MLY203U Kamu Maliyesi Ünite -7

Giriş

Devlet bütçesi, devletin belirli bir dönemdeki (genellikle bir yıl) gelirlerini ve giderlerini tahmin eden ve yürütme organına bunları toplama ve harcama yetkisi veren hukuki bir belgedir. Bütçe, sadece bir muhasebe tablosu değil, aynı zamanda devletin ekonomi politikasının en temel aracıdır. Bu ünite, bütçenin işlevlerini, hazırlık sürecini, ilkelerini ve denetim mekanizmalarını ele almaktadır.

Bütçenin İşlevleri

Bütçenin işlevleri tarihsel gelişim sürecine göre Klasik ve Çağdaş (Modern) olmak üzere ikiye ayrılır:

1. Klasik İşlevler

Devletin temel görevlerini yerine getirmesi ve parlamenter denetimin sağlanmasıyla ilgilidir.
* **Mali İşlev:** Devletin harcamalarını finanse etmek için gerekli gelirleri toplaması ve dengeyi sağlamasıdır. Bütçenin en eski ve temel işlevidir (Soru 3).
* **Siyasi İşlev:** Bütçe hakkının bir gereğidir. Halkın temsilcilerinden oluşan parlamentonun, yürütme organına harcama ve gelir toplama yetkisi vermesidir. Bütçenin parlamentoda onaylanması bu işlevin göstergesidir (Soru 4).
* **Hukuki İşlev:** Bütçenin bir kanun olması ve hukuki sonuçlar doğurmasıdır.
* **Denetim İşlevi:** Parlamentonun bütçe uygulamalarını denetlemesidir (Soru 6).

2. Çağdaş (Modern) İşlevler

Devletin ekonomiye müdahalesiyle (Keynesyen dönem) ortaya çıkan, ekonomik ve sosyal amaçlara yönelik işlevlerdir (Musgrave).
* **Kaynak Tahsisinde Etkinlik:** Kaynakların özel ve kamusal mallar arasında etkin dağılımı.
* **Gelir Dağılımında Adalet:** Vergiler ve transfer harcamalarıyla gelir eşitsizliğinin azaltılması (Soru 7).
* **Ekonomik İstikrar:** Fiyat istikrarı, tam istihdam ve büyümenin sağlanması.

Bütçe Süreci ve Hazırlık

Türkiye’de bütçe süreci, çok yıllı bütçeleme anlayışıyla (3 yıllık perspektif) yürütülür. Süreç şu aşamalardan oluşur:

1. Orta Vadeli Program (OVP)

Bütçe sürecini başlatan temel politika belgesidir. Makroekonomik hedefleri ve politikaları içerir. **Cumhurbaşkanlığı** tarafından hazırlanır (Soru 1) ve **3 yıllık** bir perspektife sahiptir (Soru 2).

2. Orta Vadeli Mali Plan (OVMP)

OVP ile uyumlu olarak hazırlanan, gelecek 3 yıla ilişkin toplam gelir ve gider tahminlerini, bütçe dengesi hedeflerini ve kamu idarelerinin ödenek teklif tavanlarını içeren belgedir. Ancak bütçe kanun teklifiyle sunulan detaylı **cetveller** bu planda yer almaz (Soru 5).

3. Bütçe Hazırlama Rehberi ve Bütçe Teklifleri

Cumhurbaşkanlığı tarafından yayınlanan rehber doğrultusunda kamu idareleri bütçe tekliflerini hazırlar.

4. Bütçe Kanun Teklifinin Sunulması

Cumhurbaşkanı, Merkezi Yönetim Bütçe Kanun Teklifi’ni mali yılbaşından (1 Ocak) en az **75 gün önce** (17 Ekim) TBMM’ye sunar (Soru 10).

Bütçe Denetimi

Bütçenin hukuka uygun ve verimli kullanılıp kullanılmadığı üç farklı mekanizmayla denetlenir:

1. İdari Denetim

Yürütme organının (idarenin) kendi içindeki hiyerarşik amirler veya iç denetim birimleri tarafından, mali yıl içinde yapılan denetimdir (Soru 8).

