Tarih Felsefesi 2025 2026 Vize Soruları

Giriş

Tarih felsefesi, tarihin doğasını, anlamını ve metodolojisini sorgulayan bir disiplindir. Tarih kavramının anlam katmanlarını kurgulayan araştırma alanı da bizzat “tarih felsefesidir”. Bu disiplin, tarihçiliğin insanlık serüvenini anlamlandırmada “yetersiz kalması” nedeniyle gerekli hale gelmiştir. Tarih felsefesi, analitik ve spekülatif (metafizik) olmak üzere ikiye ayrılır. Analitik tarih felsefesi, tarih araştırmalarının bilim olup olmadığını ve yapısal özelliklerini araştırırken; tarih metafiziği, tarihin bir “gayesi” yani “bütün insanlığın yöneldiği bir hedefi” olduğunu savunur.

Geleneksel ve Modern Tarihçilik

• Geleneksel Tarihçilik: Olaylardan ders almayı (ibret almayı) amaçlar. Taşköprülüzade’ye göre de tarihin faydası “geçmiş olayları öğrenmek ve öğrenilenlerden ders almaktır”. Geleneksel tarihçilikte olaylar arasındaki ilişki, modern nedensellikten ziyade “kökene bağlılık” ile kurulur.
• Modern Tarihçilik: Doğru bilgiye ulaşmak için “yöntemin gerekliliklerini yerine getirmeyi” (kaynak eleştirisi vb.) esas alır. Modern tarih anlayışının temellerini atan “Yeni Bilim” adlı eser Giambattista Vico’ya aittir.

Tarihsel Düşünürler ve Yaklaşımlar

Tarih felsefesi tarihinde önemli düşünürler farklı görüşler ortaya koymuştur:

• Hegel: Tarihi “Ruh”un kendini gerçekleştirmesi olarak görür ve tarihlerini yazıya geçirmeyen toplumların “tarihsiz” olduğunu savunur.
• Collingwood: Aydınlanma dönemi tarihçiliğini, geçmişi kendi çağlarının gözlüğüyle değerlendirdikleri için eleştirmiş ve bu bakış açısının “tarihsel olmadığını” ileri sürmüştür.
• Rousseau: Toplumun ortak iyiliğini temsil eden “genel irade” kavramını düşünce dünyasına yerleştirmiştir.
• Popper: Bilimsel bir teorinin sağlam olması için doğrulanabilir değil, “yanlışlanabilir” (yanlışlama testinden geçebilir) olması gerektiğini savunmuştur.

Tarihsel Kavramlar ve İlerleme

Tarihsel ilerlemeyi açıklamak için doğa bilimlerinden ödünç alınan kavram “evrimdir”. İnsanın varoluşsal sürekliliği ise geçmiş, şimdi ve gelecekten oluşan “zamanın üç boyutunun bilincinde olmasıyla” sağlanır. Rönesans döneminde tarih, insan eylemlerini anlamaya yaradığı için “insan eylemlerinin manevi anatomisi” olarak ifade edilmiştir. Tarihçinin araştırmasında “somutlukları nedeniyle denetlenebildikleri” için zanaatlar ve maddi kalıntılar vazgeçilmezdir. Tarihçi, geçmişi kurgularken keyfi davranamaz, “olguları kullanarak” kurar. Toplumsal bunalımları derinleştiren etkenlerden biri ise toplulukların temsil ettiği katı “siyasi kimliklerdir”.

1. Aşağıdakilerden hangisi geleneksel tarihçilikte amaç olarak öne çıkmaktadır?

A) Yöntem geliştirmek
B) Olaylardan ders almak
C) Tarih teorisi oluşturmak
D) Hakikate ulaşmak
E) Araştırma yapmak

Cevap : B) Olaylardan ders almak

Açıklama : Geleneksel tarih anlayışında tarih, geçmiş olayları aktararak gelecek kuşaklara ahlaki dersler verme ve örnek olma amacı taşır (Historia Magistra Vitae – Tarih Hayatın Öğretmenidir).

2. Modern tarihçilikte doğru bilginin elde edilmesini sağlayan unsur aşağıdakilerden hangisidir?

A) Güvenilir belgelere başvurmak
B) Yöntemin gerekliliklerini yerine getirmek
C) Karşılaştırma yapmak
D) Gözlem verilerini kullanmak
E) Eleştiriyle değerlendirmek

Cevap : B) Yöntemin gerekliliklerini yerine getirmek

Açıklama : Modern tarihçilikte bilimsellik ve doğruluk, belirli metodolojilerin ve eleştirel yöntemlerin (kaynak eleştirisi vb.) sistematik olarak uygulanmasına bağlıdır.

3. Modern tarih anlayışının temellerini oluşturan “Yeni Bilim” adlı çalışma aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

A) Kant
B) Collingwood
C) Vico
D) Marx
E) Rousseau

Cevap : C) Vico

Açıklama : Giambattista Vico, “Yeni Bilim” (Scienza Nuova) adlı eseriyle modern tarih felsefesi ve tarihselciliğin temellerini atan düşünürdür.

