Göktürkler 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Göktürkler, Orta Asya tarihinde “Türk” adını ilk kez resmi devlet adı olarak kullanan büyük bir imparatorluktur. Tarih sahnesine çıktıklarında (546), Töles boyları Altay-Orhun ve Aral Gölü arasında yaşıyordu. Göktürklerin inanç sistemi; Gök Tanrı, Atalar Kültü ve “Tabiat Kuvvetleri”ne dayanıyordu. Bu makalede, Göktürklerin siyasi tarihi, önemli savaşları ve devlet yapısı incelenecektir.

Devlet Teşkilatı ve Unvanlar

Göktürk devlet teşkilatında, Kağan’ın katılmadığı zamanlarda kurultaya (meclise) başkanlık eden kişiye “Aygucı” denirdi. Şehzadelere (Kağan oğullarına) verilen unvan ise “Tegin” (Tigin) idi. Bizans imparatoru II. Justinos, İstanbul’a gelen Göktürk elçilerinden ilk olarak “Türklerin yönetim şekilleri ve ülkeleri” hakkında bilgi istemişti.

Siyasi Tarih ve İlişkiler

Göktürkler, çevre devletlerle hem savaş hem de diplomasi yürütmüştür.

• Çin İlişkileri: Çin imparatoru, Batı Göktürk kağanı Tardu’ya kurt başlı sancak göndererek onu onurlandırmıştır. Çinli rahip Hsüan-tsang ise Batı Göktürk kağanı T’ung Yabgu ile görüşmüştür. Tabgaç (Kuzey Çin) hükümdarı Hong, başkenti Lo-yang’a taşımış ve Türk kültürünü yasaklamıştır (Asimilasyon).
• Savaşlar: Göktürkler ile Eftalitler (Ak Hunlar) arasındaki çatışmanın nedenleri arasında İpek Yolu ticareti ve sınır anlaşmazlıkları varken, “Çin’in kuzeyinin Eftalit hakimiyetinde olması” geçerli bir neden değildir. Bolçu Savaşı (711) sonucunda Türgişler yenilmiş ve On-oklar Göktürklere bağlanmıştır. So-çu seferi (687), Türk ordusunun “Turan Taktiği”ni başarıyla uyguladığı bir savaştır.

II. Göktürk Devleti ve İsyanlar

I. Göktürk Devleti yıkıldıktan sonra Çin, Göktürk ülkesini “altı idari bölgeye” ayırmıştır. Bağımsızlık hareketleri ve isyanlar genellikle “Çin’in kuzeyi”nde (Ordos) yoğunlaşmıştır. II. Göktürk (Kutluk) Devleti’nin kuruluş sürecinde, Kutluk Kağan 682 yılında Oğuzlarla yaptığı İnekler Gölü Savaşı’nı kazanmıştır. Kapgan Kağan döneminde Kitanlarla ilişkiler, Kapgan’ın İmparatoriçe Wu’nun isteği üzerine Kitanları Çin’den çıkarmasıyla (A) bozulmuştur. Kapgan’ın sert tutumu, 717’deki Oğuz isyanının tetikleyicisi olmuştur.

Devlet içindeki iktidar mücadelelerinde, Kül Tigin, yetersiz bulduğu İnal Kağan’ı 716 yılında bir darbeyle tahttan indirmiştir. Batı’da ise Çinli prenses teklifini reddeden onurlu şad “Çi-ki”dir.

1. Oğuzlar ile Göktürkler arasında gerçekleşen İnekler Gölü Savaşı’nın tarihi aşağıdakilerden hangisidir?

A) 681
B) 680
C) 684
D) 682
E) 683

Cevap : D) 682

Açıklama : II. Göktürk Devleti’nin kuruluş sürecinde, Kutluk Kağan’ın (İlteriş) Oğuzlarla yaptığı ve zafer kazandığı önemli savaşlardan biri olan İnekler Gölü Savaşı **682** yılında gerçekleşmiştir.

2. Hsüan-tsang’ın verdiği bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi Karaşar halkının dikkat çeken özelliklerinden değildir?