2. Yargısal Denetim (Sayıştay Denetimi)

Sayıştay tarafından, kamu idarelerinin hesap ve işlemlerinin hukuka uygunluğunun ve mali raporlarının doğruluğunun denetlenmesidir. Dış denetim olarak da adlandırılır.

3. Siyasi Denetim (TBMM Denetimi)

Yasama organının, bütçe kanunuyla verdiği yetkinin nasıl kullanıldığını Kesin Hesap Kanunu’nu onaylayarak denetlemesidir.

Denetim Türleri (Kapsamına Göre)

* **Yasallık (Uygunluk) Denetimi:** İşlemlerin kanunlara ve mevzuata uygun olup olmadığının denetlenmesidir (Soru 9).
* **Performans (Verimlilik) Denetimi:** Kaynakların ne kadar verimli, etkin ve tutumlu kullanıldığının, hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığının denetlenmesidir.

1. Orta Vadeli Programın hazırlanmasında görevli kurum aşağıdakilerden hangisidir?

A) Cumhurbaşkanı
B) TBMM
C) Adalet Bakanlığı
D) İçişleri Bakanlığı
E) Dışişleri bakanlığı

Cevap : A) Cumhurbaşkanı

Açıklama : Türkiye’deki mevcut bütçe sistemine (5018 sayılı Kanun ve Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi) göre, **Orta Vadeli Program (OVP)**, **Cumhurbaşkanlığı** (Strateji ve Bütçe Başkanlığı koordinasyonunda) tarafından hazırlanır ve onaylanır. OVP, bütçe hazırlık sürecini başlatan temel belgedir.

Diğer şıklar:

B) TBMM: Bütçeyi onaylar (yasama organı), ancak OVP gibi hazırlık belgelerini hazırlamaz.

C, D, E: Bakanlıklar bütçenin hazırlayıcısı değil, kendi bütçe tekliflerini sunan uygulayıcı birimlerdir.

2. Orta Vadeli Program kaç yıllık perspektife sahiptir?

A) 6 yıl
B) 5 yıl
C) 3 yıl
D) 2 yıl
E) 8 yıl

Cevap : C) 3 yıl

Açıklama : Çok yıllı bütçeleme anlayışının bir gereği olarak hazırlanan **Orta Vadeli Program (OVP)**, makroekonomik hedefleri, politikaları ve bütçe büyüklüklerini kapsayan **3 yıllık** (gelecek yıl ve izleyen iki yıl) bir perspektife sahiptir.

3. Devlet bütçesinin en eski ve en olağan işlevinin aşağıdakilerden hangisi olduğu söylenebilir?

A) Mali işlevi
B) Denetim işlevi
C) Gelir dağılımı işlevi
D) Ekonomik istikrar işlevi
E) Kaynak tahsisinde etkinlik işlevi

Cevap : A) Mali işlevi

Açıklama : Bütçenin var oluşunun temel nedeni, devletin harcamalarını finanse etmek için gerekli gelirleri toplaması ve denkleştirmesidir. Bu, bütçenin **Mali İşlevi**dir ve tarihsel olarak en eski, en temel işlevidir.

Diğer şıklar:

C, D, E: Gelir dağılımı, istikrar ve kaynak tahsisi bütçenin “Modern/Çağdaş” işlevleridir (Keynesyen iktisat sonrası önem kazanmıştır).

B) Denetim: Bütçenin siyasi ve hukuki bir işlevidir ancak mali işlev (para bulma) en köklü olanıdır.

4. Devlet bütçesinin Parlamentolar aracılığıyla onaylanması ve uygulanması bütçenin aşağıdaki işlevlerinden hangisidir?

A) Siyasi işlevi
B) Mali işlevi
C) Denetim işlevi
D) Hukuki işlevi
E) Ekonomik istikrar işlevi

Cevap : A) Siyasi işlevi

Açıklama : Bütçe hakkı, halkın temsilcilerinden oluşan parlamentonun, yürütme organına (hükümete) harcama yapma ve gelir toplama yetkisi vermesidir. Bu süreç, halkın tercihlerinin yönetime yansıması olduğu için bütçenin **Siyasi İşlevi**ni ifade eder.

Diğer şıklar:

D) Hukuki işlev: Bütçenin bir kanun olmasıyla ilgilidir.

C) Denetim işlevi: Uygulama sonuçlarının kontrol edilmesidir.

