MLY203U Kamu Maliyesi Ünite -5

Giriş

Kamu harcamaları, devletin toplumsal ihtiyaçları karşılamak, kamu hizmetlerini yürütmek ve ekonomik/sosyal hedeflere ulaşmak amacıyla yaptığı parasal ödemelerdir. Bu ünite, kamu harcamalarının tanımını, sınıflandırılmasını ve zaman içinde neden arttığını açıklayan teorileri ele almaktadır.

Kamu Harcamalarının Tanımı ve Kapsamı

Devletin mal ve hizmet alımları, personel giderleri, transfer ödemeleri ve borç faizleri gibi kalemler kamu harcamasını oluşturur. Türkiye’de bu kavramın yasal çerçevesi **5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu** ile çizilmiştir. Bu kanun, kamu giderini sadece mal alımıyla sınırlamaz; sosyal güvenlik, borçlanma giderleri ve transferleri de kapsayan geniş bir tanım yapar (Soru 2).

Kamu Harcamalarının Sınıflandırılması

Harcamaların etkilerini analiz edebilmek için çeşitli sınıflandırmalar kullanılır. “Bireysel” diye bir sınıflandırma yoktur (Soru 3), temel sınıflandırmalar şunlardır:

1. İdari (Organik) Sınıflandırma

Harcamaları, harcamayı yapan **kuruma** (Bakanlıklar, Genel Müdürlükler vb.) göre ayırır. Devletin idari yapısını yansıtır (Soru 4).

2. Fonksiyonel Sınıflandırma

Harcamaları, devletin sunduğu **hizmetin türüne** (Eğitim, Sağlık, Savunma, Adalet) ve amacına göre ayırır. Hizmet maliyetlerini ve devletin hangi alana ne kadar kaynak ayırdığını gösterir (Soru 5).

3. Ekonomik Sınıflandırma

Harcamaların ekonomik etkilerine göre yapılan ayrımdır. İki ana gruba ayrılır:
* **Gerçek (Reel) Harcamalar:** Devletin karşılığında mal veya hizmet satın aldığı, üretim faktörlerini kullandığı ve milli geliri doğrudan artıran harcamalardır. İki alt türü vardır (Soru 6):
* **Cari Harcamalar:** Faydası bir dönemle sınırlı olan, tüketim niteliğindeki harcamalar (Personel maaşları, kırtasiye, ısıtma vb.).
* **Yatırım Harcamaları:** Sermaye stokunu artıran, faydası uzun yıllara yayılan harcamalar (Yol, baraj, okul binası yapımı vb.).
* **Transfer Harcamaları:** Devletin karşılığında hiçbir mal veya hizmet almadan, sadece satın alma gücünü belirli gruplara aktardığı harcamalardır (Emekli maaşı, sosyal yardımlar, borç faizleri).

4. Analitik Bütçe Sınıflandırması (ABS)

Türkiye’de uluslararası standartlara (GFS) uyum sağlamak amacıyla geliştirilen ve **2006** yılından itibaren tüm genel yönetim kurumlarında uygulanan modern kodlama sistemidir (Soru 7).

Kamu Harcamalarının Artışı

Tarihsel süreçte kamu harcamaları sürekli artış eğilimindedir. Bu artış iki boyutta incelenir:

1. Görünürde Artış

Devletin sunduğu hizmet miktarında veya kalitesinde reel bir artış olmadan, harcama rakamlarının büyümesidir. Nedenleri:
* Paranın satın alma gücünün düşmesi (Enflasyon).
* Nüfusun ve ülke yüzölçümünün artması (Kişi başına hizmet artmıyorsa).
* Bütçe yöntemlerinin değişmesi (Safi usulden gayrisafi usule geçiş).
* Ayni ekonomiden para ekonomisine geçiş.

2. Gerçek Artış

Devletin sunduğu hizmetlerin miktar ve kalitesinin artmasıyla oluşan reel büyümedir.
* **Savaş ve Savunma:** Savaş teknolojisinin pahalılaşması ve sürekli savunma ihtiyacı harcamaları reel olarak artırır (Soru 8).
* **Teknoloji:** Yeni buluşlar devletin yeni hizmet alanlarına girmesini gerektirir.
* **Sosyal Nedenler:** Sosyal devlet anlayışı eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik harcamalarını artırır.

