İLT101U Bireyler Arası İletişim Ünite 1

Giriş

İletişim, insanların bilgi, duygu ve düşüncelerini paylaşarak birbirlerini anlama ve etkileme sürecidir. Bu ünite, iletişimin temel kavramlarını, sürecini oluşturan ögeleri ve iletişimi açıklamaya çalışan temel kuramsal modelleri ele almaktadır.

İletişim Sürecinin Temel Ögeleri

İletişim süreci, bir mesajın bir kaynaktan bir alıcıya iletilmesi ve alıcının bu mesaja tepki vermesiyle gerçekleşen dinamik bir döngüdür. Sürecin temel yapı taşları şunlardır:

• Kaynak (Gönderici): İletişimi başlatan, mesajı üreten ve gönderen kişi veya gruptur (Soru 1).
• Alıcı (Hedef): Mesajın gönderildiği, mesajı alan, anlamlandıran ve tepki veren taraftır.
• İleti (Mesaj): Kaynaktan alıcıya aktarılan bilgi, duygu, düşünce veya semboldür.
• Kanal (Araç): Mesajın kaynaktan alıcıya taşınmasını sağlayan yol veya araçtır (Ses, ışık, telefon, gazete vb.).
• Geri Bildirim (Dönüt/Feedback): Alıcının mesaja verdiği tepkidir. Geri bildirim sayesinde iletişim tek yönlü olmaktan çıkar, çift yönlü bir etkileşime dönüşür. Gönderici, mesajının doğru anlaşılıp anlaşılmadığını bu sayede kontrol eder. İletişimin başarısını belirleyen en temel unsurdur (Soru 2, 3).
• Gürültü: İletişim sürecini olumsuz etkileyen, mesajın doğru iletilmesini veya anlaşılmasını engelleyen her türlü faktördür (Fiziksel, psikolojik, semantik gürültü) (Soru 4).

Not: “Gösteren” kavramı Ferdinand de Saussure’ün göstergebilim kuramına ait olup, genel iletişim süreci modelinin (Lasswell, Shannon-Weaver vb.) temel yapısal bir parçası olarak sayılmaz.

İletişim Modelleri

İletişim sürecini açıklamak için tarihsel süreçte çeşitli modeller geliştirilmiştir. Bu modeller iletişimin işleyişini farklı açılardan ele alır:

1. Lasswell Modeli (5K Modeli)

Harold Lasswell’in (1948) geliştirdiği bu model, iletişimi doğrusal ve tek yönlü bir süreç olarak tanımlar. Model şu 5 temel soruya yanıt arar (Soru 7):
* **Kim?** (Kaynak)
* **Ne dedi?** (Mesaj)
* **Hangi kanalla?** (Kanal)
* **Kime?** (Alıcı)
* **Ne etkiyle?** (Etki)

Bu modelde “Geri Bildirim” ve “Nerede?” sorusu yer almaz.

2. Shannon ve Weaver Modeli (Matematiksel Model)

Claude Shannon ve Warren Weaver (1949) tarafından geliştirilen bu model, iletişimi mühendislik ve telekomünikasyon perspektifinden ele alır. İletiyi bir sinyal aktarımı olarak görür ve “Gürültü” kavramını iletişim modeline dahil eden ilk çalışmalardan biridir (Soru 5).

3. Osgood ve Schramm Dairesel Modeli

Wilbur Schramm ve Charles Osgood (1954), iletişimin doğrusal (çizgisel) olmadığını savunmuştur. Bu modele göre:
* İletişim **döngüsel (dairesel)** bir süreçtir.
* İletişim bir noktada başlayıp bitmez, süreklilik arz eder.
* Gönderici ve alıcı rolleri sabit değildir; taraflar sürekli olarak hem kodlayan (kaynak) hem de kod açan (alıcı) konumundadır (Soru 6).

4. Gerbner Modeli

George Gerbner’in (1956) modeli, iletişimi iki temel boyutta inceler:
* **Algı Boyutu (Perceptual Dimension):** Kişinin (M) gerçeklikteki bir olayı (E) kendi algı filtreleriyle (E1) algılamasıdır (Soru 8).
* **İletişim/Araç ve Kontrol Boyutu:** Algılanan olayın bir mesaj (SE) formuna dönüştürülüp bir araçla iletilmesidir.