5. Aşağıdakilerden hangisi Orta Vadeli Mali Planda yer almaz?

A) Gelir tahmini
B) Gider tahmini
C) Bütçe açığı tahmini
D) Kamu idarelerinin ödenek teklif tavanları
E) Cetveller

Cevap : E) Cetveller

Açıklama : **Orta Vadeli Mali Plan (OVMP)**; toplam gelir ve gider tahminlerini, bütçe dengesi/açığı hedeflerini ve kamu idarelerinin ödenek teklif tavanlarını içerir.

Cetveller (A, B cetvelleri vb.) ise Bütçe Kanun Teklifi ile birlikte sunulan, bütçenin detaylı dökümlerini içeren belgelerdir, OVMP’nin içinde yer almaz.

6. Aşağıdakilerden hangisi bütçenin klasik işlevlerinden birisidir?

A) Denetim işlevi
B) Kaynak tahsisi işlevi
C) Gelir dağılımı işlevi
D) İktisadi istikrar işlevi
E) Şeffaflık ilkesi

Cevap : A) Denetim işlevi

Açıklama : Bütçenin işlevleri Klasik ve Çağdaş (Modern) olarak ikiye ayrılır.

Klasik İşlevler: Mali, Siyasi, Hukuki ve **Denetim** işlevleridir.

Çağdaş (Modern) İşlevler: Kaynak Tahsisi (B), Gelir Dağılımı (C) ve İktisadi İstikrar (D) işlevleridir. (Şeffaflık bir işlev değil, bütçe ilkesidir).

7. Aşağıdakilerden hangisi bütçenin çağdaş işlevlerinden birisidir?

A) Siyasi işlevi
B) Hukuki işlevi
C) Denetim işlevi
D) Gelir dağılımı işlevi
E) Yasallık işlevi

Cevap : D) Gelir dağılımı işlevi

Açıklama : Musgrave’in sınıflandırmasına göre devlet bütçesinin ekonomik hayata müdahale amacıyla kullandığı üç temel **Çağdaş (Modern)** işlev şunlardır:

1. Kaynak Tahsisinde Etkinlik

2. **Gelir Dağılımında Adalet**

3. Ekonomik İstikrar

Diğer şıklar (A, B, C) bütçenin klasik işlevleridir.

8. Mali yıl içerisinde idarenin kendi kendisini denetlemesi şeklinde gerçekleşen bütçe denetimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Etkinlik denetimi
B) Siyasi denetim
C) İdari denetim
D) Yasallık denetimi
E) Verimlilik denetimi

Cevap : C) İdari denetim

Açıklama : Bütçe denetimi organlarına göre üçe ayrılır:

1. İdari Denetim: Yürütme organının (idarenin) kendi içindeki hiyerarşik veya iç denetim birimleriyle yaptığı denetimdir.

2. Siyasi Denetim: Yasama organının (TBMM) yaptığı denetimdir.

3. Yargısal Denetim: Sayıştay tarafından yapılan denetimdir.

9. Bütçe işlemlerinin hukuka uygun olup olmadığının denetlenmesi şeklinde gerçekleşen bütçe denetimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) İdari denetim
B) Siyasi denetim
C) Yasallık denetimi
D) Etkinlik denetimi
E) Verimlilik denetimi

Cevap : C) Yasallık denetimi

Açıklama : Denetimin kapsamına/niteliğine göre yapılan ayrımdır:

Yasallık (Uygunluk) Denetimi: İşlemlerin kanunlara ve mevzuata uygun yapılıp yapılmadığını kontrol eder (Geleneksel denetim).

Performans Denetimi (Verimlilik/Etkinlik): Kaynakların ne kadar verimli ve etkin kullanıldığını, hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığını kontrol eder.

10. Merkezi yönetim bütçe kanun teklifi mali yılbaşından en az kaç gün önce TBMM’ye sunulacaktır?

A) 25
B) 55
C) 20
D) 75
E) 85

Cevap : D) 75

Açıklama : 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na göre, Cumhurbaşkanı tarafından hazırlanan Merkezi Yönetim Bütçe Kanun Teklifi, mali yılbaşından (1 Ocak) en az **75 gün önce** (yani 17 Ekim’e kadar) Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) sunulur.