklenmesidir14.

Yükleme Oranı: Toplam GÜM / Toplam Dağıtım Anahtarı Miktarı formülüyle hesaplanır15.

Yöntemler: Üretim tipine göre Sipariş Maliyet Sistemi veya Safha Maliyet Sistemi kullanılır.

Soru İlişkisi: Soru 8’de (Y) işletmesi için değişken GÜM yükleme oranı sorulmuştur. Toplam bütçelenen değişken GÜM (120.000 TL) / Dağıtım anahtarı olan toplam direkt işçilik maliyeti (80.000 TL) = 1,5 TL/TL bulunmuştur. Soru 9’da A siparişine yüklenen GÜM sorulmuştur. Montaj bölümünde parça başına (6000/500=12 TL/parça) ve Kalite Kontrolde saat başına (7500/250=30 TL/saat) yükleme oranlarıyla; A siparişi (3 parça, 2 saat) için (3×12) + (2×30) = 36 + 60 = 96 TL bulunmuştur. Soru 10’da ise birim maliyet sorulmuş; A siparişinin direkt (324) + GÜM (96) = 420 TL toplam maliyeti 20 adede bölünerek 21 TL/adet bulunmuştur.

5. GÜM Sapmaları

Bütçelenen (standart) GÜM ile gerçekleşen (fiili) GÜM arasındaki farklardır16.

Değişken GÜM Sapmaları:

Harcama (Bütçe) Sapması: Yükleme oranındaki (fiyat/maliyet) farktan kaynaklanır.

Verim Sapması: Dağıtım anahtarının (süre, miktar) kullanımındaki verimlilik farkından kaynaklanır17.

Sabit GÜM Sapmaları:

Bütçe (Harcama) Sapması: Bütçelenen sabit tutar ile fiili tutar arasındaki farktır.

Kapasite (Hacim) Sapması: Bütçelenen kapasite ile fiili kullanılan kapasite arasındaki farktan kaynaklanır. Sabit maliyetler üretim hacminden etkilenmediği için “Verim Sapması” hesaplanmaz18.

Soru İlişkisi: Soru 5’te sapma türleri eşleştirilmiş; Değişken GÜM için Harcama ve Verim sapması; Sabit GÜM için Bütçe ve Kapasite sapması olduğu bilgisiyle, şıklardan Değişken GÜM – Esnek bütçe sapması, verim sapması, harcama sapması eşleştirmesi (C şıkkı, ancak soru kökünde doğru olan sorulduğu için cevap anahtarı C’yi işaretliyor, açıklama kısmında ise D şıkkının işaretlendiği görülüyor, metin içinde C şıkkı daha kapsamlı duruyor) doğru kabul edilmiştir.

Özetle:

3. Ünite, genel üretim maliyetlerinin mamullere kadar ulaşan dağıtım serüvenini (1., 2. ve 3. dağıtım) detaylandırır. Özellikle yardımcı gider yerlerinin dağıtımında kullanılan yöntemler (Basit, Kademeli, Matematiksel) ve dağıtım anahtarlarının seçimi, maliyetlerin doğruluğu açısından kritiktir. Ayrıca standart maliyetler ile fiili sonuçlar arasındaki sapmaların analizi, maliyet kontrolü için yöneticilere yol gösterir.

1. Aşağıdaki maliyetlerden hangisinin dağıtılmasına gerek bulunmamaktadır?

A) Hammadde Maliyetleri
B) Yardımcı İşçilik Maliyetleri
C) Elektrik Maliyetleri
D) Amortismanlar
E) Üretim Tesisi Kirası

Cevap : A) Hammadde Maliyetleri

Açıklama : **Hammadde Maliyetleri (Direkt İlk Madde ve Malzeme)**, hangi mamul için ne kadar tüketildiği doğrudan ölçülebilen ve mamul ile birebir ilişkilendirilebilen **direkt** maliyetlerdir. Bu nedenle, bir dağıtım anahtarı kullanılarak dağıtılmasına gerek yoktur; doğrudan mamule yüklenir.
Diğer şıkların değerlendirilmesi:
B, C, D, E: Yardımcı işçilik, elektrik, amortisman ve kira giderleri **Genel Üretim Maliyetleri (Endirekt Maliyetler)** kapsamındadır. Bu maliyetlerin mamullerle doğrudan ilişkisi kurulamadığı için, çeşitli dağıtım anahtarları kullanılarak maliyet merkezlerine ve mamullere **dağıtılması** gerekmektedir.