4. Taşköprülüzade’ye göre tarihin faydası aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tarih kuramları geliştirmek
B) İlim araştırmalarında kullanmak
C) Toplumsal sorunların çözümünde kullanmak
D) Osmanlı toplumunu eğitmek
E) Geçmiş olayları öğrenmek ve öğrenilenlerden ders almak

Cevap : E) Geçmiş olayları öğrenmek ve öğrenilenlerden ders almak

Açıklama : Klasik Osmanlı ve İslam tarihçiliğinde olduğu gibi Taşköprülüzade de tarihin temel işlevini “ibret almak” ve geçmiş deneyimlerden ders çıkarmak olarak görür.

5. Aydınlanmanın tarihe bakış açısının tarihsel olmadığını ileri süren düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hegel
B) Hume
C) Condercet
D) Collingwood
E) Montesquieu

Cevap : D) Collingwood

Açıklama : R.G. Collingwood, Aydınlanma dönemi tarihçiliğini eleştirerek, onların geçmişi kendi çağlarının (Aydınlanma’nın) değer yargılarıyla yargıladıklarını, dolayısıyla gerçek anlamda “tarihsel” bir bakış açısına sahip olmadıklarını savunmuştur.

6. İnsanın varoluşunun sürekliliğini aşağıdakilerden hangisi sağlamaktadır?

A) Zamanın üç boyutunun bilincinde olmak
B) Aklını kullanmak
C) Duygularıyla hareket etmek
D) Toplum içinde yaşamak
E) Kendi kendine yeterli olmak

Cevap : A) Zamanın üç boyutunun bilincinde olmak

Açıklama : İnsan, geçmişi hatırlayarak, şimdiyi yaşayarak ve geleceği kurgulayarak (zamanın üç boyutu) varoluşsal bir süreklilik ve kimlik bilinci oluşturur.

7. Doğa bilimlerine ait aşağıdaki kavramlardan hangisi tarihsel ilerlemeyi açıklamak için kullanılmıştır?

A) Doğa yasası
B) Matematiksel ifadeler
C) Çekim yasası
D) Evrim
E) Canlılık

Cevap : D) Evrim

Açıklama : 19. yüzyılda biyolojik evrim teorisinin etkisiyle, toplumların ve tarihin de basitten karmaşığa doğru “evrimleşerek” ilerlediği fikri (Sosyal Darwinizm, Evrimci Tarih Anlayışı) yaygınlaşmıştır.

8. Aşağıdakilerden hangisi tarih araştırmalarının bilim olup olmadığını ve tarih bilgisinin yapısal özelliklerini araştırmaktadır?

A) Felsefe
B) Analitik tarih felsefesi
C) Tarih metafiziği
D) Bilim
E) Tarihçilik

Cevap : B) Analitik tarih felsefesi

Açıklama : Analitik (Eleştirel) tarih felsefesi, tarihin bir bilim olup olmadığını, tarihsel açıklamanın mantığını, nesnelliği ve tarihçinin yöntemini sorgular.

9. Rönesans dönemi insan anlayışında tarih aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilmiştir?

A) Evren tasavvurunun araştırmacısı
B) İnsanlık kütüphanesi
C) İnsan eylemlerinin manevi anatomisi
D) Düşünce üretiminin sistematik gelişmesi
E) Bilimlerin kaynağı

Cevap : C) İnsan eylemlerinin manevi anatomisi

Açıklama : Rönesans hümanizminde tarih, insanın doğasını, tutkularını ve eylemlerini anlamak için bir ayna görevi gördüğünden “manevi anatomi” benzetmesi yapılmıştır.

10. Zanaatların tarih bilgisinin vazgeçilmezleri arasında olmasının sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Teknoloji üretiminin öncüsü olduklarından
B) Her türlü insan ihtiyacını karşıladıklarından
C) Soyut üretimin kaynağı olduklarından
D) Somutlukları nedeniyle denetlenebildiklerinden
E) Çeşitli dallara ayrılmalarından

Cevap : D) Somutlukları nedeniyle denetlenebildiklerinden

Açıklama : Zanaatlar ve maddi kültür ürünleri, yazılı belgelerin aksine somut kalıntılar oldukları için tarihçiye daha nesnel ve denetlenebilir veriler sunar.

11. Aşağıdakilerden hangisi toplumdaki çıkar çatışmalarını derinleştirerek toplumsal bunalımlara neden olmaktadır?

A) Toplulukların temsil ettiği siyasi kimlikler
B) Sorun çözme becerileri gelişmemiş kadrolar
C) Siyasetteki derin çelişkiler
D) Ticaretin yaygınlaşıp gelişmesi
E) Kişilerdeki olumsuz duygu durumları

Cevap : A) Toplulukların temsil ettiği siyasi kimlikler

Açıklama : Toplumda farklı grupların katı siyasi kimlikler üzerinden kutuplaşması, uzlaşmayı zorlaştırarak çıkar çatışmalarını derinleştirir ve krizlere yol açar.

