MLY203U Kamu Maliyesi Ünite -4

Giriş

Kamu maliyesinde kararların nasıl alındığı, kaynakların nasıl dağıtıldığı ve bu süreçte hangi aktörlerin etkili olduğu, Kamu Tercihi Teorisi (Public Choice) ile açıklanmaktadır. Bu teori, siyaset biliminin konularını iktisat biliminin araçlarıyla analiz eder. Temel varsayımı, siyasal alandaki aktörlerin (seçmenler, siyasetçiler, bürokratlar) tıpkı piyasadaki bireyler gibi “Homo Economicus” (Rasyonel İnsan) oldukları ve kendi kişisel çıkarlarını maksimize etmeye çalıştıklarıdır (Rasyonalite ve Maximand İlkesi).

Piyasa ve Siyasal Karar Alma Mekanizmaları Arasındaki Farklar

Piyasa ekonomisi ile kamu ekonomisi (siyasal süreç) arasında temel farklar vardır:

• Zorlama Unsuru: Piyasada mübadele gönüllüdür; kamuda ise devletin vergi alma, askere çağırma gibi yasal zorlama gücü vardır.
• Kesinlik Derecesi: Piyasada parasını ödediğiniz malı kesinlikle alırsınız. Kamuda ise oy verdiğiniz parti iktidar olamayabilir veya vaatlerini yerine getirmeyebilir (Belirsizlik).
• Sorumluluk Derecesi: Piyasada yanlış kararın bedelini birey öder. Kamuda ise yanlış kararların maliyeti tüm topluma yayılır (Kollektif sorumluluk).

Siyasal Sürecin Aktörleri

Kamu tercihi teorisine göre, siyasal karar alma sürecinde (politik pazarda) dört temel aktör rol alır. “Yabancı devletler” bu içsel mekanizmanın doğrudan bir aktörü değildir.

1. Seçmenler (Tüketiciler)

Kamu hizmetlerini talep edenlerdir. Amaçları, vergiler karşılığında en yüksek faydayı (kamu hizmetini) elde etmektir.
* Ortanca Seçmen Teorisi: İki partili bir sistemde, siyasi partiler seçimi kazanmak için aşırı uçlardan kaçınarak merkeze (ortanca seçmene) yaklaşırlar. Bu durum, partilerin politikalarının birbirine benzemesine neden olur.
* Rasyonel Cehalet: Bir seçmenin oyunun sonucu değiştirme ihtimalinin çok düşük olması nedeniyle, politika hakkında bilgi edinme maliyetine katlanmaması durumudur.

2. Siyasetçiler (Girişimciler)

Karar veren mekanizmadır. Amaçları, oy maksimizasyonu sağlayarak seçimi kazanmak ve iktidarda kalmaktır. Antony Downs, “Rasyonel Tercih Yaklaşımı” ile siyasetçilerin de kendi çıkarlarını düşündüğünü ortaya koymuştur.
* Politik Miyopluk: Siyasetçilerin, sadece bir sonraki seçimi kazanmaya odaklanarak kısa vadeli (popülist) kararlar almalarıdır. Uzun vadeli faydalar yerine kısa vadeli oyları tercih ederler.

3. Bürokratlar (Üreticiler)

Kamu hizmetlerini üreten ve uygulayan teknokratlardır. Amaçları, kendi güçlerini, prestijlerini ve bütçelerini (Bütçe Maksimizasyonu – Niskanen) artırmaktır. Bu durum, devletin aşırı büyümesine ve israfa yol açabilir.

4. Baskı ve Çıkar Grupları

Kararları kendi lehlerine etkilemeye çalışan organize gruplardır (Sendikalar, dernekler, lobiler).
* Rant Kollama (Rent Seeking): Üretim yapmadan, devlet müdahalesiyle (teşvik, kota, lisans vb.) yaratılan yapay kazançlardan pay alma çabasıdır. İthalat kotalarından izin belgesi almak için yapılan harcamalara “Lisans Kollama” denir.
* Örgütlenme Sorunu: Grup üye sayısı arttıkça örgütlenme maliyeti artar ve “bedavacılık” sorunu ortaya çıkar. Bu nedenle küçük ve homojen gruplar (çıkar grupları), büyük ve dağınık gruplara (seçmenler) göre daha etkili lobi yaparlar.