A) Yün ve pamuklu elbiseler giyerler.
B) Ahalisi iyi giyinir.
C) Başları açık gezerler.
D) Saçlarını keserler.
E) Müziğe düşkündürler

Cevap : E) Müziğe düşkündürler

Açıklama :

3. Kagan katılmadığı zamanlarda meclise başkanlık eden kişiye ne denirdi?

A) Buyruk
B) Aygucı
C) Toy
D) Ayukı
E) Yabgu

Cevap : B) Aygucı

Açıklama : Türk devletlerinde Kağan’ın olmadığı zamanlarda kurultaya (Toy) başkanlık eden, başvezir veya danışman konumundaki devlet görevlisine **Aygucı** (veya Üge) denirdi.

4. 546 yılında Töleslerin yayıldıkları saha aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hazar Denizi-Aral Gölü arasında
B) Ural Dağları havalisinde
C) Altay-Ordos ve Baykal arasında
D) Altay-Orhun ve Aral arasında
E) Sarı Irmak civarında

Cevap : D) Altay-Orhun ve Aral arasında

Açıklama : Göktürklerin tarih sahnesine çıktığı dönemde (546 civarı), Töles boyları **Altay Dağları’ndan Aral Gölü’ne** kadar uzanan geniş bir coğrafyada dağınık halde yaşıyorlardı.

5. Bizans imparatorunun İstanbul’a gelen Göktürk elçilerinden ülkeleriyle alakalı öğrenmek istediği ilk bilgi aşağıdakilerden hangisiydi?

A) Çin ile ilişkilerinin durumu
B) Türklerin asker sayısı
C) Başkentlerinin nerede olduğu
D) Türklerin yönetim şekilleri ve ülkeleri
E) Oğuzların durumu

Cevap : D) Türklerin yönetim şekilleri ve ülkeleri

Açıklama : Bizans kaynaklarına göre (Menandros), İstemi Yabgu’nun elçisi İstanbul’a geldiğinde İmparator II. Justinos, Türklerin kim olduğunu, ülkelerinin nerede olduğunu ve yönetim şekillerini merak ederek sormuştur.

6. Aşağıdakilerden hangisi Türk kadını için toplumda kullanılan sıfatlardan biri değildir?

A) Ertini Özük
B) Silig
C) Arık
D) Altun Özük
E) Görklüm

Cevap : E) Görklüm

Açıklama :

7. Göktürklerde şehzadelere verilen ünvan aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tegin
B) Çor
C) Kül Erkin
D) Şad
E) Tarhan

Cevap : A) Tegin

Açıklama : Göktürklerde Kağan’ın erkek çocuklarına (şehzadelere) **Tegin** (Tigin) unvanı verilirdi. (Şad, idari/askeri bir unvandır; Teginler büyüyüp görev aldıklarında Şad unvanını da alabilirler).

8. I. Göktürk Devleti yıkıldıktan sonra Çinliler Göktürk ülkesinde nasıl bir idari yapılanmaya gitmişlerdir?

A) Çinlilerden oluşan garnizonlar tesis edilmiştir.
B) Uygur topraklarında yabguluk oluşturulmuştur.
C) Basmıl, Karluk, Kırgız toprakları üç idari bölgeye bölünmüştür.
D) Göktürk ülkesi altı idari bölgeye ayrılmıştır.
E) Oğuzlardan oluşan teginlik kurulmuştur.

Cevap : D) Göktürk ülkesi altı idari bölgeye ayrılmıştır.

Açıklama : 630 yılında I. Göktürk Devleti’nin yıkılmasından sonra Çin (Tang Hanedanı), Göktürk topraklarını kontrol altında tutmak için **altı idari bölgeye** (eyalet/valilik) ayırmış ve başlarına Türk beylerini atamıştır.

9. Aşağıdakilerden hangisi Tabgaç Hükümdarı Hong’un faaliyetlerinden değildir?

A) Türkçenin devlette kullanılmasını yasakladı.
B) Devletin merkezini Lo-yang’a taşıdı.
C) Budizmi himaye etti.
D) Türk örf adet ve ananelerini yasakladı.
E) Devletin merkezini Güney Çin’e taşıdı.

Cevap : E) Devletin merkezini Güney Çin’e taşıdı.

