MUH305U Maliyet Ve Yönetim Muhasebesi Ünite -4

1. Maliyetin Kapsamını Belirleyen Yöntemler

Bu yöntemler, üretim maliyetlerinin (Direkt İlk Madde ve Malzeme, Direkt İşçilik, Genel Üretim Maliyetleri) ne kadarının mamul maliyetine yükleneceğini belirler.

Tam Maliyet Yöntemi:

Dönem içinde katlanılan tüm üretim maliyetlerini (hem değişken hem de sabit) mamul maliyetine yükleyen yöntemdir.

Sabit Genel Üretim Maliyetleri (kira, amortisman vb.) ürün maliyetinin bir parçası sayılır. Bu yöntemde birim maliyet, üretim miktarına bağlı olarak değişir; üretim arttıkça birim sabit maliyet düşer.

Vergi Usul Kanunu ve finansal raporlama açısından genellikle kabul gören yöntemdir.

Değişken Maliyet Yöntemi:

Sadece üretimle birlikte değişen maliyetleri (Direkt Madde, Direkt İşçilik, Değişken GÜM) mamul maliyetine dahil eder.

Sabit Genel Üretim Maliyetleri, üretimle doğrudan ilişkili görülmediği (kapasite maliyeti olduğu) için dönem gideri olarak kabul edilir ve doğrudan Gelir Tablosuna aktarılır.

Yöneticilerin performansını ölçmek ve kısa vadeli kararlar almak (başabaş analizi gibi) için daha uygundur.

Normal Maliyet Yöntemi:

Değişken maliyetlerin tamamını, sabit genel üretim maliyetlerini ise kapasite kullanım oranına göre mamule yükler.

Kullanılmayan kapasiteye isabet eden sabit maliyetler (çalışmayan kısım gideri), ürün maliyetine eklenmez, doğrudan dönem gideri yazılır. Böylece üretim miktarındaki dalgalanmaların birim maliyeti saptırması engellenir.

Soru İlişkisi:

Soru 1: Normal maliyet yöntemine göre kapasite kullanım oranı sorulmuştur. Üretilen miktar (48.000) / Tam kapasite (80.000) = %60 kapasite oranı bulunmuştur.

Soru 2: Tam maliyet yöntemine göre toplam üretim maliyeti sorulmuştur. Direkt maliyetler (240.000) + Değişken GÜM (110.000) + Sabit GÜM (390.000) toplanarak 740.000 TL sonucuna ulaşılmıştır.

Soru 5: Normal maliyet yönteminde sabit maliyet yüklemesi sorulmuştur. Toplam sabit maliyet 150.000 TL ise ve kapasite kullanım oranı %70 ise, üretime yüklenecek sabit maliyet 150.000 x 0,70 = 105.000 TL olur.

2. Maliyetlendirme Şeklini Belirleyen Yöntemler (Üretim Tipine Göre)

İşletmenin üretim yapısına göre maliyetlerin nasıl biriktirileceğini belirleyen yöntemlerdir.

Sipariş Maliyeti Yöntemi:

Birbirinden farklı, müşteriye özel veya parti şeklinde üretim yapan işletmelerde (mobilya, matbaa, gemi inşaatı, inşaat vb.) kullanılır.

Her sipariş için ayrı bir “Sipariş Maliyet Kartı” açılır. Maliyetler bu kartta sipariş bazında toplanır.

Direkt maliyetler doğrudan siparişe yazılırken, GÜM yükleme oranları ile dağıtılır.

Sipariş tamamlandığında toplam maliyet, sipariş adedine bölünerek birim maliyet bulunur.

Soru İlişkisi:

Soru 6: Sipariş maliyet sisteminde standart (54.000 TL) ve fiili (49.000 TL) maliyet farkı sorulmuştur. Fiili maliyet standarttan düşük olduğu için 5.000 TL Olumlu Sapma oluşmuştur.

Soru 10: GÜM hesaplarının kapatılması sorulmuştur. Fiili GÜM (320.000) ile Yüklenen GÜM (300.000) arasındaki fark kayıtlanırken; 731 Genel Üretim Giderleri Yansıtma hesabı borçlandırılır, 730 Genel Üretim Giderleri hesabı alacaklandırılır (ters kayıtla kapatılır).

Safha (Evre) Maliyeti Yöntemi:

Tek tip, standart ve seri üretim yapan işletmelerde (çimento, un, petrol, tekstil vb.) kullanılır.

Maliyetler sipariş bazında değil, safhalar (departmanlar) bazında biriktirilir.

Maliyetlerin hesaplanmasında “Eşdeğer Mamul Miktarı” kavramı kritiktir. Çünkü dönem sonunda üretim bandında kalan yarı mamuller tam mamul değildir. Yarı mamuller, tamamlanma derecelerine göre tam mamul cinsine çevrilir.

Yöntemler:

Ağırlıklı Ortalama Maliyet (AOM): Dönem başı yarı mamul maliyetlerini cari dönem maliyetleriyle birleştirir (ortalamasını alır). Hesaplaması daha basittir.

