MLY203U Kamu Maliyesi Ünite -6

Giriş

Kamu gelirleri, devletin kamu harcamalarını finanse etmek ve ekonomik/sosyal amaçlarını gerçekleştirmek için topladığı her türlü ekonomik değerdir. Devlet bu gelirleri ya egemenlik gücüne dayanarak zorla (cebri) ya da piyasa koşullarında gönüllülük esasına göre elde eder. Bu ünite, kamu gelirlerinin çeşitlerini, özelliklerini ve aralarındaki farkları incelemektedir.

Kamu Gelirlerinin Sınıflandırılması

1. Vergiler

Devletin en önemli, en sürekli ve temel gelir kaynağıdır. Kamu harcamalarının büyük kısmı vergilerle finanse edilir.
* **Tanım:** Devletin egemenlik gücüne dayanarak, kamu harcamalarını karşılamak üzere gerçek ve tüzel kişilerden, kanunla, karşılıksız ve kesin olarak aldığı parasal değerlerdir (Soru 10).
* **Özellikleri:**
* **Cebri (Zorunlu) Olması:** Devletin egemenlik hakkına dayanır (Soru 1, 5).
* **Karşılıksız Olması:** Ödenen vergi karşılığında devletten doğrudan ve kişiye özel bir hizmet taahhüdü yoktur (Harçtan en büyük farkı budur).
* **Kanunla Alınması:** “Verginin Yasallığı” ilkesi gereği sadece kanunla konulur ve kaldırılır.
* **Parasal (Nakdi) Olması:** Günümüzde vergiler para ile ödenir; mal ve hizmet (ayni) ile ödeme modern sistemlerde yoktur (Soru 5).

2. Harçlar

Devletin sunduğu bazı kamu hizmetlerinden **özel yarar sağlayan** kişilerin, bu hizmetin maliyetine katılma payı olarak ödedikleri bedeldir.
* **Özellikleri:** Hizmet karşılığıdır (Yarı kamusal mallarda görülür). Kişinin talebi üzerine sunulan hizmetlerde alınır.
* **Örnekler:** Tapu harcı, pasaport harcı, trafik harcı, mahkeme/yargı harçları, üniversite harçları (Soru 3, 8).
* **Fark:** Bayındırlık hizmetleri (yol, park yapımı) sonucunda gayrimenkul değer artışından alınan pay harç değil, **Şerefiye**dir (Soru 8).

3. Resimler

Devletin veya yetkili kamu kurumlarının, bir işin yapılmasına **izin vermesi** veya yetki tanıması karşılığında aldığı paradır.
* **Fark:** Harçta bir “hizmet” sunulurken, resimde bir “izin/yetki” söz konusudur.
* **Örnekler:** Avlanma ruhsatı, silah taşıma ruhsatı, inşaat ruhsatı, eğlence resmi (Soru 4).

4. Şerefiyeler (Katılma Payları)

Devletin yaptığı bayındırlık hizmetleri (yol, kanalizasyon, park) sonucunda, o bölgedeki gayrimenkullerin değerinde meydana gelen artışın (rantın) bir kısmının, gayrimenkul sahiplerinden devletçe geri alınmasıdır.

5. Parafiskal Gelirler

Devlet bütçesi dışında yer alan, ekonomik ve sosyal amaçlı yarı kamusal kuruluşların (meslek kuruluşları, sosyal güvenlik kurumları) üyelerinden veya hizmet alanlardan topladığı prim ve aidatlardır.
* **Örnekler:** SGK primleri, Emekli Sandığı kesintileri, Baro aidatları (Soru 2).

6. Mülk ve Teşebbüs Gelirleri

Devletin sahip olduğu taşınır/taşınmaz mallardan (kira, satış) ve ticari işletmelerden (KİT kârları) elde ettiği gelirlerdir. Piyasa şartlarında oluşur.

7. Mali Tekel Gelirleri

Devletin bazı mal ve hizmetlerin üretimini veya satışını yasal olarak kendi tekeline alması ve bu faaliyetten elde ettiği tekel kârıdır.
* **Amaç:** Gelir sağlamak (Mali tekel) veya sosyal zararlı ürünlerin tüketimini kısmaktır (Soru 6).