Kamu Harcamaları Artış Teorileri

İktisatçılar, harcamaların neden arttığını açıklayan çeşitli modeller geliştirmiştir:

* **Adolph Wagner (Kamu Harcamalarının Artış Kanunu):** Sanayileşme ve kalkınma ile birlikte devletin faaliyetleri (hem iç/dış güvenlik hem de eğitim/sağlık gibi refah hizmetleri) sürekli ve milli gelirden daha hızlı artar. Wagner’e göre talebin artışı gelirden hızlıdır (Soru 9).
* **Peacock ve Wiseman (Sıçrama Tezi):** İngiltere verilerine dayanarak geliştirdikleri bu teze göre, kamu harcamaları düzenli değil, **savaş ve kriz** dönemlerinde sıçrayarak artar. Kriz bitince harcamalar eski seviyesine dönmez, yüksek seviyede kalır (Sıçrama Etkisi).
* **Baumol (Dengesiz Büyüme):** Kamu sektörü (hizmet) emek-yoğun olduğu için verimlilik artışı düşüktür, ancak ücretler özel sektör (sanayi) kadar artar. Bu durum kamu maliyetlerini nispi olarak artırır.

1. Devletin mal ve hizmet alımları için yaptığı harcamalara ne ad verilmektedir?

A) Kamu finansmanı
B) Parafiskal gelir
C) Kamu harcaması
D) Kamu borçlanması
E) Monetizasyon

Cevap : C) Kamu harcaması

Açıklama : Devletin toplumsal ihtiyaçları karşılamak ve kamu hizmetlerini yürütmek amacıyla, yasalara dayanarak yaptığı parasal ödemelere **Kamu Harcaması** denir. Mal ve hizmet alımı bunun en temel bileşenidir.

2. Kamu giderini mal ve hizmet bedelleri, sosyal güvenlik katkı payları, iç ve dış borç faizleri, borçlanma genel giderleri, borçlanma araçlarının ıskontolu satışından doğan farklar, ekonomik, malî ve sosyal transferler, verilen bağış ve yardımlar ile diğer giderler olarak tanımlayan kanun aşağıdakilerden hangisidir?

A) 5018 sayılı Kanun
B) 421 sayılı Kanun
C) 3550 sayılı Kanun
D) 7221 sayılı Kanun
E) 199 sayılı Kanun

Cevap : A) 5018 sayılı Kanun

Açıklama : Türkiye’de kamu mali yönetimini düzenleyen temel kanun olan **5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu**, kamu giderini bu şekilde geniş ve detaylı bir tanım ile belirlemiştir.

3. Aşağıdakilerden hangisi kamu harcamalarının sınıflandırma türlerinden biri değildir?

A) İdari
B) Organik
C) Fonksiyonel
D) Ekonomik
E) Bireysel

Cevap : E) Bireysel

Açıklama : Kamu harcamaları literatürde ve bütçe sistemlerinde; **İdari (Organik)** (kuruma göre), **Fonksiyonel** (hizmet türüne göre) ve **Ekonomik** (etkisine göre) olarak sınıflandırılır. “Bireysel” diye bir sınıflandırma türü yoktur.

4. Kamu harcamalarının kamu hizmetini yürüten kurumlar bazında sınıflandırılması aşağıdakilerden hangisidir?

A) İşlevsel
B) İdari
C) Ekonomik
D) Fonksiyonel
E) Görevsel

Cevap : B) İdari

Açıklama : Harcamaların devletin teşkilat yapısına (bakanlıklar, daireler vb.) yani harcamayı yapan **kuruma** göre ayrılmasına **İdari (Organik) Sınıflandırma** denir.

