MLY203U Kamu Maliyesi Ünite -8

Giriş

Devlet borçlanması, kamu gelirlerinin kamu giderlerini karşılayamadığı durumlarda (bütçe açığı), devletin iç veya dış piyasalardan, belirli bir vade sonunda faiziyle birlikte geri ödemek üzere para almasıdır. Borçlanma, günümüzde olağanüstü bir finansman aracı olmaktan çıkıp, olağan bir bütçe kalemi ve ekonomik istikrar aracı haline gelmiştir.

Borçlanmanın Nedenleri

Devletler temel olarak şu nedenlerle borçlanırlar:
* **Bütçe Açıklarını Kapatmak:** Gelirlerin giderleri karşılamaması.
* **Yatırımları Finanse Etmek:** Büyük altyapı projeleri.
* **Vadesi Gelen Borçları Ödemek:** Önceki borçları ödemek için yeniden borçlanma (Röfinansman).
* **Ekonomik Dengeleri Düzenlemek:** Piyasadan para çekerek enflasyonu düşürmek veya harcamaları artırarak durgunluğu aşmak.

Devlet Borçlarının Sınıflandırılması

1. Kaynaklarına Göre (Piyasa Ayrımı)

* **İç Borçlar:** Ulusal sınırlar içindeki kişi ve kurumlardan (bireyler, bankalar, şirketler, Merkez Bankası) ulusal para cinsinden alınan borçlardır (Soru 3, 4, 10).
* **Dış Borçlar:** Uluslararası piyasalardan, yabancı devletlerden, yabancı bankalardan veya uluslararası kuruluşlardan (IMF, Dünya Bankası) genellikle döviz cinsinden alınan borçlardır.

2. Vadelerine Göre

* **Kısa Vadeli (Dalgalı) Borçlar:** Vadesi 1 yıldan az olan borçlardır. Türkiye’de **Hazine Bonosu** ile yapılır (Soru 2, 5).
* **Uzun Vadeli (Konsolide) Borçlar:** Vadesi 1 yıldan uzun olan borçlardır. Türkiye’de **Devlet Tahvili** ile yapılır (Soru 6).

3. Gönüllülük Durumuna Göre

* **İsteğe Bağlı Borçlanma:** Devletin piyasa koşullarında (faiz oranı) borçlanma araçları ihraç etmesi ve yatırımcıların kendi iradeleriyle bunları almasıdır.
* **Zorunlu Borçlanma:** Olağanüstü durumlarda veya sosyal güvenlik gibi sistemler aracılığıyla yasal zorunlulukla yapılan borçlanmadır.

Borçlanma Araçları (DİBS)

Türkiye’de Hazine tarafından ihraç edilen Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) şunlardır:
* **Hazine Bonosu:** Vadesi 1 yıldan kısa.
* **Devlet Tahvili:** Vadesi 1 yıl veya daha uzun.
* **Kuponlu Senetler:** Anapara vade sonunda ödenir, vade süresince dönemsel (3, 6 ayda bir) faiz (kupon) ödemesi yapılır.
* **İskontolu Senetler:** Kuponsuzdur. Nominal değerinin altında satılır, vade sonunda nominal değer ödenir; aradaki fark faiz getirisidir (Soru 7).
* **Nakit Dışı Senetler:** Hazineye nakit girişi sağlamayan, genellikle görev zararları veya sermaye artırımları için ilgili kurumlara verilen özel tertip senetlerdir (Soru 8).

Borç Yönetimi Kavramları

* **Borç Stoku:** Devletin belirli bir tarihte birikmiş olan, henüz ödenmemiş toplam borç miktarını ifade eder (Soru 9).
* **Borç Servisi:** Borcun anapara ve faiz ödemelerinin yapılmasıdır.
* **Röfinansman:** Vadesi gelen bir borcun, ödenmesi yerine yeni bir borçlanma yapılarak (yeni tahvil ihracıyla) finanse edilmesidir. Borcu öteleme yöntemidir (Soru 1).
* **Konsolidasyon (Tahkim):** Kısa vadeli borçların, alacaklılarla anlaşılarak veya tek taraflı işlemle uzun vadeli borçlara dönüştürülmesidir.
* **Moratoryum:** Devletin borçlarını ödeyemeyeceğini ilan etmesi ve ödemeleri ertelemesidir.

1. Borcun ödeme zamanında yaşanan finansal sıkışıklık nedeniyle süresi gelen borçların yeniden borçlanmayla kapatılmasına ne ad verilir?

A) Borcun röfinansmanı
B) Borç ertelemesi
C) Kamu kesimi borçlanma gereksinimi
D) Bütçe açığı
E) Tahkim

Cevap : A) Borcun röfinansmanı

Açıklama : Vadesi gelen bir borcun, yeni bir borçlanma yapılarak (yeni tahvil ihraç edilerek) ödenmesine **Borcun Röfinansmanı** denir. Bu işlemle borç stoku azalmaz, sadece vadesi uzatılmış veya faiz koşulları değiştirilmiş olur.

Diğer şıklar:

E) Tahkim (Konsolidasyon): Kısa vadeli borçların uzun vadeli borçlara dönüştürülmesidir (Röfinansmanın özel bir türüdür, ancak tanım genel olarak röfinansmanı işaret eder).

B) Borç ertelemesi: Tek taraflı veya anlaşarak ödemenin ileri bir tarihe atılmasıdır (Moratoryum gibi).