Açıklama : Tabgaç (Kuzey Wei) hükümdarı Hong (İmparator Xiaowen), Çinleşme politikası (Asimilasyon) izleyerek Türk dilini, kıyafetlerini ve örfünü yasaklamış, başkenti Türk bölgesinden Çin’in içindeki **Lo-yang’a** taşımıştır. Ancak başkenti Güney Çin’e taşımamıştır, Lo-yang Kuzey Çin’dedir.

10. Aşağıdakilerden hangisi Göktürkler ile Eftalitlerin karşı karşıya gelmelerinin sebeplerinden değildir?

A) Buhara, Semerkand ve Çin’in kuzeyinin Eftalit hakimiyeti altında bulunması
B) Kervan yolları üzerinde bulunan Hoten, Koça, Kaşgar şehirlerinin Eftalitlere ait olması
C) Maveraünnehir tarafları ve Sogd ülkesinin Eftalitlerin elinde olması
D) Göktürklerle Eftalitlerin müşterek sınıra sahip olması
E) Eftalitlerin Juan-juanlar ile ittifak kurması

Cevap : A) Buhara, Semerkand ve Çin’in kuzeyinin Eftalit hakimiyeti altında bulunması

Açıklama : Eftalitler (Ak Hunlar), Maveraünnehir, İpek Yolu şehirleri (Sogdiana) ve Afganistan bölgesine hakimdi. Ancak **Çin’in kuzeyi** o dönemde Çin hanedanlarının (Kuzey Zhou/Qi) veya Göktürklerin etki alanındaydı, Eftalit hakimiyetinde değildi. Diğer şıklar (İpek Yolu kontrolü, sınır komşuluğu, Juan-juan ittifakı) çatışma sebepleridir.

11. Hsüan-tsang’ın görüştüğü Göktürk kaganı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kie-li
B) Mukan
C) Şi-pi
D) Baga
E) T’ung Yabgu

Cevap : E) T’ung Yabgu

Açıklama : Ünlü Çinli rahip Hsüan-tsang, 630 yılında batıya yaptığı seyahat sırasında Batı Göktürk Kağanı **T’ung Yabgu Kağan** ile görüşmüş ve onun sarayını, gücünü tasvir etmiştir.

12. Kültegin’in İnal Kagan’a yaptığı darbenin tarihi aşağıdakilerden hangisidir?

A) 715
B) 714
C) 716
D) 718
E) 717

Cevap : C) 716

Açıklama : Kapgan Kağan’ın ölümünden sonra yerine geçen oğlu İnal Kağan’ın yetersizliği üzerine, Kül Tigin **716** yılında bir darbe yaparak İnal’ı tahttan indirmiş ve ağabeyi Bilge’yi kağan yapmıştır.

13. “Ben Türk töresinden ve hakandan ayrılmam.” diyerek kendisine verilmek istenen Çinli prensesi reddeden Göktürk şadı kimdir?

A) Yeng-ti
B) Çi-ki
C) Şi-pi
D) K’i-min
E) Ts’en-kin

Cevap : B) Çi-ki

Açıklama : Batı Göktürklerinde, Çin entrikalarına karşı duruşuyla bilinen ve Çinli prenses teklifini “Türk töresinden ayrılmam” diyerek reddeden şad/bey **Çi-ki Şad**’dır.

14. 717’deki Oğuz isyanının tetikleyici etkeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Göktürklerin Çinlilere yenilmesi
B) Tahta çocuk yaşta hükümdarın geçmesi
C) Kapgan’ın sert ve acımasız tutumu
D) Bilge’nin güçsüz ve dirayetsiz olması
E) Kültegin’in tahta geçmesi

Cevap : C) Kapgan’ın sert ve acımasız tutumu

Açıklama : Kapgan Kağan’ın son dönemlerinde boylara karşı izlediği **sert ve baskıcı politika**, Oğuzların ve diğer boyların devlete küsmesine ve isyan etmesine neden olmuştur. (717 isyanı, Kapgan’ın ölümünden hemen sonraki kargaşa dönemine denk gelse de kökeni Kapgan’ın politikalarıdır).