5. Devletin klasik ve sosyo-ekonomik nitelikteki hizmetleri göz önünde tutularak her bir hizmet grubu için yapılan giderler dikkate alınarak yapılan sınıflandırma aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fonksiyonel
B) İdari
C) Organik
D) Ekonomik
E) Gerçek

Cevap : A) Fonksiyonel

Açıklama : Devletin yerine getirdiği hizmetin türüne (savunma, eğitim, sağlık, adalet vb.) ve amacına bakılarak yapılan sınıflandırma **Fonksiyonel Sınıflandırma**dır.

6. Gerçek kamu harcamaları aşağıdaki şıklardan hangisinde bir arada verilmektedir?

A) Transfer – yatırım
B) Yatırım – Borç ödemeleri
C) Cari – transfer
D) Cari – yatırım
E) Cari – Borç ödemeleri

Cevap : D) Cari – yatırım

Açıklama : Kamu harcamaları “Gerçek (Reel)” ve “Transfer” olarak ikiye ayrılır. Karşılığında mal veya hizmet alınan ve milli geliri doğrudan artıran harcamalar **Gerçek Harcamalar**dır. Bunlar **Cari Harcamalar** ve **Yatırım Harcamaları**ndan oluşur. (Transfer harcamaları ise karşılıksızdır).

7. Analitik bütçe sınıflandırması hangi yıldan itibaren genel yönetim kapsamındaki tüm idarelerde uygulanmaya başlamıştır?

A) 2001
B) 2003
C) 2004
D) 2005
E) 2006

Cevap : E) 2006

Açıklama : Analitik Bütçe Sınıflandırması (ABS), Türkiye’de pilot uygulamaların ardından 5018 sayılı Kanun ile birlikte **2006** yılından itibaren genel yönetim kapsamındaki **tüm idarelerde** tam olarak uygulanmaya başlamıştır. (2004 yılında konsolide bütçede başlamıştı).

8. Aşağıdakilerden hangisi kamu harcamalarının görünürde artış nedenlerinden biri değildir?

A) Paranın satın alma gücünün düşmesi
B) Bütçe sistemlerinin değişmesi
C) Savaş ve savunma giderlerinin artması
D) Ülke nüfusunun artması
E) Ülke yüzölçümünün artması

Cevap : C) Savaş ve savunma giderlerinin artması

Açıklama : Kamu harcamalarının artışı “Görünürde” ve “Gerçek” olarak ikiye ayrılır. Paranın değer kaybetmesi (A), bütçe tekniği (B), nüfus (D) ve yüzölçümü (E) artışı genellikle hizmetin yoğunluğunu artırmadan rakamsal büyüme yarattığı için “Görünürde Artış” kabul edilir. Ancak **Savaş ve Savunma Giderleri**, devletin hizmet hacminde ve kaynak kullanımında net ve reel bir artışa neden olduğu için **Gerçek Artış** nedenidir.

9. “Kamusal mal ve hizmetlere yönelik talep sürekli artarken, vergi gelirlerinde aynı oranda bir artış olmadığı için kamu harcamaları yükselecektir” görüşü aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

A) Keynes
B) Smith
C) Wagner
D) Ricardo
E) Pareto

Cevap : C) Wagner

Açıklama : Adolph **Wagner**, sanayileşme ve sosyal gelişme ile birlikte devletin faaliyetlerinin ve harcamalarının sürekli artacağını (“Kamu Harcamalarının Artış Kanunu”) savunmuştur. Talebin gelirden hızlı artması tezi bu görüşle örtüşür.

10. Peacock-Wiseman sıçrama tezini aşağıdaki hangi ülkenin kamu harcamalarının seyrini izleyerek geliştirmişlerdir?

A) Almanya
B) İngiltere
C) Fransa
D) İtalya
E) ABD

Cevap : B) İngiltere

Açıklama : Alan Peacock ve Jack Wiseman, kamu harcamalarının doğrusal değil basamaklı (sıçramalı) arttığını savundukları “Sıçrama Tezi”ni, 1890-1955 yılları arasındaki **İngiltere (Birleşik Krallık)** kamu harcamaları verilerini analiz ederek geliştirmişlerdir.