8. Borçlanma

Devletin, bütçe açıklarını kapatmak veya büyük yatırımları finanse etmek için iç veya dış piyasalardan, geri ödemek üzere aldığı paralardır. Olağanüstü veya geçici bir gelir kaynağıdır (Günümüzde olağanlaşmıştır).

9. Senyoraj ve Devalüasyon Gelirleri

Devletin parasal yetkilerinden kaynaklanan gelirlerdir.
* **Senyoraj (Para Basma):** Devletin (Merkez Bankası) para basma maliyeti ile paranın üzerindeki nominal değer arasındaki farktan elde ettiği gelirdir (Soru 7).
* **Devalüasyon Geliri:** Sabit kur sisteminde ulusal paranın değerinin düşürülmesiyle, Merkez Bankası’nın elindeki döviz rezervlerinin yerel para cinsinden değerinin artmasıdır.

10. Fonlar

Belirli bir amacın gerçekleştirilmesi için ayrılan, özel bir hesapta toplanan ve gerektiğinde harcanmak üzere hazır tutulan kamu kaynağıdır. Bütçenin “Adem-i Tahsis” ilkesine istisna oluşturur (Soru 9).

1. Devletlerin en önemli gelir kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Vergiler
B) Harçlar
C) Parafiskal Gelirler
D) Teşebbüs Gelirleri
E) Emlak gelirleri

Cevap : A) Vergiler

Açıklama : Modern devletlerde kamu harcamalarının finansmanında kullanılan en büyük, en sürekli ve en temel kaynak **Vergiler**dir. Devletin egemenlik gücüne dayanarak aldığı vergiler, bütçe gelirlerinin büyük çoğunluğunu oluşturur. Diğer gelir türleri (harç, şerefiye, mülk gelirleri vb.) daha sınırlı ve tamamlayıcı niteliktedir.

2. Emekli Sandığı kesintileri, aşağıdaki kamu geliri türlerinden hangisine örnektir?

A) Parafiskal gelirler
B) Vergiler
C) Harçlar
D) Resimler
E) Şerefiyeler

Cevap : A) Parafiskal gelirler

Açıklama : **Parafiskal Gelirler**, devlet bütçesi dışında yer alan, ekonomik ve sosyal amaçlarla kurulan (SGK, Emekli Sandığı gibi) yarı kamusal kuruluşların, üyelerinden topladıkları prim ve aidat niteliğindeki gelirlerdir. Emekli Sandığı kesintileri (primleri) bu kapsamdadır.

3. Yargı hizmetlerinden faydalanan bireylerden faydalanma karşılığında alınan paralar aşağıdaki kamu geliri türlerinden hangisine örnektir?

A) Resim
B) Harç
C) Şerefiye
D) Vergi
E) Parafiskal Gelirler

Cevap : B) Harç

Açıklama : **Harç**, devletin sunduğu belirli bir kamu hizmetinden (tapu, pasaport, yargı vb.) doğrudan yararlanan kişilerden, bu hizmetin karşılığı olarak veya hizmete katılma payı olarak alınan bedeldir. Yargı harçları buna tipik bir örnektir.

4. Yapılacak herhangi bir faaliyet karşılığında kamu kurumlarından alınan izin karşılığında alınan paralar aşağıdaki kamu geliri türlerinden hangisine örnektir?

A) Şerefiye
B) Harç
C) Resim
D) Parafiskal gelir
E) Vergi

Cevap : C) Resim

Açıklama : **Resim**, devletin veya yetkili kamu kurumlarının bir işin yapılmasına **izin vermesi** veya yetki tanıması karşılığında aldığı paradır (Örn: Avlanma ruhsatı resmi, inşaat ruhsatı resmi, eğlence resmi). Harçtan farkı, harçta bir “hizmet” sunulması, resimde ise bir “izin/yetki” verilmesi ön plandadır.