İlk Giren İlk Çıkar (FIFO): Dönem başı stokun önce tamamlandığını varsayar. Dönem başı maliyetleri ile cari dönem maliyetlerini ayrı tutar. Daha hassas performans ölçümü sağlar.

1. Tam kapasite çalışması durumunda 80.000 adet üretim yapan Pars işletmesi maliyetlerini normal maliyet yöntemini kullanmaktadır. İşletmenin kasım ayına ilişkin bilgiler şöyledir:
Dönem başı mamul stok miktarı 0 adet
Üretilen mamul miktarı 48.000 adet
Satılan mamul miktarı 42.000 adet
Dönem sonu mamul miktarı 6.000 adet

Bu bilgilere göre işletmenin Kasım ayına ilişkin normal maliyetteki kapasite oranı yüzde kaçtır?

A) 7,5
B) 45
C) 52,5
D) 60
E) 67,5

Cevap : D) 60

Açıklama : Kapasite Kullanım Oranı = (Fiili Üretim Miktarı / Tam Kapasite Üretim Miktarı) formülü ile hesaplanır.
Fiili Üretim: 48.000 adet
Tam Kapasite: 80.000 adet
Oran = 48.000 / 80.000 = **0,60 (%60)**.
Normal maliyet yönteminde sabit genel üretim maliyetleri bu oran (%60) kullanılarak mamullere yüklenir.

2. Ars üretim işletmesi  yüzde 70 kapasite oranıyla çalıştığı Mart ayındaki maliyet bilgileri şöyledir:
Direkt üretim maliyeti 240.000 TL
Satılan mamullerin maliyeti 800.000 TL
Sabit genel yönetim giderleri 70.000 TL
Değişken genel üretim maliyetleri 110.000 TL
Sabit genel üretim maliyetleri 390.000 TL

Tam maliyete göre üretim maliyetlerini hesaplayan işletmenin Mart ayı üretim maliyeti kaç TL’dir?

A) 240.000
B) 500.000
C) 740.000
D) 810.000
E) 870.000

Cevap : C) 740.000

Açıklama : **Tam Maliyet Yöntemi**, kapasite oranına bakmaksızın (sabit giderlerin tamamını dahil ederek) üretimle ilgili tüm maliyetlerin toplamını esas alır.
Üretim Maliyeti = Direkt Üretim Maliyeti (DİMM+Dİ) + Değişken GÜM + Sabit GÜM
Üretim Maliyeti = 240.000 + 110.000 + 390.000 = **740.000 TL**.
(Not: Genel Yönetim Giderleri üretim maliyeti değil, dönem gideridir; Satılan Mamul Maliyeti ise satışla ilgilidir, üretim maliyetinden farklıdır).

3. Bakır tel üretimi yapan (A) İşletmesi değişken maliyet sistemine göre üretim maliyetlerini belirtmektedir.
Tam maliyete göre üretim maliyeti 400.000 TL
Direkt üretim maliyetleri 180.000 TL
Değişken maliyete göre üretim maliyeti 250.000 TL
Kullanılan kapasite oranı %70

Bu bilgilere göre işletmenin toplam genel üretim maliyeti kaç TL’dir?

A) 140.000
B) 220.000
C) 240.000
D) 250.000
E) 310.000

Cevap : B) 220.000

Açıklama : Tam Maliyet yönteminde Toplam Üretim Maliyeti = Direkt Maliyetler + Toplam Genel Üretim Maliyetleri (GÜM) formülü kullanılır.
Toplam GÜM = Tam Maliyet Üretim Maliyeti – Direkt Üretim Maliyetleri
Toplam GÜM = 400.000 – 180.000 = **220.000 TL**.

4.

(A) İşletmesinin değişken genel üretim maliyeti kaç TL’dir?

A) 70.000
B) 80.000
C) 110.000
D) 140.000
E) 150.000

Cevap : A) 70.000

Açıklama : Değişken Maliyet Yönteminde Üretim Maliyeti = Direkt Maliyetler + Değişken GÜM formülü kullanılır.
Değişken GÜM = Değişken Maliyet Üretim Maliyeti – Direkt Üretim Maliyetleri
Değişken GÜM = 250.000 – 180.000 = **70.000 TL**.

5.

(A) İşletmesinin %70 kapasite oranına göre sabit genel üretim maliyeti kaç TL’dir?

A) 70.000
B) 80.000
C) 105.000
D) 125.000
E) 150.000

Cevap : C) 105.000

Açıklama : Öncelikle Toplam Sabit GÜM’ü bulalım:
Toplam Sabit GÜM = Toplam GÜM (3. sorudan) – Değişken GÜM (4. sorudan)
Toplam Sabit GÜM = 220.000 – 70.000 = 150.000 TL.
Normal maliyet yöntemine göre (soruda ima edilen kapasite oranına göre yükleme) sabit maliyetler kapasite oranında yüklenir.
Yüklenen Sabit GÜM = Toplam Sabit GÜM x Kapasite Oranı
Yüklenen Sabit GÜM = 150.000 x %70 = **105.000 TL**.