15. Çin’deki Göktürk isyan hareketlerinin meydana geldiği bölge aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çin’in güneyi
B) Çin’in kuzeyi
C) Lo-yang civarı
D) Ho-pei bölgesi
E) Pekin civarı

Cevap : B) Çin’in kuzeyi

Açıklama : Göktürkler, devletleri yıkıldıktan sonra Çin’in kuzey sınırlarına (Ordos bölgesi, **Kuzey Çin**) yerleştirilmişlerdir ve Kürşad isyanı gibi bağımsızlık hareketleri bu bölgede (Çangan sarayı civarı ve kuzey eyaletleri) meydana gelmiştir.

16. Aşağıdakilerden hangisi Türk dininin dayandığı temel unsurlar arasında yer almaktadır?

A) Tanrıça inancı
B) Zerdüşt inancı
C) Tabiat kuvvetlerine inanma
D) Atalara tapma
E) Şamanizm inancı

Cevap : C) Tabiat kuvvetlerine inanma

Açıklama : Eski Türk inancı (Gök Tanrı inancı) üç temel esasa dayanır: Gök Tanrı (Tengri), **Tabiat Kuvvetleri** (Yer-Su ruhları) ve Atalar Kültü. (Şamanizm bir din değil, bir inanç sisteminin pratiğidir veya bir unsurudur).

17. Göktürk Kaganı Kapgan döneminde Göktürk-Kitan münasebetlerinin bozulmasının sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kapgan Kagan’ın İmparatoriçe Wu’nun talebi üzerine Kitanları Çin’den çıkartmak istemesi
B) Kitanların Göktürk ülkesine akınlar düzenlemeleri
C) Kitanların Çin ile Göktürklere karşı ittifak yapmaları
D) Kitanların Göktürklere karşı boyları isyana teşvik etmeleri
E) Kapgan tarafından Kitanlara gönderilen elçinin öldürülmesi

Cevap : A) Kapgan Kagan’ın İmparatoriçe Wu’nun talebi üzerine Kitanları Çin’den çıkartmak istemesi

Açıklama : Çin İmparatoriçesi Wu, Kitan isyanını bastırmak için Kapgan Kağan’dan yardım istemiş, Kapgan Kağan da hem Çin’le ilişkileri düzeltmek hem de ganimet ve toprak kazanmak amacıyla Kitanlar üzerine sefer düzenleyerek onları Çin topraklarından çıkarmıştır. Bu durum Kitanlarla ilişkileri germiştir.

18. Turan taktiğinin Göktürklerdeki uygulama örneği olan So-çu seferi aşağıdaki tarihlerin hangisinde yapılmıştır?

A) 9 Ekim 687
B) 3 Temmuz 690
C) 10 Kasım 686
D) 6 Haziran 680
E) 5 Ağustos 687

Cevap : A) 9 Ekim 687

Açıklama : İlteriş Kağan döneminde Çin’e karşı yapılan ve Türk ordusunun “Sahte Ricat” (Turan Taktiği/Kurt Kapanı) uygulayarak Çin ordusunu pusuya düşürdüğü ünlü So-çu (veya Sin-çu) seferi **687** yılında gerçekleşmiştir.

19. Bolçu Savaşı’nın en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Oğuzlar mağlup edilmiştir.
B) Bu savaşın anısına Kültegin Abidesi yazılmıştır.
C) Türgişler mağlup edilerek bütün On-oklar Göktürklere bağlanmıştır.
D) Ülkeye büyük bir göç gerçekleştirilmiştir.
E) Sasani seferinin önü açılmıştır.

Cevap : C) Türgişler mağlup edilerek bütün On-oklar Göktürklere bağlanmıştır.

Açıklama : 711 yılında yapılan Bolçu Savaşı’nda, Bilge Kağan ve Kül Tigin komutasındaki Göktürk ordusu Türgişleri yenilgiye uğratmıştır. Bu zaferle Batı Türkistan’daki **On-ok** boyları ve Türgişler yeniden Göktürk hakimiyetine girmiştir.

20. Çin imparatoru, Göktürk hanedan ailesinden kime kurt başlı sancak göndermiştir?

A) Tu-li
B) Tardu
C) Ta-lo-pien
D) K’i-min
E) Türkşad

Cevap : B) Tardu

Açıklama :