5. Aşağıdakilerden hangisi verginin özellikleri arasında yer almaz?

A) Mal ve hizmet ile ödenir.
B) Kişi ve kurumlardan alınır.
C) Devletin egemenlik hakkına dayalı olarak alınır.
D) Kanunla alınır.
E) Zorunlu ödemedir.

Cevap : A) Mal ve hizmet ile ödenir.

Açıklama : Modern maliye sistemlerinde vergi, **parasal (nakdi)** bir yükümlülüktür. **Mal ve hizmet ile (ayni)** ödenmesi (eski çağlardaki aşar veya angarya gibi) günümüz vergi tanımında yer almaz. Diğer şıklar (zorunluluk, yasallık, egemenlik gücü) verginin temel unsurlarıdır.

6. Devletin, bazı ürünlerin üretimini kendi tekeline alması sonucunda bu işlemden elde ettiği gelir türüne ne ad verilir?

A) Mali tekel geliri
B) Harç
C) Resim
D) Vergi
E) Devalüasyon geliri

Cevap : A) Mali tekel geliri

Açıklama : Devletin gelir sağlamak veya tüketimi kontrol etmek amacıyla bazı mal ve hizmetlerin üretimini veya satışını yasal olarak kendi tekeline almasına **Mali Tekel** denir. Bu faaliyetten elde edilen kâr benzeri gelire de **Mali Tekel Geliri** adı verilir (Eskiden Tekel İdaresi’nin içki ve sigara satışı gibi).

7. Aşağıdakilerden hangisi devletin parasal işlemler sonucu elde ettiği gelir türlerinden birisidir?

A) Parafiskal gelir
B) Harç
C) Resim
D) Para basma
E) Şerefiye

Cevap : D) Para basma

Açıklama : Devletin egemenlik hakkına dayanarak kağıt para basması (emisyon) sonucu elde ettiği gelire **Senyoraj** veya **Para Basma Geliri** denir. Bu, devletin parasal işlemlerden doğan (monetizasyon) geliridir. Devalüasyon geliri de bu grupta sayılabilir.

8. Aşağıdakilerden hangisi harca tabi değildir?

A) Bayındırlık işlemleri
B) Pasaport işlemleri
C) Trafik işlemleri
D) Üniversitelerde kayıt ve sınav işlemleri
E) Tapu işlemleri

Cevap : A) Bayındırlık işlemleri

Açıklama : Pasaport, trafik, tapu ve üniversite işlemleri, bireyin talebi üzerine devletin sunduğu özel hizmetlerdir ve karşılığında **Harç** alınır. Ancak **Bayındırlık İşlemleri** (yol, park, meydan yapımı vb.) sonucunda o bölgedeki gayrimenkullerin değerinde artış olursa, devlet bu artıştan pay almak için harç değil, **Şerefiye (Katılma Payı)** alır.

9. “Belirli bir gayeyi gerçekleştirmek, korumak veya geliştirmek için belirli bir hesapta toplanan lüzumunda harcanmak için hazır tutulan para” tanımı aşağıdakilerden hangisinindir?

A) Harç
B) Fon
C) Resim
D) Şerefiye
E) Vergi

Cevap : B) Fon

Açıklama : Belirli bir amaca tahsis edilmiş (adem-i tahsis ilkesine istisna), özel bir hesapta toplanan ve gerektiğinde bu amaç için kullanılan kamu kaynağına **Fon** denir (Örn: Savunma Sanayii Destekleme Fonu, İşsizlik Fonu).

10. “Devlet veya vergilendirme yetkisine sahip kamu kuruluşlarının kamu harcamalarını karşılamak üzere gerçek ve tüzel kişilerden, karşılıksız, kesin, egemenlik hakkına ve kanuna dayalı olarak almış oldukları parasal tutarlara” ne ad verilir?

A) Vergi
B) Resim
C) Parafiskal Gelir
D) Harç
E) Şerefiyesi

Cevap : A) Vergi

Açıklama : Verilen tanım, **Vergi**nin literatürdeki en kapsamlı ve klasik tanımıdır. Anahtar kelimeler: Karşılıksız olması (harçtan farkı), zorunlu olması, egemenlik gücüne dayanması ve kamu harcamalarını finanse etmesidir.