2. Aşağıdaki maliyet merkezlerinden hangisinin maliyetleri mamul maliyetlerine aktarılmaktadır?

A) Pazarlama maliyet merkezi
B) Araştırma geliştirme maliyet merkezi
C) Yardımcı hizmet maliyet merkezi
D) Yönetim maliyet merkezi
E) Satış ve dağıtım maliyet merkezi

Cevap : C) Yardımcı hizmet maliyet merkezi

Açıklama : Üretim maliyetleri (mamul maliyeti); esas üretim gider yerleri ve onlara hizmet eden **Yardımcı Hizmet/Üretim Maliyet Merkezleri** (Örn: Bakım-onarım, yemekhane, enerji santrali) maliyetlerinden oluşur. Yardımcı hizmet merkezlerinde toplanan maliyetler, dağıtım yoluyla esas üretim yerlerine ve oradan da mamul maliyetine aktarılır.
Diğer şıkların değerlendirilmesi:
A, B, D, E: Pazarlama, Ar-Ge, Yönetim, Satış ve Dağıtım gibi fonksiyonlar **Dönem Gideri** (Faaliyet Gideri) yaratırlar. Bu merkezlerin maliyetleri üretim maliyetine (stok maliyetine) eklenmez, doğrudan Gelir Tablosuna gider olarak yansıtılır.

3. Aşağıdaki dağıtımlardan hangisi yapılmamaktadır?

A) Esas üretim maliyet merkezlerinden mamullere dağıtım
B) Yardımcı maliyet merkezlerinden mamullere dağıtım
C) Yardımcı maliyet merkezlerinden esas üretim maliyet merkezlerine dağıtım
D) Faaliyetlerden mamullere dağıtım
E) Yardımcı maliyet merkezlerinden yardımcı hizmet maliyet merkezlerine dağıtım

Cevap : B) Yardımcı maliyet merkezlerinden mamullere dağıtım

Açıklama : Geleneksel maliyet dağıtım sürecinde (1., 2. ve 3. dağıtım), **yardımcı maliyet merkezlerinden doğrudan mamullere dağıtım yapılmaz.** Yardımcı merkezlerdeki maliyetler önce **Esas Üretim Maliyet Merkezlerine** dağıtılır (2. Dağıtım), daha sonra esas üretim yerlerinde toplanan maliyetler mamullere yüklenir (3. Dağıtım).
Diğer şıkların değerlendirilmesi:
A) 3. Dağıtımın tanımıdır.
C) 2. Dağıtımın tanımıdır.
D) Faaliyete Dayalı Maliyetleme (ABC) sisteminde yapılır.
E) 2. Dağıtım sırasında (Kademeli veya Matematiksel yöntemle) yardımcı merkezler birbirlerine pay verebilirler.

4. Dağıtım yöntemleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Kademeli dağıtım yöntemi yardımcı maliyet merkezlerinin birbirlerine hizmet sunduğu gerçeğine dayanır.
B) Basit dağıtım yönteminde yardımcı maliyet merkezleri arasında tek yönlü bir hizmet sağlandığını varsayar.
C) Kademeli dağıtım sistemi matematiksel dağıtım sistemine göre daha gerçekçi sonuçlar vermektedir.
D) Matematiksel dağıtım yönteminde esas üretim maliyet merkezleri için aldıkları hizmet yüzdelerine göre denklemler kurulur.
E) Matematiksel dağıtım yönteminde yardımcı maliyet merkezleri için aldıkları hizmet yüzdelerine göre denklemler kurulur.

Cevap : E) Matematiksel dağıtım yönteminde yardımcı maliyet merkezleri için aldıkları hizmet yüzdelerine göre denklemler kurulur.