5. Newcomb’un ABX Modeli (Denge Modeli)

Theodore Newcomb (1953), iletişimi bireyler arası ilişkiler ve sosyal denge bağlamında ele alır. Model **üçgen (üç köşeli)** bir yapıya sahiptir (Soru 9):
* **A:** İletişim kuran kişi (Kaynak)
* **B:** İletişim kurulan kişi (Alıcı)
* **X:** Hakkında konuşulan konu veya nesne
Model, A ve B’nin birbirlerine ve X konusuna karşı tutumlarının dengeli (simetrik) olma eğiliminde olduğunu savunur.

6. Westley ve MacLean Modeli

Newcomb’un modelini kitle iletişimine uyarlayan bu modelde, sürece **”C” (Gatekeeper / Eşik Bekçisi / Medya Profesyoneli)** unsuru eklenmiştir.
* **Fark:** Bireylerarası iletişimde (Newcomb) geri bildirim anlık ve güçlüyken, kitle iletişiminde (Westley-MacLean) geri bildirim dolaylı, gecikmeli ve kaynağı etkileme gücü daha **azdır** (Soru 10).

1. Aşağıdakilerden hangisi iletişim sürecini oluşturan temel kavramlardan biri değildir?

A) Gönderici
B) Gösteren
C) İleti
D) Kanal
E) Alıcı

Cevap : B) Gösteren

Açıklama : İletişim sürecinin temel öğeleri; Kaynak (Gönderici), Alıcı (Hedef), İleti (Mesaj), Kanal (Araç), Kod (Şifre), Dönüt (Geri Bildirim) ve Gürültü gibi unsurlardır. **Gösteren** (Signifier) ise göstergebilimsel (semiyotik) bir kavramdır ve Saussure’ün gösterge modelinde (Gösteren/Gösterilen) yer alır; genel iletişim süreci modelinin temel yapı taşlarından biri olarak sayılmaz.

2. Aşağıdakilerden hangisi iletişimin başarısını etkileyen temel unsurlardan biridir?

A) Gönderici
B) Alıcı
C) Kişi
D) Geri bildirim
E) Kanal

Cevap : D) Geri bildirim

Açıklama : İletişimin başarısı, mesajın alıcı tarafından doğru anlaşılıp anlaşılmadığının kontrol edilmesine bağlıdır. Bu kontrolü sağlayan mekanizma **Geri Bildirim (Dönüt)**’dir. Geri bildirim sayesinde gönderici, mesajının hedefe ulaşıp ulaşmadığını ve nasıl yorumlandığını anlar; böylece iletişim süreci tamamlanır ve başarılı olur.

3. Alıcıdan göndericiye gönderilen ileti biçimi aşağıdakilerden hangisiyle tanımlanır?

A) Ortam
B) Kanal
C) Gürültü
D) İleti
E) Geri bildirim

Cevap : E) Geri bildirim

Açıklama : İletişim sürecinde rollerin değiştiği, alıcının göndericiye tepkisini ilettiği sürece **Geri Bildirim (Feedback/Dönüt)** denir. Bu, iletişimin tek yönlü değil, çift yönlü bir süreç olmasını sağlar.

4. Aşağıdakilerden hangisi iletişim sürecini olumsuz etkileyen bütün unsurlar için kullanılan ifade sözcüklerinden biridir?

A) Gürültü
B) Araç
C) Hedef
D) Bağlam
E) Dönüt

Cevap : A) Gürültü

Açıklama : İletişim sürecinde mesajın göndericiden alıcıya doğru ve tam olarak ulaşmasını engelleyen, bozan veya değiştiren her türlü faktöre **Gürültü** denir. Gürültü fiziksel (ses, cızırtı), psikolojik (önyargı), fizyolojik (işitme kaybı) veya semantik (yanlış kelime kullanımı) olabilir.

5. “Matematiksel İletişim Modeli” olarak da tanımlanan iletişim modeli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Osgood ve Schramm Dairesel İletişim Modeli
B) Lasswell Modeli
C) Shannon ve Weaver Modeli
D) Gerbner’in Genel İletişim Modeli
E) Westley MacLean Modeli

Cevap : C) Shannon ve Weaver Modeli

Açıklama : Claude Shannon ve Warren Weaver tarafından 1949 yılında geliştirilen, mühendislik ve telekomünikasyon kökenli olan, iletişimi doğrusal bir sinyal aktarımı olarak ele alan modele **Matematiksel İletişim Modeli** (veya Enformasyon Kuramı) denir.