Oylama Yöntemleri ve Seçim Sistemleri

Toplumsal tercihlerin (oyların) siyasal karara dönüştürülmesi için farklı sistemler kullanılır.
* Basit Çoğunluk: En çok oyu alan kazanır.
* Mutlak Çoğunluk: %50+1 oy gerekir.
* Nispi Temsil Sistemi: Partilerin aldıkları oy oranına göre mecliste temsil edilmesini sağlar. Adaleti önceler (Soru 3).

Oylama Paradoksu (Arrow): Çoğunluk yönteminin her zaman tutarlı ve rasyonel bir toplumsal tercih sıralaması üretemeyeceğini (döngüsel çoğunluk) gösterir.

Devlet Başarısızlığı ve Anayasal İktisat

Piyasa başarısızlığına karşı devletin müdahalesi savunulurken, Kamu Tercihi teorisyenleri (Buchanan vb.) “Devlet Başarısızlığı” kavramını geliştirmiştir. Siyasetçilerin, bürokratların ve çıkar gruplarının rasyonel davranışları (Oy ticareti, Rant kollama, Bütçe şişirme), kamu ekonomisinin verimsiz çalışmasına neden olur.
* Oy Ticareti (Logrolling): Siyasetçilerin, kendi bölgelerine yatırım çekmek için birbirlerinin projelerini (gerekli olmasa bile) desteklemeleridir. Bu, kamu harcamalarını gereksiz yere artırır.
* Anayasal İktisat: Devletin bu başarısızlıklarını ve gücünü (Leviathan) sınırlamak için, maliye ve para politikası yetkilerinin (vergi oranları, borçlanma limitleri vb.) anayasal kurallarla kısıtlanmasını savunan disiplindir (Soru 9).

1. I. Kesinlik derecesi
II. Sorumluluk derecesi
III. Zorlama unsuru
Yukarıda verilen unsurlardan hangileri piyasa ve toplumsal karar alma mekanizmaları arasındaki farklardandır?

A) I, II ve III
B) II ve III
C) I ve II
D) I ve III
E) Yalnız III

Cevap : A) I, II ve III

Açıklama : Piyasa ve kamusal (toplumsal) karar alma mekanizmaları üç temel noktada ayrışır:
1. Zorlama Unsuru: Piyasada işlemler gönüllülük esasına dayanırken, kamu ekonomisinde (vergi gibi) devletin yasal cebri (zorlama) yetkisi vardır.
2. Kesinlik Derecesi: Piyasada birey parasını ödediği malı kesin olarak alır. Kamuda ise seçmen oy verdiği partinin iktidara geleceğinden veya vaatlerini yapacağından emin olamaz (Belirsizlik vardır).
3. Sorumluluk Derecesi: Piyasada kararların (yanlış harcamanın) sonucu bireyseldir. Kamuda ise alınan kararların maliyeti (vergilerle) ve sonuçları tüm topluma yayılır (Kollektif sorumluluk). Bu nedenle üçü de farktır.

2. Aşağıdaki aktörlerden hangisi siyasal süreçte yer alan aktörler arasında yer almaz?

A) Siyasi partiler
B) Baskı ve çıkar grupları
C) Seçmenler
D) Bürokratlar
E) Yabancı devletler

Cevap : E) Yabancı devletler

Açıklama : Kamu Tercihi Teorisi’ne göre siyasal karar alma sürecinin (politik pazarın) dört temel yerli aktörü vardır:
1. Seçmenler: Hizmet talep edenler (Tüketiciler).
2. Siyasetçiler (Siyasi Partiler): Karar verenler (Girişimciler).
3. Bürokratlar: Hizmeti üreten ve uygulayanlar.
4. Baskı ve Çıkar Grupları: Kararları etkilemeye çalışanlar.
Yabancı devletler ise dışsal bir faktör olup, ulusal siyasal karar alma mekanizmasının doğrudan/organik bir aktörü olarak kabul edilmezler.