Açıklama : **Matematiksel Dağıtım Yöntemi**, yardımcı gider yerlerinin birbirlerine karşılıklı hizmet verdikleri gerçeğini tam olarak dikkate alan tek yöntemdir. Bu yöntemde, her bir yardımcı maliyet merkezi için, kendi maliyeti ve diğerlerinden aldığı payı içeren **denklemler** kurularak çözüm yapılır.
Diğer şıkların değerlendirilmesi:
A ve B) Kademeli dağıtım tek yönlü ilişkiyi, Basit dağıtım ise yardımcı yerler arasında hiç ilişki olmadığını varsayar.
C) Matematiksel yöntem, karşılıklı ilişkiyi çözdüğü için kademeli yöntemden daha gerçekçidir.
D) Denklemler esas üretim yerleri için değil, dağıtılacak tutarı bulmak üzere **yardımcı hizmet yerleri** için kurulur.

5. Aşağıdaki sapma ile maliyet eşleştirmesi ilişkisinden hangisi doğrudur?

A) Değişken GÜM – Esnek bütçe sapması, verim sapması, kapasite sapması
B) Sabit GÜM – Esnek bütçe sapması, verim sapması, kapasite sapması
C) Değişken GÜM – Esnek bütçe sapması, verim sapması, harcama sapması
D) Değişken GÜM – Verim sapması, harcama sapması, kapasite sapması
E) Sabit GÜM – Harcama sapması, satış hacmi sapması, kapasite sapması

Cevap : C) Değişken GÜM – Esnek bütçe sapması, verim sapması, harcama sapması

Açıklama : **Değişken Genel Üretim Maliyetleri (GÜM)** analizi; toplam farkın **Harcama (Bütçe)** ve **Verim (Etkinlik)** sapmalarına ayrılmasıyla yapılır. Bunların toplamı Esnek Bütçe Sapmasını verir.
Diğer şıkların değerlendirilmesi:
Kapasite Sapması: Sadece **Sabit GÜM** analizinde ortaya çıkar (Üretim hacminin planlanandan farklı olması nedeniyle sabit maliyetlerin eksik veya fazla yüklenmesi). Değişken GÜM analizinde kapasite sapması bulunmaz.

6. Aşağıdaki tabloyu kullanarak soruyu cevaplayınız.
Yardımcı Maliyet Merkezleri: Laboratuvar (L), Bilgi İşlem (B)
Birinci Dağıtım Toplamları: L = 45.000 TL, B = 30.000 TL
Hizmet Dağıtımı: Laboratuvar (L) -> Bilgi İşlem’e %20 veriyor. Bilgi İşlem (B) -> Laboratuvar’a %15 veriyor.

Bu bilgilere ve Matematiksel dağıtım yöntemine göre Laboratuvar (L) yardımcı maliyet merkezinin denklemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) L = 51.000
B) L = 49.500
C) L = 45.000 + (B x 0,15)
D) L = 45.000 + (B x 0,20)
E) L = 45.000

Cevap : C) L = 45.000 + (B x 0,15)

Açıklama : Matematiksel yöntemde bir gider yerinin toplam dağıtılacak tutarı (L); kendi birincil maliyeti (45.000) ile diğer gider yerlerinden (B) aldığı payın toplamına eşittir. Tabloya göre Laboratuvar (L), Bilgi İşlem (B)’den **%15** pay almaktadır.
Denklem: **L = 45.000 + 0,15B**

7.

Yukarıdaki bilgilere göre dağıtıma Laboratuvar ile başlanması ve kademeli dağıtım yönteminin kullanılması durumunda, Bilgi İşlem yardımcı maliyet merkezinin dağıtacağı toplam maliyet kaç TL’dir?

A) 30.000
B) 34.500
C) 36.000
D) 36.750
E) 39.000

Cevap : E) 39.000

Açıklama : Kademeli dağıtımda ilk dağıtılan merkez (Laboratuvar), kendisinden sonra gelenlere (Bilgi İşlem) pay verir.
1. Laboratuvarın (L) maliyeti: 45.000 TL.
2. L, Bilgi İşlem’e (B) %20 pay veriyor: 45.000 x %20 = **9.000 TL**.
3. Bilgi İşlem’in (B) kendi maliyeti: 30.000 TL.
4. Bilgi İşlem’in dağıtacağı Toplam Maliyet = Kendi maliyeti + L’den gelen pay
Toplam = 30.000 + 9.000 = **39.000 TL**.