6. Osgood ve Schramm dairesel modelinde aşağıdakilerden hangisi vurgulanır?

A) İletişim sürecinin çizgisel olduğunu
B) İletinin tek taraflı olduğunu
C) İletişim sürecinin sonsuz olmadığını
D) İletişim sürecinin bir yerde başlayıp bir yerde bitmediğini
E) İletişim sürecinde rollerin sabit olduğunu

Cevap : D) İletişim sürecinin bir yerde başlayıp bir yerde bitmediğini

Açıklama : Osgood ve Schramm modeli, iletişimi doğrusal (çizgisel) bir süreç olarak değil, **döngüsel (dairesel)** bir süreç olarak tanımlar. Bu modelde gönderici ve alıcı rolleri sürekli değişir; kişiler hem kodlayan (encoder), hem yorumlayan (interpreter) hem de kod açan (decoder) durumundadır. Bu nedenle iletişim bir noktada başlayıp biten bir eylem değil, süreklilik arz eden bir döngüdür.

7. Aşağıdakilerden hangisi Laswell modeline göre soruna yaklaşım unsurlarından biri değildir?

A) Kim?
B) Ne dedi?
C) Kime?
D) Hangi kanalla?
E) Nerede?

Cevap : E) Nerede?

Açıklama : Harold Lasswell’in iletişim modeli şu meşhur 5 soru (5K) üzerine kuruludur:
1. **Kim?** (Kaynak)
2. **Ne dedi?** (Mesaj)
3. **Hangi kanalla?** (Kanal)
4. **Kime?** (Alıcı)
5. **Ne etkiyle?** (Etki)
“Nerede?” sorusu bu modelin temel bileşenlerinden biri değildir.

8. Aşağıdakilerden hangisi Gerbner’in iletişim sürecini oluşturan süreçlerden biridir?

A) İletinin gücü
B) Soyut iletişim
C) Algı boyutu
D) Olay
E) İçerik

Cevap : C) Algı boyutu

Açıklama : George Gerbner’in Genel İletişim Modeli iki temel boyuttan oluşur:
1. **Algı Boyutu (Perceptual Dimension):** Kişinin bir olayı (E) algılaması (E1).
2. **İletişim/Araç ve Kontrol Boyutu (Communicating Dimension):** Algılanan olayın bir mesaj (SE) haline getirilip iletilmesi.
Dolayısıyla “Algı boyutu” modelin temel parçasıdır.

9. Newcomb ABX modelinin en temel özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dairesel yapısı
B) Üç köşeli yapısı
C) Sonsuz iletişim yapısı
D) Teknolojik yapısı
E) Oyalayıcı yapısı

Cevap : B) Üç köşeli yapısı

Açıklama : Theodore Newcomb’un ABX modeli (veya Denge Modeli), iletişimi bir üçgen şeklinde modeller. Bu üçgenin köşelerinde; İletişim kuran iki kişi (**A** ve **B**) ile onların hakkında iletişim kurdukları konu/nesne (**X**) bulunur. Model, bu üç unsur arasındaki denge ve uyumu (simetriyi) inceler.

10. Aşağıdakilerden hangisi Westley MacLean Modeli ile Newcomb Modeli arasındaki temel farklılıklardan biridir?

A) Kitle iletişim sürecinde geri bildirim aracılığıyla etkileme azdır.
B) Kitle iletişim sürecinde bireyin önemi yoktur.
C) Kitle iletişim sürecinde araçlar yazılı olmamalıdır.
D) Kitle iletişim sürecinde sözsüz ileti geçersizdir.
E) Kitle iletişim sürecinde bağlam olmaz.

Cevap : A) Kitle iletişim sürecinde geri bildirim aracılığıyla etkileme azdır.

Açıklama : Newcomb modeli daha çok yüz yüze (bireyler arası) iletişime odaklanırken, Westley-MacLean modeli buna bir “C” (Kitle İletişim Aracı/Eşik Bekçisi) öğesi ekleyerek kitle iletişimine uyarlamıştır. Kitle iletişiminde, yüz yüze iletişimin aksine **geri bildirim** (feedback) dolaylıdır, gecikmelidir ve kaynağı etkileme gücü (A şıkkı) bireyler arası iletişime göre daha **azdır/zayıftır**.