3. Adaylarını liste usulüne dayanarak belirleyen partilerin her seçim çevresinde aldıkları oy oranına göre milletvekili çıkarmalarını sağlayan seçim sistemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Basit çoğunluk sistemi
B) Mutlak çoğunluk sistemi
C) Nispi temsil sistemi
D) Milli bakiye sistemi
E) D’Hondt sistemi

Cevap : C) Nispi temsil sistemi

Açıklama : Nispi Temsil Sistemi, partilerin aldıkları oy oranına paralel olarak mecliste temsil edilmesini amaçlayan, adaleti temsilde ön planda tutan sistemdir.
Diğerleri:
Basit Çoğunluk: En çok oyu alanın hepsini kazandığı sistem.
Mutlak Çoğunluk: %50+1 oyun gerektiği sistem.
D’Hondt ve Milli Bakiye: Nispi temsilin uygulanma yöntemleridir (alt türleridir), ancak tanımda genel sistem sorulduğu için cevap Nispi Temsildir.

4. “Rasyonel tercih yaklaşımı” aşağıdaki yazarlardan hangisine aittir?

A) William Niskanen
B) John M. Keynes
C) Milton Friedman
D) Antony Downs
E) Buchanan-Tullock

Cevap : D) Antony Downs

Açıklama : Antony Downs, 1957 tarihli “Demokrasinin Ekonomik Teorisi” adlı eserinde siyasal süreçteki aktörlerin (seçmenler ve siyasetçiler) tipik birer “homo economicus” gibi davranarak kendi faydalarını maksimize etmeye çalıştıklarını, yani “Rasyonel Tercih” yaptıklarını savunmuştur.

5. Çıkar ve baskı gruplarındaki üye sayısının çok olması ile örgütlenmenin zor olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çıkarın fazlalaşması
B) Rant kollamanın artması
C) Örgütlenme maliyetinin artması
D) Bedavacılığın yaygınlaşması
E) Lobicilik maliyetinin artması

Cevap : C) Örgütlenme maliyetinin artması

Açıklama : Mancur Olson’un “Kollektif Eylem Mantığı”na göre; grup (üye sayısı) büyüdükçe üyeleri organize etmek, iletişimi sağlamak ve ortak hareket etmeye ikna etmek zorlaşır. Üye sayısı arttıkça örgütlenme maliyeti (zaman, para, emek) artar ve “bedavacılık” (free-riding) sorunu daha belirgin hale gelir. Soruda “zor olmasının nedeni” sorulduğu için temel sebep maliyetin artmasıdır.

6. I. Metodolojik bireyselcilik ilkesi
II. Rasyonalite ve maximand ilkesi
III. Piyasa başarısızlığı ilkesi
Yukarıda verilen ilkelerden hangileri ile yola çıkılarak Kamu Tercihi Teorisi’ne göre karar alma mekanizması oluşturulmaktadır?

A) I ve III
B) I ve II
C) I, II ve III
D) Yalnız II
E) II ve III

Cevap : C) I, II ve III

Açıklama : Kamu Tercihi Teorisi, siyasal karar alma sürecini analiz ederken şu temelleri kullanır:
I. Metodolojik Bireyselcilik: Analiz birimi bireydir (grup veya devlet değil).
II. Rasyonalite (Homo Economicus): Bireyler siyasi alanda da kendi çıkarlarını maksimize (maximand) ederler.
III. Piyasa Başarısızlığı: Kamu ekonomisinin (devletin) varlık nedeni ve karar alma süreçlerinin devreye girmesi, piyasanın başarısız olduğu durumlarla (kamusal mallar, dışsallıklar) başlar. Bu nedenle teori bu üç ilkeyi de temel alır.

7. Baskı ve çıkar gruplarının ithalatta tahsisli kotalardan izin belgesi almak ve bundan rant elde etmek için yaptıkları faaliyet ve harcamalara ne ad verilmektedir?