12. Tarihçi araştırdığı geçmiş olayları ….. kurar.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) siyasi anlayışta
B) dünya görüşünde
C) olguları kullanarak
D) gelenekte
E) süreçte

Cevap : C) olguları kullanarak

Açıklama : Tarihçi, geçmişi kurgularken veya yeniden inşa ederken keyfi davranamaz; belgelere ve kanıtlara dayanan “tarihsel olguları” (facts) kullanmak zorundadır.

13. Tarihlerini yazıya geçirmeyen toplumlar tarihsizdirler ve onlar tarih biliminin konusu olamazlar.
Yukarıdaki ifade aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

A) Rousseau
B) Vico
C) Kant
D) Marx
E) Hegel

Cevap : E) Hegel

Açıklama : Hegel’e göre tarih, “Ruh”un (Geist) kendini gerçekleştirmesi sürecidir ve bu süreç devletle ve yazılı kültürle başlar. Bu nedenle devletleşmemiş ve yazısız toplumları “tarihsiz” olarak nitelendirir.

14. Aşağıdakilerden hangisi geleneksel tarihçilikte olayların birbirleriyle ilişkisini kurma biçimini açıklamaktadır?

A) Kökene bağlılıklarını göstererek
B) Nedensel ilişkiler kurarak
C) Bilimsel araştırmalar yaparak
D) Kehanetlerde bulunarak
E) Felsefi düşünce tarzından hareket ederek

Cevap : A) Kökene bağlılıklarını göstererek

Açıklama : Geleneksel tarihçilik (şecerecilik, kronikçilik), olayları modern anlamda neden-sonuç ilişkisinden ziyade, soy kütüğü (şecere) veya ilahi bir kökene bağlayarak açıklamaya çalışır.

15. Popper’e göre kurulan teorinin sağlam olması için aşağıdaki testlerin hangisinden geçirilmesi gereklidir?

A) Karşılaştırma testinden
B) Belge denetlemesinden
C) Gözlem testinden
D) Yanlışlama testinden
E) Deney testinden

Cevap : D) Yanlışlama testinden

Açıklama : Karl Popper, bilimselliğin ölçütünün doğrulanabilirlik değil, “yanlışlanabilirlik” olduğunu savunur. Bir teori, yanlışlanmaya açık olduğu ve yanlışlanamadığı sürece sağlamdır.

16. Tarih metafiziğinde “gaye” hangi anlama gelmektedir?

A) Siyasi amaçlar
B) Bütün insanlığın yöneldiği hedef
C) İktisadi kalkınmışlık
D) Toplumsal hedefler
E) Kişisel amaçlar

Cevap : B) Bütün insanlığın yöneldiği hedef

Açıklama : Spekülatif tarih felsefesinde (Tarih Metafiziği), tarihin bir amacı (telos) olduğuna inanılır. Bu gaye, tüm insanlığın nihai olarak ulaşacağı evrensel bir hedefi (Örn: Özgürlük, Komünizm, Kıyamet vb.) ifade eder.

17. Aşağıdaki kavramlardan hangisi Rousseau tarafından düşünce dünyasına yerleştirilmiştir?

A) Akıl
B) Döngüsellik
C) Genel irade
D) Aydınlanma
E) Tarih felsefesi

Cevap : C) Genel irade

Açıklama : Jean-Jacques Rousseau, “Toplum Sözleşmesi” adlı eserinde, bireysel çıkarların ötesinde toplumun ortak iyiliğini temsil eden “Genel İrade” kavramını ortaya atmıştır.

18. Tarih felsefesinin gerekliliğini aşağıdakilerden hangisi açıklamaktadır?

A) Felsefenin toplum tartışmalarında geçmişle ilgili bilgi ihtiyacını karşılaması
B) Ulus devletlerin güçlerini kanıtlama kaygısı
C) Modern dönemde ortaya çıkan sınıf savaşları
D) Batının üstünlüğünü göstererek sömürgeciliği meşrulaştırması
E) İnsanlık hakkında bilgi kaynağı olan tarihçiliğin yetersizliği

Cevap : E) İnsanlık hakkında bilgi kaynağı olan tarihçiliğin yetersizliği

Açıklama : Tarihçilik sadece olayları kaydederken, tarih felsefesi bu olayların anlamını, gidişatını ve bütünlüğünü sorgular. Tarihçiliğin tek başına insanlık serüvenini anlamlandırmada yetersiz kalması, tarih felsefesini gerekli kılar.

19. Tarih kavramının anlam katmanlarını kurgulayan araştırma alanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tarih felsefesi
B) Tarihçilik
C) Bilim
D) Felsefe
E) Roman

Cevap : A) Tarih felsefesi

Açıklama : Tarih kavramının ne olduğu, tarihin anlamı, amacı ve yapısı gibi teorik ve kavramsal katmanları inceleyen disiplin Tarih Felsefesidir.

20. İnsanın bu dünyadaki oluşumunu ve ilk kültürel ürünlerin nasıl meydana getirildiğini açıklamak için kullanılan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Süreç
B) İlerleme
C) Doğa
D) Amaç
E) Köken

Cevap : E) Köken

Açıklama : Tarihsel ve antropolojik açıklamalarda, bir şeyin başlangıcı, ilk hali ve ortaya çıkış nedeni “Köken” (Origin) kavramıyla ifade edilir.