2. Kısa vadeli devlet borçları aynı zamanda aşağıdaki isimlerden hangisi ile ifade edilir?

A) Tahkim
B) Konsolide borçlar
C) Dalgalı borçlar
D) Konsolidasyon
E) Röfinansman

Cevap : C) Dalgalı borçlar

Açıklama : Literatürde vadesi 1 yıldan kısa olan (Hazine bonosu gibi) borçlara **Dalgalı Borçlar**; vadesi 1 yıldan uzun olan (Devlet tahvili gibi) borçlara ise **Konsolide Borçlar** adı verilir.

3. İç borç-dış borç ayırımı devlet borçlanması sınıflandırmasında hangi sınıflandırma altında yer almaktadır?

A) Elde edildikleri kaynaklara göre borçlanma
B) Vadelerine göre borçlanma
C) Gönüllülük durumuna göre borçlanma
D) Elde edildikleri kişilere göre borçlanma
E) Kullanıldıkları yere göre borçlanma

Cevap : A) Elde edildikleri kaynaklara göre borçlanma

Açıklama : Borçlanmanın ulusal piyasalardan mı (iç) yoksa uluslararası piyasalardan mı (dış) yapıldığına bakılan bu ayrım, borcun **Elde Edildiği Kaynağa (Piyasaya)** göre yapılan sınıflandırmadır.

4. Aşağıdakilerden hangisi iç borçlanmanın sağlandığı kaynaklardan değildir?

A) Bireyler
B) Kamu kurumları
C) Merkez Bankası
D) Yabancı devletler
E) Sosyal güvenlik Kuruluşları

Cevap : D) Yabancı devletler

Açıklama : İç borçlanma, ulusal sınırlar içindeki kişi ve kurumlardan yapılır (Bireyler, bankalar, firmalar, Merkez Bankası vb.). **Yabancı devletler** ise dış borçlanma kaynağıdır.

5. Vadesi bir yıldan kısa olan devlet iç borçlanma senetlerine ne ad verilir?

A) Hazine bonosu
B) Devlet tahvili
C) Sabit getirili tahvil
D) Değişken getirili tahvil
E) Nakit senet

Cevap : A) Hazine bonosu

Açıklama : Türk borçlanma mevzuatına göre, vadesi 1 yıldan (365 gün) az olan devlet iç borçlanma senetlerine (DİBS) **Hazine Bonosu** denir.

6. Vadesi bir yıl ve daha uzun olan devlet iç borçlanma senetlerine ne ad verilir?

A) Hazine bonosu
B) Devlet tahvili
C) Sabit getirili bono
D) Değişken getirili bono
E) Nakit senet

Cevap : B) Devlet tahvili

Açıklama : Vadesi 1 yıl veya daha uzun olan devlet iç borçlanma senetlerine **Devlet Tahvili** denir. Bonolar kısa, tahviller uzun vadeli araçlardır.

7. İskontolu senetler – kuponlu senetler ayırımı iç borçlanmanın çeşitleri açısından yapılan sınıflandırmada hangi sınıflandırma altında yer almaktadır?

A) Vadeye göre yapılan sınıflandırma
B) Para cinsine göre yapılan sınıflandırma
C) Faiz tipine göre yapılan sınıflandırma
D) Kupon durumuna göre yapılan sınıflandırma
E) Finansman amacına göre yapılan sınıflandırma

Cevap : D) Kupon durumuna göre yapılan sınıflandırma

Açıklama : Borçlanma senetleri faiz ödeme yöntemine göre ikiye ayrılır:

1. **İskontolu Senetler:** Üzerinde kupon (dönemsel faiz ödemesi) bulunmaz, satılırken nominal değerinin altında (iskontolu) satılır, vade sonunda nominal değer ödenir.

2. **Kuponlu Senetler:** Anapara vade sonunda ödenir ancak vade süresince belirli aralıklarla (3 ay, 6 ay, 1 yıl) kupon faizi ödemesi yapılır.

Bu ayrım senetlerin kupon taşıyıp taşımamasına (kupon durumuna) göre yapılır.

8. Hazine hesaplarına nakit girişi sağlamayan devlet iç borçlanma senetlerine ne ad verilir?

A) İskontolu senetler
B) Devlet tahvili
C) Hazine bonosu
D) Nakit dışı senetler
E) Sabit getirili senetler

Cevap : D) Nakit dışı senetler

Açıklama : Genellikle “Özel Tertip DİBS” olarak da bilinen **Nakit Dışı Senetler**, Hazineye doğrudan nakit girişi sağlamaz. Bu senetler; görev zararları, geçmiş dönem borçlarının mahsuplaşması veya sermaye artırımları gibi nedenlerle ilgili kurumlara (örneğin kamu bankalarına) verilir.

9. Devlet borçlarının birikimli değerini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Borç anaparası
B) Borç servisi
C) Borç stoku
D) Borç faizi
E) Borç ertelemesi

Cevap : C) Borç stoku

Açıklama : Belirli bir zaman diliminde (örneğin yıl sonunda), devletin o ana kadar birikmiş olan, henüz ödenmemiş toplam iç ve dış borç miktarına **Borç Stoku** denir.

10. Aşağıdakilerden hangisi iç borçlanmanın kaynaklarından biridir?

A) Merkez Bankası
B) Yabancı devletler
C) Resmi kalkınma bankaları
D) Uluslararası mali kuruluşlar
E) Yabancı bankalar

Cevap : A) Merkez Bankası

Açıklama : **Merkez Bankası**, ulusal bir kurumdur ve devletin ondan borç alması (avans veya senet karşılığı) **İç Borçlanma** sayılır. (Ancak modern ekonomilerde enflasyonist etkisi nedeniyle bu yöntem sınırlandırılmıştır).

Diğer şıklar (Yabancı devletler, uluslararası kuruluşlar -IMF, Dünya Bankası-, yabancı bankalar) **Dış Borçlanma** kaynaklarıdır.