A) Tarife kollama
B) Lisans kollama
C) Kota kollama
D) Teşvik kollama
E) Sosyal yardım kollama

Cevap : B) Lisans kollama

Açıklama : Rant kollama (Rent seeking), devlet müdahalesiyle oluşan yapay kârlardan pay alma çabasıdır. Soruda “ithalat kotalarından izin belgesi almak” ifadesi geçtiği için bu, o izni (lisansı) alma yarışıdır. Buna literatürde “Lisans Kollama” denir. (Kota kollama daha genel bir tabirdir, ancak izin belgesi spesifik olarak lisanstır).

8. Aşağıda politik miyopluk ile ilgili verilen bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Politikacılar, uzun vadeli politikaları tercih ederler.
B) Siyasilerin oylarını arttırmak amaçlı toplumda en büyük çoğunluğu oluşturan seçmen grubuna yönelik politika oluşturur.
C) Siyasi iktidar, ekonomiye katkıları olacak yatırım projelerini tercih eder.
D) Siyasi iktidar, karar almada ve uygulamada kısa vadeli düşünme alışkanlığına sahiptir.
E) Siyasal partiler arasında karşılıklı politika desteklenmesi esasına dayanır.

Cevap : D) Siyasi iktidar, karar almada ve uygulamada kısa vadeli düşünme alışkanlığına sahiptir.

Açıklama : Politik Miyopluk (Siyasal Uzağı Görememe), siyasetçilerin bir sonraki seçimi kazanma kaygısıyla hareket etmeleridir. Bu nedenle, uzun vadede ülke için yararlı olsa bile kısa vadede oy kaybettirecek politikalardan kaçınırlar. Sadece seçime kadar olan süreyi (kısa vadeyi) düşünerek popülist kararlar alırlar.

9. Devletin güç ve yetkilerinin nasıl sınırlandırılabileceğini ve nasıl sınırlandırılması gerektiğini inceleyen disiplin aşağıdakilerden hangisidir?

A) Anayasal iktisat teorisi
B) Klasik teori
C) Keynesyen teori
D) Monetarist teori
E) Kamu tercihi teorisi

Cevap : A) Anayasal iktisat teorisi

Açıklama : James Buchanan öncülüğündeki Anayasal İktisat, devletin (Leviathan’ın) mali ve siyasi güçlerinin kötüye kullanılmasını engellemek için bu yetkilerin anayasal kurallarla sınırlandırılmasını inceleyen ve savunan disiplindir.

10. I. Oy ticareti
II. Ortanca seçmen teorisi
III. Oylama paradoksu
Yukarıda verilenlerden hangileri Kamu Tercihi Teorisi’ne göre kamu ekonomisinin başarısızlıkları arasındadır?

A) I ve III
B) II ve III
C) I ve II
D) I, II ve III
E) Yalnız I

Cevap : C) I ve II

Açıklama : Kamu Tercihi Teorisi’nde, siyasal sürecin (kamu ekonomisinin) ideal sonuçlar üretmemesine neden olan durumlar “Devlet Başarısızlığı” olarak incelenir.
I. Oy Ticareti (Logrolling): Siyasilerin birbirlerinin projelerini destekleyerek gereksiz kamu harcamalarını artırmasıdır (Başarısızlık).
II. Ortanca Seçmen Teorisi: Partilerin seçimi kazanmak için uçtaki tercihler yerine “ortadaki” seçmene yönelmesi, politikaların birbirine benzemesine ve azınlık tercihlerinin dışlanmasına yol açar. Bu durum, tam etkinliği sağlamadığı için literatürde bir tür sapma/başarısızlık analizi içinde değerlendirilir.
III. Oylama Paradoksu (Arrow): Çoğunluk yönteminin tutarsız sonuçlar verebileceğini gösterir. (Cevap anahtarı C [I ve II] olarak verildiği için; Oy ticareti ve Ortanca Seçmen modelinin yarattığı sonuçlar “başarısızlık/inefficiency” unsurları olarak kabul edilmiştir).