8. (Y) İşletmesi izleyen yıl için direkt ilk madde ve malzeme maliyetlerini 60.000 TL, direkt işçilik maliyetlerini 80.000 TL, değişken genel üretim maliyetlerini 120.000 TL ve sabit genel üretim maliyetlerini 80.000 TL olarak bütçelemiştir. Ayrıca üretim planına göre izleyen yıl içerisinde direkt işçilerin 40.000 saat ve makinelerin ise 25.000 saat çalışması planlanmaktadır. Genel üretim maliyetlerinin her ikisini de direkt işçilik maliyetlerine göre dağıtan işletme için izleyen yıl değişken genel üretim maliyetlerinin dağıtımında kullanılacak standart yükleme oranı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 0,50 TL/TL
B) 1,50 TL/TL
C) 2,00 TL/TL
D) 2,50 TL/TL
E) 3,00 TL/TL

Cevap : B) 1,50 TL/TL

Açıklama : Yükleme Oranı = (Toplam Bütçelenen Gider / Toplam Dağıtım Anahtarı Tutarı) formülüyle bulunur.
Dağıtılacak Gider: **Değişken Genel Üretim Maliyetleri** = 120.000 TL.
Dağıtım Anahtarı: **Direkt İşçilik Maliyetleri** = 80.000 TL (Soru, dağıtımın direkt işçilik maliyetlerine göre yapıldığını belirtmiştir).
Yükleme Oranı = 120.000 TL / 80.000 TL = **1,50 TL/TL**.

9. (M) İşletmesi müşterilerinin montaj etmeleri için kendilerine getirdiği parçaları yalnızca montaj ve kalite kontrol faaliyetleri gerçekleştirdikten sonra geri teslim etmektedir. Faaliyetlere ilişkin katlanılan maliyetleri gösteren tablo aşağıda verilmiştir:

Şu anda ellerinde bulunan iki siparişten A siparişinin toplam direkt maliyeti 324 TL ve B siparişinin 186 TL’dir. Ayrıca 3 parçadan oluşan A siparişinin kalite kontrolü 2 saat sürerken; 4 parçadan oluşan B siparişininki 4 saatte tamamlanmıştır.
Bu bilgilere göre A siparişinin genel üretim maliyeti kaç TL’dir?

A) 18
B) 96
C) 36
D) 46
E) 66

Cevap : B) 96

Açıklama : Öncelikle her faaliyetin yükleme oranını bulmalıyız:
1. Montaj Oranı = 6.000 TL / 500 parça = **12 TL/parça**.
2. Kalite Kontrol Oranı = 7.500 TL / 250 saat = **30 TL/saat**.
A Siparişinin Maliyeti:
– Montaj: 3 parça x 12 TL = 36 TL
– Kalite Kontrol: 2 saat x 30 TL = 60 TL
– Toplam GÜM = 36 + 60 = **96 TL**.

10.

(M) İşletmesi müşterilerinin montaj etmeleri için kendilerine getirdiği parçaları yalnızca montaj ve kalite kontrol faaliyetleri gerçekleştirdikten sonra geri teslim etmektedir. Faaliyetlere ilişkin katlanılan maliyetleri gösteren tablo aşağıda verilmiştir:

Şu anda ellerinde bulunan iki siparişten A siparişinin toplam direkt maliyeti 324 TL ve B siparişinin 186 TL’dir. Ayrıca 3 parçadan oluşan A siparişinin kalite kontrolü 2 saat sürerken; 4 parçadan oluşan B siparişininki 4 saatte tamamlanmıştır.
(M) İşletmesi A siparişinden 20 adet üretmişse, birim üretim maliyeti kaç TL’dir?

A) 18
B) 19
C) 20
D) 21
E) 36

Cevap : D) 21

Açıklama : A siparişinin direkt maliyetleri = A siparişinin genel üret.mly. = A siparişinin toplam üretim mly. = A siparişinin birim maliyeti =
324 TL
96 TL
420TL
420 TL / 20 adet = 21 TL / adet