6. Sipariş maliyet sistemini kullanan MR üretim işletmesinin ocak ayına ilişkin standart üretim maliyeti 54.000 TL’dir. Ocak sonu itibariyle gerçekleşen üretim maliyeti 49.000 TL olarak belirlenmiştir. Bu bilgilere göre ocak ayının toplam sapma tutarı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 54.000 TL olumsuz
B) 49.000 TL olumsuz
C) 5.000 TL olumsuz
D) 5.000 TL olumlu
E) 103.000 TL olumlu

Cevap : D) 5.000 TL olumlu

Açıklama : Sapma = Standart (Bütçelenen) Maliyet – Gerçekleşen (Fiili) Maliyet
Sapma = 54.000 – 49.000 = 5.000 TL.
Gerçekleşen maliyet (49.000), standart maliyetten (54.000) **düşük** olduğu için işletme tasarruf etmiştir. Bu durum **Olumlu** bir sapmadır.

7. KST üretim işletmesi safha maliyet sistemini ağırlıklı ortalama maliyet yöntemine göre izlemektedir. Mayıs ayına ilişkin bilgiler şöyledir:
Dönem başı yarı mamul stok miktarı 400 adet
Mayıs ayında üretimine alınan miktar 10.000 adet
Mayıs ayında tamamlanan miktar 9.600 adet
Dönem sonu yarı mamul miktarı 800 adet
Dönem sonu yarı mamul tamamlama derecesi: Hammadde açısından %40, Şekillendirme açısından %80
Hammadde açısından üretim maliyeti 496.000 TL

Bu bilgilere göre KST işletmesinde üretimden çıkan toplam miktar kaç adettir?

A) 9.200
B) 10.000
C) 10.400
D) 10.800
E) 11.200

Cevap : C) 10.400

Açıklama : Fiziki akış tablosunda Girenler = Çıkanlar eşitliği sağlanmalıdır.
Girenler = Dönem Başı Yarı Mamul (400) + Üretime Başlanan (10.000) = 10.400 adet.
Dolayısıyla Üretimden Çıkanlar da **10.400** adettir. (Tamamlanan 9.600 + Dönem Sonu Yarı Mamul 800 = 10.400).

8.

KST işletmesi hammadde açısından eşdeğer mamul miktarı kaç adettir?

A) 9.280
B) 9.920
C) 10.320
D) 10.640
E) 19.180

Cevap : B) 9.920

Açıklama : Ağırlıklı Ortalama Maliyet yönteminde eşdeğer miktar = Tamamlanan Miktar + (Dönem Sonu Yarı Mamul Miktarı x Tamamlama Derecesi).
Tamamlanan: 9.600 adet (Tamamlananlar her açıdan %100 kabul edilir).
Dönem Sonu Yarı Mamul (Hammadde açısından): 800 adet x %40 = 320 birim.
Toplam Eşdeğer Miktar = 9.600 + 320 = **9.920 adet**.

9.

KST işletmesinin hammadde açısından birim eşdeğer mamul maliyeti kaç TL/edmm’dir?

A) 32,9
B) 43,1
C) 49,6
D) 50,0
E) 54,0

Cevap : D) 50,0

Açıklama : Birim Eşdeğer Mamul Maliyeti = Toplam Hammadde Maliyeti / Hammadde Eşdeğer Mamul Miktarı
Birim Maliyet = 496.000 TL / 9.920 birim = **50 TL/birim**.

10. Batı işletmesi sipariş maliyeti sistemini kullanmaktadır. İşletme T50 ürününe ilişkin siparişin üretimini gerçekleştirirken üretime yüklenen genel üretim maliyeti 300.000 TL, fiili genel üretim maliyeti ise 320.000 TL olarak gerçekleşmiştir.
Bu bilgilere göre, işletmenin maliyet hesaplarının kapatılmasına ilişkin olarak yapacağı muhasebe kaydı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) 710. Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri hesabı alacaklandırılır
B) 721. Direkt İşçilik Giderleri Yansıtma hesabı borçlandırılır.
C) 732. Genel Üretim Giderleri Bütçe Farkları hesabı alacaklandırılır
D) 730. Genel Üretim Giderleri hesabı borçlandırılır.
E) 731. Genel Üretim Giderleri Yansıtma hesabı borçlandırılır.

Cevap : E) 731. Genel Üretim Giderleri Yansıtma hesabı borçlandırılır.

Açıklama : Dönem sonunda maliyet hesapları kapatılırken;
1. Yansıtma hesapları (711, 721, **731**) borçlandırılarak kapatılır.
2. Gider hesapları (710, 720, **730**) alacaklandırılarak kapatılır.
3. Farklar ilgili fark hesaplarına (732 vb.) kaydedilir.
Soru GÜM ile ilgili olduğundan, dönem içinde alacak bakiyesi veren **731. Genel Üretim Giderleri Yansıtma Hesabı** kapatılırken **borçlandırılır**.